षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 12
तीर्थों की महिमा और राजा हरिश्चंद्र का शाप
श्लोक 1 (devibhagavatam.6.12.1)
राजोवाच । तीर्थानि भुवि पुण्यानि ब्रूहि मे मुनिसत्तम । गम्यानि मानवैर्देवैः क्षेत्राणि सरितस्तथा
rājovāca | tīrthāni bhuvi puṇyāni brūhi me munisattama | gamyāni mānavairdevaiḥ kṣetrāṇi saritastathā
राजा ने कहा — हे मुनिश्रेष्ठ! पृथ्वी पर स्थित पवित्र तीर्थों को मुझसे कहिए, जो मनुष्यों और देवताओं द्वारा जाने योग्य हैं, तथा पवित्र क्षेत्रों और नदियों को भी।
श्लोक 2 (devibhagavatam.6.12.2)
फलं च यादृशं यत्र तीर्थेषु स्नानदानतः । विधिं तु तीर्थयात्रायां नियमांश्च विशेषतः
phalaṁ ca yādṛśaṁ yatra tīrtheṣu snānadānataḥ | vidhiṁ tu tīrthayātrāyāṁ niyamāṁśca viśeṣataḥ
और उन तीर्थों में स्नान-दान से जैसा फल मिलता है, वह भी बताइए; तथा तीर्थयात्रा की विधि और विशेष नियम भी कहिए।
श्लोक 3 (devibhagavatam.6.12.3)
व्यास उवाच । शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि तीर्थानि विविधानि च । येषु तीर्थेषु देवीनां प्रशस्तान्यायनानि च
vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi tīrthāni vividhāni ca | yeṣu tīrtheṣu devīnāṁ praśastānyāyanāni ca
व्यास जी ने कहा — हे राजन्! सुनो, मैं विविध तीर्थों को कहूँगा, तथा उनमें जो देवी के प्रशंसित निवास-स्थान हैं, उन्हें भी।
श्लोक 4 (devibhagavatam.6.12.4)
नदीनां जाह्नवी श्रेष्ठा यमुना च सरस्वती । नर्मदा गण्डकी सिन्धुर्गोमती तमसा तथा
nadīnāṁ jāhnavī śreṣṭhā yamunā ca sarasvatī | narmadā gaṇḍakī sindhurgomatī tamasā tathā
नदियों में जाह्नवी (गंगा) श्रेष्ठ है, तथा यमुना और सरस्वती; नर्मदा, गण्डकी, सिंधु, गोमती और तमसा भी।
श्लोक 5 (devibhagavatam.6.12.5)
कावेरी चन्द्रभागा च पुण्या वेत्रवती शुभा । चर्मण्वती च सरयूस्तापी साभ्रमती तथा
kāverī candrabhāgā ca puṇyā vetravatī śubhā | carmaṇvatī ca sarayūstāpī sābhramatī tathā
कावेरी और चन्द्रभागा, पुण्यमयी और शुभ वेत्रवती; चर्मण्वती, सरयू, तापी और साभ्रमती भी।
श्लोक 6 (devibhagavatam.6.12.6)
एताश्च कथिता राजन्नन्याश्च शतशः पुनः । तासां समुद्रगाः पुण्याः स्वल्पपुण्या ह्यनब्धिगाः
etāśca kathitā rājannanyāśca śataśaḥ punaḥ | tāsāṁ samudragāḥ puṇyāḥ svalpapuṇyā hyanabdhigāḥ
हे राजन्! ये सब कही गईं, और सैकड़ों अन्य भी हैं। उनमें जो समुद्र में मिलती हैं वे पुण्यमयी हैं, जो समुद्र में नहीं मिलतीं उनका पुण्य अल्प है।
श्लोक 7 (devibhagavatam.6.12.7)
समुद्रगानां ताः पुण्याः सर्वदौघवहास्तु याः । मासद्वयं श्रावणादौ ताश्च सर्वा रजस्वलाः
samudragānāṁ tāḥ puṇyāḥ sarvadaughavahāstu yāḥ | māsadvayaṁ śrāvaṇādau tāśca sarvā rajasvalāḥ
जो सदा पूर्ण जलधारा वाली समुद्रगामिनी नदियाँ हैं, वे पुण्यमयी हैं; तथा श्रावण आदि दो मासों में वे सभी रजस्वला (अशुद्ध) मानी जाती हैं।
श्लोक 8 (devibhagavatam.6.12.8)
भवन्ति वृष्टियोगेन ग्राम्यवारिवहास्तथा । पुष्करं च कुरुक्षेत्रं धर्मारण्यं सुपावनम्
bhavanti vṛṣṭiyogena grāmyavārivahāstathā | puṣkaraṁ ca kurukṣetraṁ dharmāraṇyaṁ supāvanam
जो केवल वर्षा के योग से बहने वाली ग्रामीण जलधाराएँ हैं (वे उतनी पवित्र नहीं); और पुष्कर, कुरुक्षेत्र, तथा अत्यंत पावन धर्मारण्य —
श्लोक 9 (devibhagavatam.6.12.9)
प्रभासं च प्रयागं च नैमिषारण्यमेव च । विश्रुतं चार्बुदारण्यं शैलाश्च पावनास्तथा
prabhāsaṁ ca prayāgaṁ ca naimiṣāraṇyameva ca | viśrutaṁ cārbudāraṇyaṁ śailāśca pāvanāstathā
प्रभास और प्रयाग, तथा नैमिषारण्य भी; विख्यात अर्बुदारण्य, और पावन पर्वत भी —
श्लोक 10 (devibhagavatam.6.12.10)
श्रीशैलश्च सुमेरुश्च पर्वतो गन्धमादनः । सरांसि चैव पुण्यानि मानसं सर्वविश्रुतम्
