षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 10
कर्मों की गहन गति
श्लोक 1 (devibhagavatam.6.10.1)
जनमेजय उवाच । कथितं चरितं ब्रह्मञ्छक्रस्याद्भुतकर्मणः । स्थानभ्रंशस्तथा दुःखप्राप्तिरुक्ता विशेषतः
janamejaya uvāca | kathitaṁ caritaṁ brahmañchakrasyādbhutakarmaṇaḥ | sthānabhraṁśastathā duḥkhaprāptiruktā viśeṣataḥ
जनमेजय ने कहा — 'हे ब्रह्मन्! अद्भुत कर्मों वाले शक्र का चरित्र आपने कह दिया, तथा उनके स्थानभ्रंश और दुःखप्राप्ति का भी विशेष रूप से वर्णन किया गया।'
श्लोक 2 (devibhagavatam.6.10.2)
यत्र देवाधिदेव्याश्च महिमातीव वर्णितः । सन्देहोऽत्र ममाप्यस्ति यच्छक्रोऽपि महातपाः
yatra devādhidevyāśca mahimātīva varṇitaḥ | sandeho'tra mamāpyasti yacchakro'pi mahātapāḥ
'जिसमें देवाधिदेवी की महिमा का भी अत्यंत वर्णन किया गया। मुझे यहाँ यह संदेह भी है कि शक्र, महातपस्वी होते हुए भी —'
श्लोक 3 (devibhagavatam.6.10.3)
देवाधिपत्यमासाद्य दुःसहं दुःखमन्वभूत् । मखानां तु शतं कृत्वा प्राप्तं स्थानमनुत्तमम्
devādhipatyamāsādya duḥsahaṁ duḥkhamanvabhūt | makhānāṁ tu śataṁ kṛtvā prāptaṁ sthānamanuttamam
'— देवों का आधिपत्य प्राप्त कर भी असह्य दुःख भोगा। सौ यज्ञ करके उसने अपना सर्वोच्च पद प्राप्त किया था —'
श्लोक 4 (devibhagavatam.6.10.4)
देवेशत्वं च सम्प्राप्य भ्रष्टः स्थानादसौ कथम् । एतत्सर्वं समाचक्ष्व कारणं करुणानिधे
deveśatvaṁ ca samprāpya bhraṣṭaḥ sthānādasau katham | etatsarvaṁ samācakṣva kāraṇaṁ karuṇānidhe
'— और देवेशत्व प्राप्त करके भी वह अपने पद से कैसे भ्रष्ट हुआ? हे करुणानिधे! यह सब कारण मुझे बताइए।'
श्लोक 5 (devibhagavatam.6.10.5)
सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ पुराणानां प्रवर्तकः । नावाच्यं महतां किञ्चिच्छिष्ये च श्रद्धयान्विते
sarvajño'si muniśreṣṭha purāṇānāṁ pravartakaḥ | nāvācyaṁ mahatāṁ kiñcicchiṣye ca śraddhayānvite
'हे मुनिश्रेष्ठ! आप सर्वज्ञ हैं, पुराणों के प्रवर्तक हैं; श्रद्धायुक्त शिष्य से महापुरुषों को कुछ भी अकथनीय नहीं होना चाहिए।'
श्लोक 6 (devibhagavatam.6.10.6)
तस्मात्कुरु महाभाग मत्सन्देहापनोदनम् । सूत उवाच । इति पृष्टः स राज्ञा वै तदा सत्यवतीसुतः
tasmātkuru mahābhāga matsandehāpanodanam | sūta uvāca | iti pṛṣṭaḥ sa rājñā vai tadā satyavatīsutaḥ
'अतः हे महाभाग! मेरे इस संदेह को दूर कीजिए।' सूत ने कहा — इस प्रकार राजा द्वारा पूछे जाने पर सत्यवती-पुत्र (व्यास) ने —
श्लोक 7 (devibhagavatam.6.10.7)
तमाहातिप्रसन्नात्मा यथानुक्रममुत्तरम् । व्यास उवाच । निबोध नृपतिश्रेष्ठ कारणं परमाद्भुतम्
