Skip to main content

षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 13

आडी-बक युद्ध और देवी-माहात्म्य

अध्याय 12अध्याय-सूचीअध्याय 14

श्लोक 1 (devibhagavatam.6.13.1)

इन्द्र उवाच । साहसं कृतवान् राजा पूर्वं यत्कथितो मखः । वरुणाय प्रतिज्ञातः पुत्रं कृत्वा पशुं प्रियम्

indra uvāca | sāhasaṁ kṛtavān rājā pūrvaṁ yatkathito makhaḥ | varuṇāya pratijñātaḥ putraṁ kṛtvā paśuṁ priyam

इन्द्र ने कहा — राजा ने पहले जो यज्ञ वरुण को वचन देकर कहा था, वह दुःसाहस किया था — अपने प्रिय पुत्र को पशु बनाकर।

श्लोक 2 (devibhagavatam.6.13.2)

गते त्वयि पिता पुत्रं बद्ध्वा यूपेऽघृणः पुनः । पशुं कृत्वा महाबुद्धे वधिष्यति व्यथातुरः

gate tvayi pitā putraṁ baddhvā yūpe'ghṛṇaḥ punaḥ | paśuṁ kṛtvā mahābuddhe vadhiṣyati vyathāturaḥ

तुम्हारे जाने पर निर्दयी पिता पुत्र को फिर से यूप में बाँधकर, हे महाबुद्धे! पशु बनाकर, व्यथित होते हुए भी उसका वध कर देंगे।

श्लोक 3 (devibhagavatam.6.13.3)

इत्थं निषिद्धस्तत्पुत्रः शक्रेणामिततेजसा । स्थितस्तत्रैव मायेशीमायया मोहितो भृशम्

itthaṁ niṣiddhastatputraḥ śakreṇāmitatejasā | sthitastatraiva māyeśīmāyayā mohito bhṛśam

इस प्रकार अपरिमित तेजस्वी शक्र द्वारा रोके गए वह पुत्र वहीं रह गया, मायेश्वरी की माया से अत्यंत मोहित होकर।

श्लोक 4 (devibhagavatam.6.13.4)

यदा पुनः पुनः श्रुत्वा पितरं रोगपीडितम् । गमनाय मतिं चक्रे तदेन्द्रः प्रत्यषेधयत्

yadā punaḥ punaḥ śrutvā pitaraṁ rogapīḍitam | gamanāya matiṁ cakre tadendraḥ pratyaṣedhayat

जब वह बार-बार पिता को रोगपीड़ित सुनकर जाने का विचार करता, तब इन्द्र उसे फिर से रोक देते।

श्लोक 5 (devibhagavatam.6.13.5)

हरिश्चन्द्रोऽतिदुःखार्तः पप्रच्छ गुरुमन्तिके । स्थितं वसिष्ठमेकान्ते सर्वज्ञं हिततत्परम्

hariścandro'tiduḥkhārtaḥ papraccha gurumantike | sthitaṁ vasiṣṭhamekānte sarvajñaṁ hitatatparam

अत्यंत दुःखी हरिश्चंद्र ने एकांत में स्थित सर्वज्ञ, हितपरायण गुरु वसिष्ठ के निकट पूछा —

श्लोक 6 (devibhagavatam.6.13.6)

राजोवाच । भगवन् कि करोम्यद्य कातरोऽस्मि व्यथाकुलः । त्राहि मां दुःखमनसं महाव्याधिभयातुरम्

rājovāca | bhagavan ki karomyadya kātaro'smi vyathākulaḥ | trāhi māṁ duḥkhamanasaṁ mahāvyādhibhayāturam

राजा ने कहा — हे भगवन्! मैं आज क्या करूँ? मैं भयभीत और व्यथित हूँ। महाव्याधि के भय से पीड़ित, दुःखी मन वाले मुझे बचाइए।

श्लोक 7 (devibhagavatam.6.13.7)

वसिष्ठ उवाच । शृणु राजन्नुपायोऽस्ति रोगनाशं प्रति स्तुतः । त्रयोदशविधाः पुत्राः कथिता धर्मसङ्ग्रहे

vasiṣṭha uvāca | śṛṇu rājannupāyo'sti roganāśaṁ prati stutaḥ | trayodaśavidhāḥ putrāḥ kathitā dharmasaṅgrahe