śrīśailaśca sumeruśca parvato gandhamādanaḥ | sarāṁsi caiva puṇyāni mānasaṁ sarvaviśrutam
श्रीशैल और सुमेरु, तथा गन्धमादन पर्वत; और पुण्य सरोवर भी, जिनमें मानससर सर्वविख्यात है —
श्लोक 11 (devibhagavatam.6.12.11)
तथा बिन्दुसरः श्रेष्ठमच्छोदं नाम पावनम् । आश्रमास्तु तथा पुण्या मुनीनां भावितात्मनाम्
tathā bindusaraḥ śreṣṭhamacchodaṁ nāma pāvanam | āśramāstu tathā puṇyā munīnāṁ bhāvitātmanām
तथा श्रेष्ठ बिन्दुसरोवर, और अच्छोद नामक पावन सरोवर; तथा भावितात्मा मुनियों के पुण्य आश्रम भी —
श्लोक 12 (devibhagavatam.6.12.12)
विश्रुतस्तु सदा पुण्यः ख्यातो बदरिकाश्रमः । नरनारायणौ यत्र तेपाते तौ मुनी तपः
viśrutastu sadā puṇyaḥ khyāto badarikāśramaḥ | naranārāyaṇau yatra tepāte tau munī tapaḥ
सदा पुण्यमय और विख्यात बदरिकाश्रम है, जहाँ नर और नारायण — दोनों मुनियों — ने तप किया था।
श्लोक 13 (devibhagavatam.6.12.13)
वामनाश्रम आख्यातः शतयूपाश्रमस्तथा । येन यत्र तपस्तप्तं तस्य नाम्नातिविश्रुतः
vāmanāśrama ākhyātaḥ śatayūpāśramastathā | yena yatra tapastaptaṁ tasya nāmnātiviśrutaḥ
वामनाश्रम कहा गया है, तथा शतयूपाश्रम भी; जिसने जहाँ तप किया, वह स्थान उसी के नाम से अत्यंत विख्यात हुआ।
श्लोक 14 (devibhagavatam.6.12.14)
एवं पुण्यानि स्थानानि ह्यसङ्ख्यातानि भूतले । मुनिभिः परिगीतानि पावनानि महीपते
evaṁ puṇyāni sthānāni hyasaṅkhyātāni bhūtale | munibhiḥ parigītāni pāvanāni mahīpate
हे राजन्! इस प्रकार पृथ्वी पर असंख्य पुण्य और पावन स्थान हैं, जिन्हें मुनियों ने गाया है।
श्लोक 15 (devibhagavatam.6.12.15)
एषु स्थानेषु सर्वत्र देवीस्थानानि भूपते । दर्शनात्पापहारीणि वसन्ति नियमेन च
eṣu sthāneṣu sarvatra devīsthānāni bhūpate | darśanātpāpahārīṇi vasanti niyamena ca
हे भूपते! इन सभी स्थानों में सर्वत्र देवी के निवास-स्थान नियमपूर्वक विद्यमान हैं, जो दर्शनमात्र से पाप को हर लेते हैं।
श्लोक 16 (devibhagavatam.6.12.16)
कथयिष्यामि तान्यग्रे प्रसङ्गेन च कानिचित् । तीर्थानि नृप दानानि व्रतानि च मखास्तथा
kathayiṣyāmi tānyagre prasaṅgena ca kānicit | tīrthāni nṛpa dānāni vratāni ca makhāstathā
हे राजन्! उन्हें आगे प्रसंगवश कुछ-कुछ कहूँगा, तथा तीर्थों, दानों, व्रतों और यज्ञों को भी।
श्लोक 17 (devibhagavatam.6.12.17)
तपांसि पुण्यकर्माणि सापेक्षाणि महीपते । द्रव्यशुद्धिं क्रियाशुद्धिं मनःशुद्धिमपेक्ष्य च
tapāṁsi puṇyakarmāṇi sāpekṣāṇi mahīpate | dravyaśuddhiṁ kriyāśuddhiṁ manaḥśuddhimapekṣya ca
हे भूपते! तप और पुण्यकर्म द्रव्य की शुद्धि, क्रिया की शुद्धि, और मन की शुद्धि — इन पर निर्भर करते हैं।
श्लोक 18 (devibhagavatam.6.12.18)
पावनानि हि तीर्थानि तपांसि च व्रतानि च । कदाचिद्द्रव्यशुद्धिः स्यात्क्रियाशुद्धिः कदाचन
pāvanāni hi tīrthāni tapāṁsi ca vratāni ca | kadāciddravyaśuddhiḥ syātkriyāśuddhiḥ kadācana
तीर्थ, तप और व्रत पावन तो हैं ही; परंतु कभी द्रव्य-शुद्धि होती है, कभी क्रिया-शुद्धि होती है —
श्लोक 19 (devibhagavatam.6.12.19)
दुर्लभा मनसः शुद्धिः सर्वेषां सर्वदा नृप । मनस्तु चञ्चलं राजन्ननेकविषयाश्रितम्
durlabhā manasaḥ śuddhiḥ sarveṣāṁ sarvadā nṛpa | manastu cañcalaṁ rājannanekaviṣayāśritam
हे राजन्! मन की शुद्धि सबके लिए सदा दुर्लभ है; क्योंकि मन तो चंचल है, अनेक विषयों में आसक्त।
श्लोक 20 (devibhagavatam.6.12.20)
कथं शुद्धं भवेद्राजन्नानाभावसमाश्रितम् । कामक्रोधौ तथा लोभो ह्यहङ्कारो मदस्तथा
kathaṁ śuddhaṁ bhavedrājannānābhāvasamāśritam | kāmakrodhau tathā lobho hyahaṅkāro madastathā
हे राजन्! वह शुद्ध कैसे हो, जो काम, क्रोध, लोभ, अहंकार और मद — इन अनेक भावों में लिप्त रहता है?