tamāhātiprasannātmā yathānukramamuttaram | vyāsa uvāca | nibodha nṛpatiśreṣṭha kāraṇaṁ paramādbhutam
— अत्यंत प्रसन्नचित्त होकर उसे यथाक्रम उत्तर दिया। व्यास ने कहा — 'हे नृपतिश्रेष्ठ! इस परम अद्भुत कारण को समझो।'
श्लोक 8 (devibhagavatam.6.10.8)
कर्मणस्तु त्रिधा प्रोक्ता गतिस्तत्त्वविदां वरैः । सञ्चितं वर्तमानं च प्रारब्धमिति भेदतः
karmaṇastu tridhā proktā gatistattvavidāṁ varaiḥ | sañcitaṁ vartamānaṁ ca prārabdhamiti bhedataḥ
'कर्म की गति को तत्त्वज्ञानियों में श्रेष्ठ लोगों ने तीन प्रकार का बताया है — संचित, वर्तमान और प्रारब्ध के भेद से।'
श्लोक 9 (devibhagavatam.6.10.9)
अनेकजन्मसञ्जातं प्राक्तनं सञ्चितं स्मृतम् । सात्त्विकं राजसं कर्म तामसं त्रिविधं पुनः
anekajanmasañjātaṁ prāktanaṁ sañcitaṁ smṛtam | sāttvikaṁ rājasaṁ karma tāmasaṁ trividhaṁ punaḥ
'अनेक जन्मों से उत्पन्न, पूर्वकाल का कर्म संचित कहलाता है; कर्म पुनः तीन प्रकार का है — सात्त्विक, राजसिक और तामसिक।'
श्लोक 10 (devibhagavatam.6.10.10)
शुभं वाप्यशुभं भूप सञ्चितं बहुकालिकम् । अवश्यमेव भोक्तव्यं सुकृतं दुष्कृतं तथा
śubhaṁ vāpyaśubhaṁ bhūpa sañcitaṁ bahukālikam | avaśyameva bhoktavyaṁ sukṛtaṁ duṣkṛtaṁ tathā
'हे राजन्! शुभ हो या अशुभ, दीर्घकाल से संचित सुकृत और दुष्कृत, दोनों को अवश्य ही भोगना पड़ता है।'
श्लोक 11 (devibhagavatam.6.10.11)
जन्मजन्मनि जीवानां सञ्चितानां च कर्मणाम् । निःशेषस्तु क्षयो नाभूत्कल्पकोटिशतैरपि
janmajanmani jīvānāṁ sañcitānāṁ ca karmaṇām | niḥśeṣastu kṣayo nābhūtkalpakoṭiśatairapi
'जीवों के जन्म-जन्मांतर में संचित हुए कर्मों का पूर्ण क्षय सैकड़ों करोड़ कल्पों में भी नहीं होता।'
श्लोक 12 (devibhagavatam.6.10.12)
क्रियमाणं च यत्कर्म वर्तमानं तदुच्यते । देहं प्राप्य शुभं वापि ह्यशुभं वा समाचरेत्
kriyamāṇaṁ ca yatkarma vartamānaṁ taducyate | dehaṁ prāpya śubhaṁ vāpi hyaśubhaṁ vā samācaret
'जो कर्म अभी किया जा रहा है, वह वर्तमान कहलाता है; शरीर पाकर मनुष्य शुभ अथवा अशुभ आचरण करता है।'
श्लोक 13 (devibhagavatam.6.10.13)
सञ्चितानां पुनर्मध्यात्समाहृत्य कियान्किल । देहारम्भे च समये कालः प्रेरयतीव तत्
sañcitānāṁ punarmadhyātsamāhṛtya kiyānkila | dehārambhe ca samaye kālaḥ prerayatīva tat
'संचित कर्मों में से ही कुछ भाग निकालकर, शरीर के आरंभ के समय काल मानो उसे प्रेरित करता है।'
श्लोक 14 (devibhagavatam.6.10.14)
प्रारब्धं कर्म विज्ञेयं भोगात्तस्य क्षयः स्मृतः । प्राणिभिः खलु भोक्तव्यं प्रारब्धं नात्र संशयः