वसिष्ठ ने कहा — हे राजन्! सुनो, रोगनाश के लिए एक प्रशंसित उपाय है। धर्मसंग्रह में तेरह प्रकार के पुत्र कहे गए हैं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.6.13.8)

तस्मात्क्रीतं सुतं कृत्वा यजस्व मखमुत्तमम् । द्रव्यं दत्त्वा यथोद्दिष्टमानयस्व द्विजोत्तमम्

tasmātkrītaṁ sutaṁ kṛtvā yajasva makhamuttamam | dravyaṁ dattvā yathoddiṣṭamānayasva dvijottamam

इसलिए क्रीत (खरीदे हुए) पुत्र को प्राप्त कर उत्तम यज्ञ करो। यथोक्त धन देकर एक श्रेष्ठ ब्राह्मण-पुत्र को ले आओ।

श्लोक 9 (devibhagavatam.6.13.9)

एवं कृते मखे भूप रोगनाशो भविष्यति । वरुणोऽपि प्रसन्नात्मा भविष्यति यथासुखम्

evaṁ kṛte makhe bhūpa roganāśo bhaviṣyati | varuṇo'pi prasannātmā bhaviṣyati yathāsukham

हे भूप! ऐसा यज्ञ करने पर रोगनाश होगा, और वरुण भी प्रसन्नचित्त होकर सुखदायी बनेंगे।

श्लोक 10 (devibhagavatam.6.13.10)

व्यास उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा राजा प्रोवाच मन्त्रिणम् । अन्वेषय महाबुद्धे विषयेष्वतियत्नतः

vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā rājā provāca mantriṇam | anveṣaya mahābuddhe viṣayeṣvatiyatnataḥ

व्यास जी ने कहा — यह वचन सुनकर राजा ने मंत्री से कहा — हे महाबुद्धे! राज्य में अत्यंत प्रयत्नपूर्वक खोज करो।

श्लोक 11 (devibhagavatam.6.13.11)

कदाचित्कोऽपि लोभार्थी ददाति स्वसुतं पिता । समानय धनं दत्त्वा यावत्प्रार्थयतेऽप्यसौ

kadācitko'pi lobhārthī dadāti svasutaṁ pitā | samānaya dhanaṁ dattvā yāvatprārthayate'pyasau

शायद कोई लोभी पिता धन के लिए अपना पुत्र दे दे। जितना भी वह माँगे, उतना धन देकर उसे ले आओ।

श्लोक 12 (devibhagavatam.6.13.12)

सर्वथैव समानेयो यज्ञार्थे द्विजबालकः । न कार्या कृपणा बुद्धिस्त्वया मत्कार्यहेतवे

sarvathaiva samāneyo yajñārthe dvijabālakaḥ | na kāryā kṛpaṇā buddhistvayā matkāryahetave

यज्ञ के लिए ब्राह्मण-बालक हर हाल में लाना ही है; मेरे कार्य के लिए तुम्हें कृपणता की बुद्धि नहीं रखनी चाहिए।

श्लोक 13 (devibhagavatam.6.13.13)

प्रार्थनीयस्त्वया पुत्रः कस्यचिद्द्विजवादिनः । द्रव्येण देहि यज्ञार्थं कर्तव्योऽसौ पशुः किल

prārthanīyastvayā putraḥ kasyaciddvijavādinaḥ | dravyeṇa dehi yajñārthaṁ kartavyo'sau paśuḥ kila

किसी ब्राह्मण-वक्ता के पुत्र की याचना करो; धन देकर यज्ञ के लिए उसे लाओ — उसे ही पशु बनाना है।

श्लोक 14 (devibhagavatam.6.13.14)

इति सञ्चोदितस्तेन सचिवः कार्यहेतवे । अन्वेषयामास पुरे ग्रामे ग्रामे गृहे गृहे

iti sañcoditastena sacivaḥ kāryahetave | anveṣayāmāsa pure grāme grāme gṛhe gṛhe

इस प्रकार कार्य हेतु प्रेरित मंत्री ने नगर-नगर, गाँव-गाँव, घर-घर खोज की।

श्लोक 15 (devibhagavatam.6.13.15)