श्लोक 21 (devibhagavatam.6.12.21)
सर्वविघ्नकरा ह्येते तपस्तीर्थव्रतेषु च । अहिंसा सत्यमस्तेयं शौचमिन्द्रियनिग्रहः
sarvavighnakarā hyete tapastīrthavrateṣu ca | ahiṁsā satyamasteyaṁ śaucamindriyanigrahaḥ
ये सब तप, तीर्थ और व्रतों में सर्वथा विघ्नकारी हैं। अहिंसा, सत्य, अस्तेय, शौच और इन्द्रिय-निग्रह —
श्लोक 22 (devibhagavatam.6.12.22)
स्वधर्मपालनं राजन् सर्वतीर्थफलप्रदम् । नित्यकर्मपरित्यागान्मार्गे संसर्गदोषतः
svadharmapālanaṁ rājan sarvatīrthaphalapradam | nityakarmaparityāgānmārge saṁsargadoṣataḥ
हे राजन्! और अपने धर्म का पालन — यही सब तीर्थों का फल देने वाला है। किंतु मार्ग में नित्यकर्म के त्याग और कुसंग के दोष से —
श्लोक 23 (devibhagavatam.6.12.23)
व्यर्थं तीर्थाधिगमनं पापमेवावशिष्यते । क्षालयन्ति हि तीर्थानि सर्वथा देहजं मलम्
vyarthaṁ tīrthādhigamanaṁ pāpamevāvaśiṣyate | kṣālayanti hi tīrthāni sarvathā dehajaṁ malam
तीर्थ-गमन व्यर्थ हो जाता है, और केवल पाप ही शेष रह जाता है। तीर्थ तो शरीर से उत्पन्न मल को सर्वथा धो देते हैं,
श्लोक 24 (devibhagavatam.6.12.24)
मानसं क्षालितुं तानि न समर्थानि वै नृप । शक्तानि यदि चेत्तानि गङ्गातीरनिवासिनः
mānasaṁ kṣālituṁ tāni na samarthāni vai nṛpa | śaktāni yadi cettāni gaṅgātīranivāsinaḥ
परंतु हे राजन्! वे मन के मल को धोने में समर्थ नहीं हैं। यदि वे समर्थ होते, तो गंगातट के निवासी —
श्लोक 25 (devibhagavatam.6.12.25)
मुनयो द्रोहसंयुक्ताः कथं स्युर्भावितेश्वराः । वसिष्ठसदृशाः प्रह्वा विश्वामित्रादयः किल
munayo drohasaṁyuktāḥ kathaṁ syurbhāviteśvarāḥ | vasiṣṭhasadṛśāḥ prahvā viśvāmitrādayaḥ kila
जो द्वेषयुक्त मुनि हैं, वे भला ईश्वर को साक्षात् जानने वाले कैसे होते? वसिष्ठ जैसे विनम्र, विश्वामित्र आदि भी तो —
श्लोक 26 (devibhagavatam.6.12.26)
रागद्वेषरताः सर्वे कामक्रोधाकुलाः सदा । चित्तशुद्धिमयं तीर्थं गङ्गादिभ्योऽतिपावनम्
rāgadveṣaratāḥ sarve kāmakrodhākulāḥ sadā | cittaśuddhimayaṁ tīrthaṁ gaṅgādibhyo'tipāvanam
सभी सदा राग-द्वेष में रत रहते हैं, काम-क्रोध से व्याकुल। चित्त-शुद्धिमय तीर्थ गंगा आदि से भी अधिक पावन है —
श्लोक 27 (devibhagavatam.6.12.27)
यदि स्याद्दैवयोगेन क्षालयत्यान्तरं मलम् । विशेषेण तु सत्सङ्गो ज्ञाननिष्ठस्य भूपते
yadi syāddaivayogena kṣālayatyāntaraṁ malam | viśeṣeṇa tu satsaṅgo jñānaniṣṭhasya bhūpate
यदि दैवयोग से वह प्राप्त हो, तो वह भीतर के मल को धो देता है। हे भूपते! और विशेषकर ज्ञाननिष्ठ पुरुष का सत्संग —
श्लोक 28 (devibhagavatam.6.12.28)
न वेदा न च शास्त्राणि न व्रतानि तपांसि न । न मखा न च दानानि चित्तशुद्धेस्तु कारणम्
na vedā na ca śāstrāṇi na vratāni tapāṁsi na | na makhā na ca dānāni cittaśuddhestu kāraṇam
न वेद, न शास्त्र, न व्रत, न तप, न यज्ञ, न दान — ये चित्त-शुद्धि के कारण नहीं हैं।