prārabdhaṁ karma vijñeyaṁ bhogāttasya kṣayaḥ smṛtaḥ | prāṇibhiḥ khalu bhoktavyaṁ prārabdhaṁ nātra saṁśayaḥ
'इसे प्रारब्ध कर्म जानना चाहिए; उसका क्षय भोग से ही होता है, ऐसा कहा गया है। प्रारब्ध को प्राणियों द्वारा अवश्य ही भोगा जाना है, इसमें कोई संदेह नहीं।'
श्लोक 15 (devibhagavatam.6.10.15)
पुरा कृतानि राजेन्द्र ह्यशुभानि शुभानि च । अवश्यमेव कर्माणि भोक्तव्यानीति निश्चयः
purā kṛtāni rājendra hyaśubhāni śubhāni ca | avaśyameva karmāṇi bhoktavyānīti niścayaḥ
'हे राजेन्द्र! पहले किए गए शुभ और अशुभ कर्मों को अवश्य ही भोगना पड़ता है — यह निश्चित सिद्धांत है।'
श्लोक 16 (devibhagavatam.6.10.16)
देवैर्मनुष्यैरसुरैर्यक्षगन्धर्वकिन्नरैः । कर्मैव हि महाराज देहारम्भस्य कारणम्
devairmanuṣyairasurairyakṣagandharvakinnaraiḥ | karmaiva hi mahārāja dehārambhasya kāraṇam
'देवों, मनुष्यों, असुरों, यक्षों, गंधर्वों और किन्नरों के द्वारा — हे महाराज! कर्म ही शरीर-धारण का कारण है।'
श्लोक 17 (devibhagavatam.6.10.17)
कर्मक्षये जन्मनाशः प्राणिनां नात्र संशयः । ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्र इन्द्राद्याश्च सुरास्तथा
karmakṣaye janmanāśaḥ prāṇināṁ nātra saṁśayaḥ | brahmā viṣṇustathā rudra indrādyāśca surāstathā
'कर्म के क्षय होने पर प्राणियों का जन्म समाप्त हो जाता है, इसमें कोई संदेह नहीं। ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, इन्द्र आदि देवगण भी —'
श्लोक 18 (devibhagavatam.6.10.18)
दानवा यक्षगन्धर्वाः सर्वे कर्मवशा किल । अन्यथा देहसम्बन्धः कथं भवति भूपते
dānavā yakṣagandharvāḥ sarve karmavaśā kila | anyathā dehasambandhaḥ kathaṁ bhavati bhūpate
'— दानव, यक्ष, गंधर्व — सभी निश्चय ही कर्म के अधीन हैं; अन्यथा, हे भूपते! शरीर से संबंध कैसे होता?'
श्लोक 19 (devibhagavatam.6.10.19)
कारणं यस्तु भोगस्य देहिनः सुखदुःखयोः । तस्मादनेकजन्मोत्थसञ्चितानां च कर्मणाम्
kāraṇaṁ yastu bhogasya dehinaḥ sukhaduḥkhayoḥ | tasmādanekajanmotthasañcitānāṁ ca karmaṇām
'देहधारी के सुख-दुःख के भोग का जो कारण है — अनेक जन्मों से उत्पन्न संचित कर्मों में से —'
श्लोक 20 (devibhagavatam.6.10.20)
मध्ये वेगः समायाति कस्यचित्कालपाकतः । तत्प्रारब्धवशात्पुण्यं करोति च यथा तथा
madhye vegaḥ samāyāti kasyacitkālapākataḥ | tatprārabdhavaśātpuṇyaṁ karoti ca yathā tathā
'— उनमें से किसी एक का वेग समय के परिपाक से सामने आता है; उस प्रारब्ध के वश में होकर मनुष्य पुण्य करता है।'
श्लोक 21 (devibhagavatam.6.10.21)