एवमन्वेषतस्तस्य विषये कश्चिदातुरः । निर्धनस्त्रिसुतश्चासीदजीगर्तेति नामतः

evamanveṣatastasya viṣaye kaścidāturaḥ | nirdhanastrisutaścāsīdajīgarteti nāmataḥ

इस प्रकार खोजते हुए उसके राज्य में अजीगर्त नामक एक दुःखी, निर्धन, तीन पुत्रों वाला व्यक्ति मिला।

श्लोक 16 (devibhagavatam.6.13.16)

तस्य पुत्रं शुनःशेपं मध्यमं मन्त्रिसत्तमः । आनयामास दत्त्वार्थं प्रार्थितं यद्धनं तदा

tasya putraṁ śunaḥśepaṁ madhyamaṁ mantrisattamaḥ | ānayāmāsa dattvārthaṁ prārthitaṁ yaddhanaṁ tadā

उस श्रेष्ठ मंत्री ने उसके मंझले पुत्र शुनःशेप को, माँगा हुआ धन देकर, ले आया।

श्लोक 17 (devibhagavatam.6.13.17)

समानीय शुनःशेपं सचिवः कार्यतत्परः । राज्ञे निवेदयामास पशुयोग्यं द्विजात्मजम्

samānīya śunaḥśepaṁ sacivaḥ kāryatatparaḥ | rājñe nivedayāmāsa paśuyogyaṁ dvijātmajam

शुनःशेप को लाकर, कार्यतत्पर मंत्री ने राजा को निवेदन किया कि यह ब्राह्मण-पुत्र पशु बनने योग्य है।

श्लोक 18 (devibhagavatam.6.13.18)

राजातिमुदितस्तेन विप्रानानीय सर्वतः । कारयामास सम्भारान्यज्ञार्थं वेदवित्तमान्

rājātimuditastena viprānānīya sarvataḥ | kārayāmāsa sambhārānyajñārthaṁ vedavittamān

अत्यंत हर्षित राजा ने सर्वत्र से वेदज्ञ ब्राह्मणों को बुलाकर यज्ञ की सामग्री तैयार करवाई।

श्लोक 19 (devibhagavatam.6.13.19)

प्रारब्धे तु मखे तत्र विश्वामित्रो महामुनिः । बद्धं दृष्ट्वा शुनःशेपं निषिषेध नृपं तदा

prārabdhe tu makhe tatra viśvāmitro mahāmuniḥ | baddhaṁ dṛṣṭvā śunaḥśepaṁ niṣiṣedha nṛpaṁ tadā

वहाँ यज्ञ आरंभ होने पर, महामुनि विश्वामित्र ने बँधे हुए शुनःशेप को देखकर राजा को रोका।

श्लोक 20 (devibhagavatam.6.13.20)

राजन्मा साहसं कार्षीर्मुञ्चैनं द्विजबालकम् । प्रार्थयाम्यहमायुष्मन् सुखं तेऽद्य भविष्यति

rājanmā sāhasaṁ kārṣīrmuñcainaṁ dvijabālakam | prārthayāmyahamāyuṣman sukhaṁ te'dya bhaviṣyati

हे राजन्! यह दुःसाहस मत करो, इस ब्राह्मण-बालक को छोड़ दो। हे आयुष्मन्! मैं प्रार्थना करता हूँ, आज तुम्हारा कल्याण होगा।

श्लोक 21 (devibhagavatam.6.13.21)

क्रन्दत्ययं शुनःशेपः करुणा मां दुनोत्यपि । दयावान्भव राजेन्द्र कुरु मे वचनं नृप

krandatyayaṁ śunaḥśepaḥ karuṇā māṁ dunotyapi | dayāvānbhava rājendra kuru me vacanaṁ nṛpa

यह शुनःशेप रो रहा है, इसकी करुणा मुझे भी संताप दे रही है। हे राजेन्द्र! दयावान बनो, मेरा वचन मानो।

श्लोक 22 (devibhagavatam.6.13.22)

परदेहस्य रक्षायै स्वदेहं ये दयापराः । ददति क्षत्रियाः पूर्वं स्वर्गकामाः शुचिव्रताः

paradehasya rakṣāyai svadehaṁ ye dayāparāḥ | dadati kṣatriyāḥ pūrvaṁ svargakāmāḥ śucivratāḥ