श्लोक 29 (devibhagavatam.6.12.29)
वसिष्ठो ब्रह्मणः पुत्रो वेदविद्याविशारदः । रागद्वेषान्वितः कामं गङ्गातीरसमाश्रितः
vasiṣṭho brahmaṇaḥ putro vedavidyāviśāradaḥ | rāgadveṣānvitaḥ kāmaṁ gaṅgātīrasamāśritaḥ
वेदविद्या में निपुण, ब्रह्मा के पुत्र वसिष्ठ भी, गंगातट का आश्रय लेते हुए भी, राग-द्वेष से युक्त थे —
श्लोक 30 (devibhagavatam.6.12.30)
आडीबकं महायुद्धं विश्वामित्रवसिष्ठयोः । जातं निरर्थकं द्वेषाद्देवानां विस्मयप्रदम्
āḍībakaṁ mahāyuddhaṁ viśvāmitravasiṣṭhayoḥ | jātaṁ nirarthakaṁ dveṣāddevānāṁ vismayapradam
(इसका प्रमाण है) विश्वामित्र और वसिष्ठ के बीच हुआ महान् आडी-बक युद्ध, जो निरर्थक द्वेष से उत्पन्न हुआ और देवताओं को भी विस्मित करने वाला था।
श्लोक 31 (devibhagavatam.6.12.31)
विश्वामित्रो बकस्तत्र जातः परमतापसः । शप्तः स तु वसिष्ठेन हरिश्चन्द्रस्य कारणात्
viśvāmitro bakastatra jātaḥ paramatāpasaḥ | śaptaḥ sa tu vasiṣṭhena hariścandrasya kāraṇāt
वहाँ परम तपस्वी विश्वामित्र, हरिश्चंद्र के कारण, वसिष्ठ द्वारा शापित होकर बक (बगुला) बन गए।
श्लोक 32 (devibhagavatam.6.12.32)
कौशिकेन वसिष्ठोऽपि शस्त्वाडीदेहभाक्कृतः । शापादाडीबकौ जातौ तौ मुनी विशदप्रभौ
kauśikena vasiṣṭho'pi śastvāḍīdehabhākkṛtaḥ | śāpādāḍībakau jātau tau munī viśadaprabhau
और कौशिक (विश्वामित्र) द्वारा शापित होकर वसिष्ठ भी आडी (एक जलपक्षी) की देह पाने वाले बने। शाप से वे दोनों निर्मल कान्ति वाले मुनि आडी और बक बन गए।
श्लोक 33 (devibhagavatam.6.12.33)
निवासं प्रापतुस्तीरे सरसो मानसस्य च । चक्रतुर्दारुणं युद्धं नखचञ्चुप्रताडनैः
nivāsaṁ prāpatustīre saraso mānasasya ca | cakraturdāruṇaṁ yuddhaṁ nakhacañcupratāḍanaiḥ
वे मानससरोवर के तट पर निवास करने लगे, और नख तथा चोंच के प्रहारों से घोर युद्ध करने लगे।
श्लोक 34 (devibhagavatam.6.12.34)
वर्षाणामयुतं यावत्तावृषी रोषसंयुतौ । युयुधाते मदोन्मत्तौ सिंहाविव परस्परम्
varṣāṇāmayutaṁ yāvattāvṛṣī roṣasaṁyutau | yuyudhāte madonmattau siṁhāviva parasparam
दस हज़ार वर्षों तक वे दोनों ऋषि क्रोध से भरकर, मद में उन्मत्त होकर, दो सिंहों के समान परस्पर युद्ध करते रहे।
श्लोक 35 (devibhagavatam.6.12.35)
राजोवाच । कथं तौ मुनिशार्दूलौ तापसौ धर्मतत्परौ । परस्परं वैरपरौ सञ्जातौ केन हेतुना
rājovāca | kathaṁ tau muniśārdūlau tāpasau dharmatatparau | parasparaṁ vairaparau sañjātau kena hetunā
राजा ने कहा — धर्मपरायण, मुनिश्रेष्ठ वे दोनों तपस्वी परस्पर वैरी कैसे और किस कारण बने?
श्लोक 36 (devibhagavatam.6.12.36)
शापं परस्परं केन कारणेन महामती । दत्तवन्तौ मिथः क्लेशकारकौ दुःखदौ नृणाम्
śāpaṁ parasparaṁ kena kāraṇena mahāmatī | dattavantau mithaḥ kleśakārakau duḥkhadau nṛṇām
हे महामते! उन्होंने परस्पर एक-दूसरे को किस कारण शाप दिया, जो लोगों को क्लेश और दुःख देने वाला था?