पापं करोति मनुजस्तथा देवादयोऽपि च । तथा नारायणो राजन्नरश्च धर्मजावुभौ
pāpaṁ karoti manujastathā devādayo'pi ca | tathā nārāyaṇo rājannaraśca dharmajāvubhau
'मनुष्य पाप भी करता है, और वैसे ही देवगण आदि भी करते हैं; उसी प्रकार, हे राजन्! नारायण और नर, दोनों धर्म से उत्पन्न —'
श्लोक 22 (devibhagavatam.6.10.22)
जातौ कृष्णार्जुनौ काममंशौ नारायणस्य तौ । पुराणपीठिकेयं वै मुनिभिः परिकीर्तिता
jātau kṛṣṇārjunau kāmamaṁśau nārāyaṇasya tau | purāṇapīṭhikeyaṁ vai munibhiḥ parikīrtitā
'— कृष्ण और अर्जुन के रूप में जन्मे, दोनों स्वेच्छा से नारायण के अंश थे; यह पुराणों की आधारभूत कथा मुनियों द्वारा प्रसिद्ध की गई है।'
श्लोक 23 (devibhagavatam.6.10.23)
देवांशः स तु विज्ञेयो यो भवेद्विभवाधिकः । नानृषिः कुरुते काव्यं नारुद्रो रुद्रमर्चते
devāṁśaḥ sa tu vijñeyo yo bhavedvibhavādhikaḥ | nānṛṣiḥ kurute kāvyaṁ nārudro rudramarcate
'जो अत्यधिक वैभवशाली हो, वही देवांश जानना चाहिए। बिना ऋषि हुए कोई काव्य नहीं रच सकता, और बिना रुद्र हुए कोई रुद्र की सच्ची पूजा नहीं कर सकता।'
श्लोक 24 (devibhagavatam.6.10.24)
नादेवांशो ददात्यन्नं नाविष्णुः पृथिवीपतिः । इन्द्रादग्नेर्यमाद्विष्णोर्धनदादिति भूपते
nādevāṁśo dadātyannaṁ nāviṣṇuḥ pṛthivīpatiḥ | indrādagneryamādviṣṇordhanadāditi bhūpate
'बिना देवांश हुए कोई सच्चा अन्नदाता नहीं होता, और बिना विष्णु हुए कोई सच्चा पृथ्वीपति नहीं होता। हे राजन्! इन्द्र, अग्नि, यम, विष्णु, कुबेर से —'
श्लोक 25 (devibhagavatam.6.10.25)
प्रभुत्वं च प्रभावं च कोपं चैव पराक्रमम् । आदाय क्रियते नूनं शरीरमिति निश्चयः
prabhutvaṁ ca prabhāvaṁ ca kopaṁ caiva parākramam | ādāya kriyate nūnaṁ śarīramiti niścayaḥ
'— प्रभुत्व, प्रभाव, क्रोध और पराक्रम को ग्रहण कर ही निश्चय ही शरीर बनता है — यह निश्चित सिद्धांत है।'
श्लोक 26 (devibhagavatam.6.10.26)
यः कश्चिद्बलवाँल्लोके भाग्यवानथ भोगवान् । विद्यावान्दानवान्वापि स देवांशः प्रपढ्यते
yaḥ kaścidbalavā~lloke bhāgyavānatha bhogavān | vidyāvāndānavānvāpi sa devāṁśaḥ prapaḍhyate
'इस लोक में जो भी बलवान्, भाग्यशाली, भोगसम्पन्न, विद्यावान् अथवा दानवान् हो, वह देवांश माना जाता है।'
श्लोक 27 (devibhagavatam.6.10.27)
तथैवैते मयाख्याता पाण्डवाः पृथिवीपते । देवांशो वासुदेवोऽपि नारायणसमद्युतिः
tathaivaite mayākhyātā pāṇḍavāḥ pṛthivīpate | devāṁśo vāsudevo'pi nārāyaṇasamadyutiḥ
'हे पृथ्वीपते! इसी प्रकार मैंने पाण्डवों का वर्णन किया है; वासुदेव भी नारायण के समान तेजस्वी देवांश हैं।'
श्लोक 28 (devibhagavatam.6.10.28)