श्लोक 37 (devibhagavatam.6.12.37)
व्यास उवाच । हरिश्चन्द्रो नृपश्रेष्ठस्त्रिशङ्कुतनयः पुरा । बभूव रविवंशीयो रामचन्द्रस्य पूर्वजः
vyāsa uvāca | hariścandro nṛpaśreṣṭhastriśaṅkutanayaḥ purā | babhūva ravivaṁśīyo rāmacandrasya pūrvajaḥ
व्यास जी ने कहा — प्राचीन काल में त्रिशंकु के पुत्र हरिश्चंद्र नामक श्रेष्ठ राजा थे, जो सूर्यवंशी थे और रामचंद्र के पूर्वज थे।
श्लोक 38 (devibhagavatam.6.12.38)
अनपत्यः स राजर्षिर्वरुणाय महाक्रतुम् । प्रतिजज्ञे पुत्रकामो नरमेधं दुरासदम्
anapatyaḥ sa rājarṣirvaruṇāya mahākratum | pratijajñe putrakāmo naramedhaṁ durāsadam
वह राजर्षि, संतानहीन होकर, पुत्र की कामना से वरुण के लिए दुर्लभ नरमेध महायज्ञ करने का प्रण करने लगा।
श्लोक 39 (devibhagavatam.6.12.39)
वरुणस्तस्य सन्तुष्टो यज्ञस्य नियमे कृते । दधार गर्भं राज्ञस्तु भार्या परमसुन्दरी
varuṇastasya santuṣṭo yajñasya niyame kṛte | dadhāra garbhaṁ rājñastu bhāryā paramasundarī
यज्ञ का नियम निश्चित होने पर संतुष्ट हुए वरुण ने ऐसा किया कि राजा की परम सुंदरी पत्नी ने गर्भ धारण किया।
श्लोक 40 (devibhagavatam.6.12.40)
राजा बभूव सन्तुष्टो दृष्ट्वा भार्यां सदोहदाम् । चकार विधिवत्कर्म गर्भसंस्कारकारकम्
rājā babhūva santuṣṭo dṛṣṭvā bhāryāṁ sadohadām | cakāra vidhivatkarma garbhasaṁskārakārakam
गर्भवती पत्नी को दोहद-सहित देखकर राजा अत्यंत संतुष्ट हुआ, और उसने विधिपूर्वक गर्भ-संस्कार कर्म किया।
श्लोक 41 (devibhagavatam.6.12.41)
सुषुवे तनयं नारी सर्वलक्षणसंयुतम् । मुदं प्राप नृपस्तत्र पुत्रे जाते विशाम्पते
suṣuve tanayaṁ nārī sarvalakṣaṇasaṁyutam | mudaṁ prāpa nṛpastatra putre jāte viśāmpate
हे राजन्! रानी ने सर्वलक्षण-संपन्न पुत्र को जन्म दिया; पुत्र के जन्म पर राजा को वहाँ अत्यंत हर्ष प्राप्त हुआ।
श्लोक 42 (devibhagavatam.6.12.42)
कृतवाञ्जातकर्मादिसंस्कारविधिमुत्तमम् । ददौ हिरण्यं गा दोग्धीर्ब्राह्मणेभ्यो विशेषतः
kṛtavāñjātakarmādisaṁskāravidhimuttamam | dadau hiraṇyaṁ gā dogdhīrbrāhmaṇebhyo viśeṣataḥ
उसने जातकर्म आदि उत्तम संस्कार-विधि संपन्न कराई, और ब्राह्मणों को विशेष रूप से स्वर्ण तथा दुधारू गौएँ दान दीं।
श्लोक 43 (devibhagavatam.6.12.43)
जन्मोत्सवेऽतिसंवृत्ते गेहे वै यादसाम्पतिः । आजगाम महाराज विप्रवेषधरस्तथा
janmotsave'tisaṁvṛtte gehe vai yādasāmpatiḥ | ājagāma mahārāja vipraveṣadharastathā
जन्मोत्सव अत्यंत सम्पन्न होने पर, हे महाराज! जलों के स्वामी वरुण ब्राह्मण का वेश धारण कर उसके घर पधारे।
श्लोक 44 (devibhagavatam.6.12.44)
पूजितः पार्थिवेनाथ दत्त्वा विधिवदासनम् । कार्ये पृष्टेऽब्रवीद्वाक्यं वरुणोऽस्मीति भूपतिम्
pūjitaḥ pārthivenātha dattvā vidhivadāsanam | kārye pṛṣṭe'bravīdvākyaṁ varuṇo'smīti bhūpatim
राजा द्वारा पूजित होकर, विधिपूर्वक आसन दिए जाने पर, प्रयोजन पूछे जाने पर, वरुण ने राजा से कहा — 'मैं वरुण हूँ।'
श्लोक 45 (devibhagavatam.6.12.45)
कुरु यज्ञं सुतं कृत्वा पशुं परमपावनम् । सत्यवाग्भव राजेन्द्र सङ्कल्पस्तु त्वया कृतः
kuru yajñaṁ sutaṁ kṛtvā paśuṁ paramapāvanam | satyavāgbhava rājendra saṅkalpastu tvayā kṛtaḥ
'पुत्र को परम पावन पशु बनाकर यज्ञ करो। हे राजेन्द्र! सत्यवादी बनो, क्योंकि यह संकल्प तुमने ही किया था।'
श्लोक 46 (devibhagavatam.6.12.46)
तच्छ्रुत्वा वचनं राजा विह्वलोऽतिव्यथाकुलः । संस्तभ्याधिं नृपः प्राह वरुणं सत्कृताञ्जलिः
tacchrutvā vacanaṁ rājā vihvalo'tivyathākulaḥ | saṁstabhyādhiṁ nṛpaḥ prāha varuṇaṁ satkṛtāñjaliḥ
यह वचन सुनकर राजा अत्यंत व्याकुल और व्यथित हो गया; फिर मन को स्थिर करके, हाथ जोड़कर, राजा ने वरुण से कहा —
श्लोक 47 (devibhagavatam.6.12.47)
स्वामिन्करोमि तं यज्ञं सर्वथा विधिपूर्वकम् । मया ते यत्प्रतिज्ञातं भवामि सत्यवागहम्
svāminkaromi taṁ yajñaṁ sarvathā vidhipūrvakam | mayā te yatpratijñātaṁ bhavāmi satyavāgaham
'हे स्वामिन्! मैं वह यज्ञ सर्वथा विधिपूर्वक करूँगा। मैंने आपसे जो प्रतिज्ञा की थी, उसमें मैं सत्यवादी ही रहूँगा।'
श्लोक 48 (devibhagavatam.6.12.48)
पूर्णे मासे विशुध्येत धर्मपत्नी सुरोत्तम । विशुद्धायां तु भार्यायां कर्तव्यः स पशोर्मखः
pūrṇe māse viśudhyeta dharmapatnī surottama | viśuddhāyāṁ tu bhāryāyāṁ kartavyaḥ sa paśormakhaḥ
'हे सुरश्रेष्ठ! मास पूर्ण होने पर धर्मपत्नी शुद्ध हो जाएगी; पत्नी के शुद्ध हो जाने पर ही उस पशु का यज्ञ करना उचित होगा।'
श्लोक 49 (devibhagavatam.6.12.49)
व्यास उवाच । इत्युक्ते वचने राज्ञा वरुणः स्वगृहं गतः । राजा बभूव सन्तुष्टः किञ्चिच्चिन्तातुरस्तथा
vyāsa uvāca | ityukte vacane rājñā varuṇaḥ svagṛhaṁ gataḥ | rājā babhūva santuṣṭaḥ kiñciccintāturastathā
व्यास जी ने कहा — राजा का यह वचन सुनकर वरुण अपने घर चले गए; राजा भी कुछ संतुष्ट और कुछ चिंतित हुआ।
श्लोक 50 (devibhagavatam.6.12.50)
पूर्णे मासि पुनः पाशी परीक्षार्थं नृपालये । आजगाम द्विजो भूत्वा सुवेषः सुष्ठुभाषकः
pūrṇe māsi punaḥ pāśī parīkṣārthaṁ nṛpālaye | ājagāma dvijo bhūtvā suveṣaḥ suṣṭhubhāṣakaḥ
मास पूर्ण होने पर, पाशधारी वरुण फिर से परीक्षा के लिए राजा के भवन में सुंदर वेष और मधुर वाणी वाले ब्राह्मण बनकर आए।
श्लोक 51 (devibhagavatam.6.12.51)
कृतार्हणं सुखासीनं भूपतिस्तं सुरोत्तमम् । उवाच विनयोपेतो हेतुगर्भं वचस्तदा
kṛtārhaṇaṁ sukhāsīnaṁ bhūpatistaṁ surottamam | uvāca vinayopeto hetugarbhaṁ vacastadā
अर्घ्य पाकर सुखपूर्वक बैठे उस सुरश्रेष्ठ से राजा ने विनयपूर्वक, किसी कारणसूचक वचन को कहा —
श्लोक 52 (devibhagavatam.6.12.52)
असंस्कृतं सुतं स्वामिन्यूपे बध्नामि तं कथम् । संस्कत्य क्षत्रियं कृत्वा यजेऽहं यज्ञमुत्तमम्
asaṁskṛtaṁ sutaṁ svāminyūpe badhnāmi taṁ katham | saṁskatya kṣatriyaṁ kṛtvā yaje'haṁ yajñamuttamam
'हे स्वामिन्! असंस्कृत पुत्र को यूप में मैं कैसे बाँधूँ? क्षत्रिय का संस्कार पूर्ण करके ही मैं उत्तम यज्ञ करूँगा।'
श्लोक 53 (devibhagavatam.6.12.53)
दयसे यदि देव त्वं ज्ञात्वा दीनं स्वसेवकम् । असंस्कृतस्य बालस्य नाधिकारोऽस्ति कुत्रचित्
dayase yadi deva tvaṁ jñātvā dīnaṁ svasevakam | asaṁskṛtasya bālasya nādhikāro'sti kutracit
'हे देव! यदि आप अपने दीन सेवक को जानकर दया करें — असंस्कृत बालक का किसी भी प्रकार अधिकार नहीं है।'
श्लोक 54 (devibhagavatam.6.12.54)
वरुण उवाच । प्रतारयसि राजेन्द्र कृत्वा समयमग्रतः । दुस्त्यजस्तव जानामि सुतस्नेहो ह्यपुत्रिणः
varuṇa uvāca | pratārayasi rājendra kṛtvā samayamagrataḥ | dustyajastava jānāmi sutasneho hyaputriṇaḥ
वरुण ने कहा — 'हे राजेन्द्र! पहले वचन देकर अब तुम मुझे छल रहे हो। मैं जानता हूँ कि पुत्रहीन के लिए पुत्र-स्नेह त्यागना दुष्कर होता है।'
श्लोक 55 (devibhagavatam.6.12.55)
गृहं व्रजामि भूपाल वचनात्तव कोमलात् । कियत्कालं प्रतीक्ष्याहमागमिष्यामि ते गृहम्
gṛhaṁ vrajāmi bhūpāla vacanāttava komalāt | kiyatkālaṁ pratīkṣyāhamāgamiṣyāmi te gṛham
'हे भूपाल! तुम्हारे कोमल वचन से मैं घर जाता हूँ। कुछ काल प्रतीक्षा करके मैं फिर तुम्हारे घर आऊँगा।'
श्लोक 56 (devibhagavatam.6.12.56)