शरीरं प्राणिनां नूनं भाजनं सुखदुःखयोः । शरीरी प्राप्नुयात्कामं सुखं दुःखमनन्तरम्
śarīraṁ prāṇināṁ nūnaṁ bhājanaṁ sukhaduḥkhayoḥ | śarīrī prāpnuyātkāmaṁ sukhaṁ duḥkhamanantaram
'प्राणियों का शरीर निश्चय ही सुख-दुःख का पात्र है; देहधारी इच्छानुसार सुख और उसके पश्चात् दुःख प्राप्त करता है।'
श्लोक 29 (devibhagavatam.6.10.29)
देही नास्ति वशः कोऽपि दैवाधीनः सदैव हि । जननं मरणं दुःखं सुखं प्राप्नोति चावशः
dehī nāsti vaśaḥ ko'pi daivādhīnaḥ sadaiva hi | jananaṁ maraṇaṁ duḥkhaṁ sukhaṁ prāpnoti cāvaśaḥ
'देहधारी का कोई भी स्वतंत्र वश नहीं है; वह सदा दैव के अधीन है। जन्म, मृत्यु, दुःख और सुख को वह विवश होकर ही प्राप्त करता है।'
श्लोक 30 (devibhagavatam.6.10.30)
पाण्डवास्ते वने जाताः प्राप्तास्तु स्वगृहं पुनः । स्वबाहुबलतः पश्चाद्राजसूयं क्रतूत्तमम्
pāṇḍavāste vane jātāḥ prāptāstu svagṛhaṁ punaḥ | svabāhubalataḥ paścādrājasūyaṁ kratūttamam
'वन में जन्मे पाण्डव पुनः अपने घर को प्राप्त हुए, तथा तत्पश्चात् अपनी भुजाओं के बल से उन्होंने राजसूय नामक श्रेष्ठ यज्ञ किया।'
श्लोक 31 (devibhagavatam.6.10.31)
वनवासं पुनः प्राप्ता बहुदुःखकरं परम् । अर्जुनेन तपस्तप्तं दुष्करं ह्यजितेन्द्रियैः
vanavāsaṁ punaḥ prāptā bahuduḥkhakaraṁ param | arjunena tapastaptaṁ duṣkaraṁ hyajitendriyaiḥ
'वे पुनः वनवास को प्राप्त हुए, जो अत्यंत दुःखदायी था; अर्जुन ने ऐसी दुष्कर तपस्या की, जो अजितेन्द्रियों के लिए असंभव थी।'
श्लोक 32 (devibhagavatam.6.10.32)
सन्तुष्टैस्तु सुरैर्दत्तं वरदानं पुनः शुभम् । नरदेहकृतं पुण्यं क्व गतं वनवासजम्
santuṣṭaistu surairdattaṁ varadānaṁ punaḥ śubham | naradehakṛtaṁ puṇyaṁ kva gataṁ vanavāsajam
'संतुष्ट देवताओं ने पुनः शुभ वरदान दिया। किंतु वनवास से उत्पन्न, मानव शरीर से अर्जित वह पुण्य कहाँ चला गया?'
श्लोक 33 (devibhagavatam.6.10.33)
नरदेहे तपस्तप्तं चोग्रं बदरिकाश्रमे । नार्जुनस्य शरीरे तत्फलदं सम्बभूव ह
naradehe tapastaptaṁ cograṁ badarikāśrame | nārjunasya śarīre tatphaladaṁ sambabhūva ha
'बदरिकाश्रम में मानव शरीर से किया गया वह उग्र तप, अर्जुन के ही शरीर में उसका फलदाता नहीं बन सका।'
श्लोक 34 (devibhagavatam.6.10.34)
प्राणिनां देहसम्बन्धे गहना कर्मणो गतिः । दुर्ज्ञेया सर्वथा देवैर्मानवानां तु का कथा
prāṇināṁ dehasambandhe gahanā karmaṇo gatiḥ | durjñeyā sarvathā devairmānavānāṁ tu kā kathā
'प्राणियों के देह-संबंध में कर्म की गति अत्यंत गहन है — देवताओं के लिए भी सर्वथा दुर्ज्ञेय है, फिर मनुष्यों की तो बात ही क्या?'