भवितव्यं त्वया तात तदा सत्यवचोऽन्वितम् । अन्यथा त्वयि मुञ्चामि कोपं शापसमन्वितम्
bhavitavyaṁ tvayā tāta tadā satyavaco'nvitam | anyathā tvayi muñcāmi kopaṁ śāpasamanvitam
'हे तात! तब तुम्हें अपने वचन पर सत्य रहना ही होगा; अन्यथा मैं तुम पर शाप-सहित क्रोध छोड़ूँगा।'
श्लोक 57 (devibhagavatam.6.12.57)
राजोवाच । समावर्तनकर्मान्ते सर्वथा यादसाम्पते । कृत्वा पुत्रपशुं यज्ञे यजिष्ये विधिपूर्वकम्
rājovāca | samāvartanakarmānte sarvathā yādasāmpate | kṛtvā putrapaśuṁ yajñe yajiṣye vidhipūrvakam
राजा ने कहा — 'हे जलधिपते! समावर्तन-कर्म के अंत में मैं पुत्र को यज्ञ में पशु बनाकर सर्वथा विधिपूर्वक यज्ञ करूँगा।'
श्लोक 58 (devibhagavatam.6.12.58)
व्यास उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञो वरुणः प्रीतमानसः । तथेत्युक्त्वा ययौ तूर्णं नृपस्तु सुस्थितोऽभवत्
vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṁ rājño varuṇaḥ prītamānasaḥ | tathetyuktvā yayau tūrṇaṁ nṛpastu susthito'bhavat
व्यास जी ने कहा — राजा का यह वचन सुनकर, प्रसन्नचित्त वरुण 'ऐसा ही हो' कहकर शीघ्र चले गए, और राजा सुस्थिर हो गया।
श्लोक 59 (devibhagavatam.6.12.59)
रोहिताख्य इति ख्यातः सुतस्तस्य विवृद्धिमान् । सञ्जातश्चतुरः सर्वविद्यानां च विशारदः
rohitākhya iti khyātaḥ sutastasya vivṛddhimān | sañjātaścaturaḥ sarvavidyānāṁ ca viśāradaḥ
उस राजा का पुत्र रोहित नाम से विख्यात होकर बड़ा हुआ, और सब विद्याओं में चतुर तथा निपुण बना।
श्लोक 60 (devibhagavatam.6.12.60)
यज्ञस्य कारणं तेन ज्ञातं सर्वं सविस्तरम् । भयभीतस्ततः सोऽपि मत्वा मरणमात्मनः
yajñasya kāraṇaṁ tena jñātaṁ sarvaṁ savistaram | bhayabhītastataḥ so'pi matvā maraṇamātmanaḥ
उसे यज्ञ का सारा कारण विस्तारपूर्वक ज्ञात हो गया; तब वह भी अपनी मृत्यु का विचार कर भय से भयभीत हो उठा।
श्लोक 61 (devibhagavatam.6.12.61)
कृत्वा पलायनं वीरो गतोऽसौ गिरिगह्वरे । अगम्ये नृपतिस्थाने स्थितस्तत्र भयातुरः
kṛtvā palāyanaṁ vīro gato'sau girigahvare | agamye nṛpatisthāne sthitastatra bhayāturaḥ
वह वीर भागकर पर्वत की गुफा में चला गया, राजा के लिए अगम्य स्थान में, और वहाँ भयाकुल होकर रहने लगा।
श्लोक 62 (devibhagavatam.6.12.62)
प्राप्ते कालेऽथ वरुणो यज्ञार्थी नृपतेर्गृहम् । गत्वा तमाह भूपालं कुरु यज्ञं विशाम्पते
prāpte kāle'tha varuṇo yajñārthī nṛpatergṛham | gatvā tamāha bhūpālaṁ kuru yajñaṁ viśāmpate
समय आने पर वरुण, यज्ञ की इच्छा से राजा के घर जाकर उस राजा से बोले — 'हे मनुष्यपते! यज्ञ करो।'
श्लोक 63 (devibhagavatam.6.12.63)
प्रम्लानवदनो राजा तमाह व्यथितेन्द्रियः । किं करोमि गतः क्वापि सुतो मे सुरसत्तम
pramlānavadano rājā tamāha vyathitendriyaḥ | kiṁ karomi gataḥ kvāpi suto me surasattama
मुरझाए मुख वाला, व्यथित इन्द्रियों वाला राजा उनसे बोला — 'हे सुरश्रेष्ठ! मैं क्या करूँ? मेरा पुत्र कहीं चला गया है।'
श्लोक 64 (devibhagavatam.6.12.64)
श्रुत्वा तद्वचनं राज्ञः कुपितो यादसाम्पतिः । शशाप तं नृपं कोपादसत्यवादिनं भृशम्
śrutvā tadvacanaṁ rājñaḥ kupito yādasāmpatiḥ | śaśāpa taṁ nṛpaṁ kopādasatyavādinaṁ bhṛśam
राजा की यह बात सुनकर, कुपित हुए जलपति ने क्रोध से उस असत्यवादी राजा को अत्यंत तीव्र शाप दिया —
श्लोक 65 (devibhagavatam.6.12.65)
जलोदराभिधो व्याधिर्देहे भवतु ते नृप । यतः प्रतारितश्चाहं कृत्वा कपटपण्डित
jalodarābhidho vyādhirdehe bhavatu te nṛpa | yataḥ pratāritaścāhaṁ kṛtvā kapaṭapaṇḍita
'हे राजन्! तेरी देह में जलोदर नामक व्याधि उत्पन्न हो, क्योंकि कपट में निपुण बनकर तूने मुझे छला है।'
श्लोक 66 (devibhagavatam.6.12.66)
इति शप्त्वा ययौ धाम स्वकं पाशधरस्तदा । राजा चिन्तातुरस्तस्थौ भवने व्याधिपीडितः
iti śaptvā yayau dhāma svakaṁ pāśadharastadā | rājā cintāturastasthau bhavane vyādhipīḍitaḥ
ऐसा शाप देकर पाशधारी वरुण अपने धाम को चले गए; और राजा व्याधि से पीड़ित होकर चिंताकुल भवन में रहने लगा।
श्लोक 67 (devibhagavatam.6.12.67)
यदातिव्याधितो राजा रोगेण शापजेन ह । तदा शुश्राव पुत्रोऽपि पितरं व्याधिपीडितम्
yadātivyādhito rājā rogeṇa śāpajena ha | tadā śuśrāva putro'pi pitaraṁ vyādhipīḍitam
जब राजा शाप से उत्पन्न रोग से अत्यंत पीड़ित हो गया, तब पुत्र ने भी सुना कि पिता व्याधि से पीड़ित हैं।
श्लोक 68 (devibhagavatam.6.12.68)
पान्थिकः प्राह पुत्रं हि पिता ते भृशदुःखितः । जलोदरविकारेण शापजेन नृपात्मज
pānthikaḥ prāha putraṁ hi pitā te bhṛśaduḥkhitaḥ | jalodaravikāreṇa śāpajena nṛpātmaja
एक पथिक ने पुत्र से कहा — 'हे राजपुत्र! तुम्हारे पिता शाप से उत्पन्न जलोदर-विकार से अत्यंत दुःखी हैं।'
श्लोक 69 (devibhagavatam.6.12.69)
विनष्टं जीवितं तेऽद्य वृथा जातस्य दुर्मते । यत्त्यक्त्वा पितरं दुःस्थं प्राप्तोऽसि गिरिगह्वरम्
vinaṣṭaṁ jīvitaṁ te'dya vṛthā jātasya durmate | yattyaktvā pitaraṁ duḥsthaṁ prāpto'si girigahvaram
'हे दुर्बुद्धे! तेरा जीवन आज नष्ट हो गया, व्यर्थ ही जन्मा तू, कि दुःखी पिता को छोड़कर पर्वत की गुफा में जा बैठा है।'
श्लोक 70 (devibhagavatam.6.12.70)
किमनेन शरीरेण प्राप्तं ते जन्मनः फलम् । देहदं दुःखितं कृत्वा स्थितोऽस्यत्र सुताधम
kimanena śarīreṇa prāptaṁ te janmanaḥ phalam | dehadaṁ duḥkhitaṁ kṛtvā sthito'syatra sutādhama
'हे कुपुत्र! इस शरीर से तुझे जन्म का क्या फल मिला? जिसने तुझे देह दी उसे दुःखी करके तू यहाँ बैठा है।'
श्लोक 71 (devibhagavatam.6.12.71)
प्राणास्त्याज्याः पितुः कार्ये सत्पुत्रेणेति निश्चयः । त्वदर्थे दुःखितो राजा क्रन्दति व्याधिपीडितः
prāṇāstyājyāḥ pituḥ kārye satputreṇeti niścayaḥ | tvadarthe duḥkhito rājā krandati vyādhipīḍitaḥ
'सत्पुत्र को पिता के कार्य के लिए प्राण तक त्याग देने चाहिए — यही निश्चय है। तेरे ही कारण दुःखी राजा, व्याधि से पीड़ित होकर, विलाप कर रहे हैं।'
श्लोक 72 (devibhagavatam.6.12.72)
व्यास उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तथ्यं पान्थिकाद्धर्मसंयुतम् । यदा चक्रे मनो गन्तुं द्रष्टुं तातं व्यथातुरम्
vyāsa uvāca | tadākarṇya vacastathyaṁ pānthikāddharmasaṁyutam | yadā cakre mano gantuṁ draṣṭuṁ tātaṁ vyathāturam
व्यास जी ने कहा — पथिक का यह सत्य और धर्मयुक्त वचन सुनकर, जब उसने व्यथित पिता को देखने जाने का मन बनाया,
श्लोक 73 (devibhagavatam.6.12.73)
तदा विप्रवपुर्भूत्वा वासवस्तमुपागमत् । रहः प्राह हितं वाक्यं दयावानिव भारत
tadā vipravapurbhūtvā vāsavastamupāgamat | rahaḥ prāha hitaṁ vākyaṁ dayāvāniva bhārata
हे भारत! तभी ब्राह्मण-रूप धारण कर वासव (इन्द्र) उसके पास आए, और मानो दयालु होकर, एकांत में उससे हितकर वचन कहने लगे।
श्लोक 74 (devibhagavatam.6.12.74)
मूर्खोऽसि राजपुत्र त्वं गमनाय मतिं वृथा । करोषि पितरं त्वद्य न जानासि व्यथायुतम्
mūrkho'si rājaputra tvaṁ gamanāya matiṁ vṛthā | karoṣi pitaraṁ tvadya na jānāsi vyathāyutam
'हे राजपुत्र! तू मूर्ख है, जो व्यर्थ ही जाने का विचार कर रहा है। तू पिता के बारे में जो व्यथा है, उसे आज भी नहीं जानता।'