श्लोक 35 (devibhagavatam.6.10.35)
वासुदेवोऽपि सञ्जातः कारागारेऽतिसङ्कटे । नीतोऽसौ वसुदेवेन नन्दगोपस्य गोकुलम्
vāsudevo'pi sañjātaḥ kārāgāre'tisaṅkaṭe | nīto'sau vasudevena nandagopasya gokulam
'वासुदेव (कृष्ण) भी अत्यंत संकीर्ण कारागार में जन्मे; उन्हें वसुदेव द्वारा नन्द गोप के गोकुल में ले जाया गया।'
श्लोक 36 (devibhagavatam.6.10.36)
एकादशैव वर्षाणि संस्थितस्तत्र भारत । पुनः स मथुरां गत्वा जघानोग्रसुतं बलात्
ekādaśaiva varṣāṇi saṁsthitastatra bhārata | punaḥ sa mathurāṁ gatvā jaghānograsutaṁ balāt
'हे भारत! वे वहाँ ग्यारह वर्षों तक रहे; तत्पश्चात् मथुरा जाकर उन्होंने बलपूर्वक उग्रसेन-पुत्र (कंस) का वध किया।'
श्लोक 37 (devibhagavatam.6.10.37)
मोचयामास पितरौ बन्धनाद्भृशदुःखितौ । उग्रसेनं च राजानञ्चकार मधुरापुरे
mocayāmāsa pitarau bandhanādbhṛśaduḥkhitau | ugrasenaṁ ca rājānañcakāra madhurāpure
'उन्होंने अत्यंत दुःखी अपने माता-पिता को बंधन से मुक्त किया; और मथुरापुरी में उग्रसेन को राजा बनाया।'
श्लोक 38 (devibhagavatam.6.10.38)
जगाम द्वारवत्यां स म्लेच्छराजभयात्पुनः । सर्वं भाविवशात्कृष्णः कृतवान्पौरुषं महत्
jagāma dvāravatyāṁ sa mleccharājabhayātpunaḥ | sarvaṁ bhāvivaśātkṛṣṇaḥ kṛtavānpauruṣaṁ mahat
'वे म्लेच्छ राजा के भय से पुनः द्वारवती चले गए; कृष्ण ने भविष्य के वशीभूत होकर यह सारा महान् पौरुष किया।'
श्लोक 39 (devibhagavatam.6.10.39)
कृत्वा कार्याण्यनेकानि द्वारवत्यां जनार्दनः । देहं त्यक्त्वा प्रभासे तु सकुटुम्बो दिवं गतः
kṛtvā kāryāṇyanekāni dvāravatyāṁ janārdanaḥ | dehaṁ tyaktvā prabhāse tu sakuṭumbo divaṁ gataḥ
'द्वारवती में अनेक कार्य सम्पन्न कर जनार्दन ने प्रभास में शरीर त्याग दिया, और अपने कुटुम्ब सहित स्वर्ग को गए।'
श्लोक 40 (devibhagavatam.6.10.40)
पुत्राः पौत्राश्च सुहृदो भ्रातरो जामयस्तथा । प्रभासे यादवाः सर्वे विप्रशापात्क्षयं गताः
putrāḥ pautrāśca suhṛdo bhrātaro jāmayastathā | prabhāse yādavāḥ sarve vipraśāpātkṣayaṁ gatāḥ
'पुत्र, पौत्र, मित्र, भाई और सहोदर — प्रभास में समस्त यादव ब्राह्मण के शाप से नष्ट हो गए।'
श्लोक 41 (devibhagavatam.6.10.41)
एवं ते कथिता राजन् कर्मणो गहना गतिः । वासुदेवोऽपि व्याधस्य बाणेन निधनं गतः
evaṁ te kathitā rājan karmaṇo gahanā gatiḥ | vāsudevo'pi vyādhasya bāṇena nidhanaṁ gataḥ
'हे राजन्! इस प्रकार आपको कर्म की यह गहन गति बताई गई; वासुदेव (कृष्ण) भी एक व्याध के बाण से मृत्यु को प्राप्त हुए।'