पहले क्षत्रिय, दूसरों की देह की रक्षा के लिए, दयापूर्वक स्वर्ग की कामना और शुद्ध व्रत रखते हुए, अपनी देह भी दे दिया करते थे।

श्लोक 23 (devibhagavatam.6.13.23)

त्वं स्वदेहस्य रक्षार्थं हंसि द्विजसुतं बलात् । पापं मा कुरु राजेन्द्र दयावान् भव बालके

tvaṁ svadehasya rakṣārthaṁ haṁsi dvijasutaṁ balāt | pāpaṁ mā kuru rājendra dayāvān bhava bālake

और तुम अपनी देह की रक्षा के लिए बलपूर्वक ब्राह्मण-पुत्र का वध कर रहे हो! हे राजेन्द्र! पाप मत करो, बालक पर दयावान बनो।

श्लोक 24 (devibhagavatam.6.13.24)

सर्वेषां सदृशी प्रीतिर्देहे वेत्सि स्वयं नृप । मुञ्चैनं बालकं तस्मात्प्रमाणं यदि मे वचः

sarveṣāṁ sadṛśī prītirdehe vetsi svayaṁ nṛpa | muñcainaṁ bālakaṁ tasmātpramāṇaṁ yadi me vacaḥ

हे राजन्! सबको अपनी देह से समान प्रेम होता है, यह तुम स्वयं जानते हो। इसलिए इस बालक को छोड़ दो, यदि मेरा वचन तुम्हारे लिए कोई प्रमाण रखता हो।

श्लोक 25 (devibhagavatam.6.13.25)

व्यास क्त्वच अनादृत्य च तद्वाक्यं राजा दुःखातुरो भृशम् । न मुमोच मुनिस्तस्मै चूकोपातीव तापसः

vyāsa ktvaca anādṛtya ca tadvākyaṁ rājā duḥkhāturo bhṛśam | na mumoca munistasmai cūkopātīva tāpasaḥ

व्यास जी ने कहा — उस वचन का अनादर कर, स्वयं अत्यंत दुःख से पीड़ित राजा ने उसे नहीं छोड़ा; इससे तपस्वी मुनि अत्यंत कुपित हो गए।

श्लोक 26 (devibhagavatam.6.13.26)

उपदेशं ददौ तस्मै शुनःशेपाय कौशिकः । मन्त्रं पाशधरस्याथ दयावान्वेदवित्तमः

upadeśaṁ dadau tasmai śunaḥśepāya kauśikaḥ | mantraṁ pāśadharasyātha dayāvānvedavittamaḥ

कौशिक (विश्वामित्र) ने दयावान् और वेदज्ञ होकर उस शुनःशेप को पाशधारी (वरुण) का मंत्र-उपदेश दिया।

श्लोक 27 (devibhagavatam.6.13.27)

शुनःशेपोऽपि तं मन्त्रमसकृद्वधकर्शितः । स्तुतस्वरेण चुक्रोश संस्मरन्वरुणं भृशम्

śunaḥśepo'pi taṁ mantramasakṛdvadhakarśitaḥ | stutasvareṇa cukrośa saṁsmaranvaruṇaṁ bhṛśam

वध से क्षीण हुए शुनःशेप ने भी उस मंत्र को बार-बार, स्तोत्र-स्वर में पुकारते हुए, वरुण का अत्यंत स्मरण करते हुए जपा।

श्लोक 28 (devibhagavatam.6.13.28)

स्तुवन्तं मुनिपुत्रं तं ज्ञात्वा वै यादसां पतिः । तत्रागत्य शुनःशेपं मुमोच करुणार्णवः

stuvantaṁ muniputraṁ taṁ jñātvā vai yādasāṁ patiḥ | tatrāgatya śunaḥśepaṁ mumoca karuṇārṇavaḥ

मुनिपुत्र को इस प्रकार स्तुति करते जानकर जलपति (वरुण) करुणासागर होकर वहाँ आए और शुनःशेप को मुक्त कर दिया।

श्लोक 29 (devibhagavatam.6.13.29)

रोगहीनं नृपं कृत्वा वरुणः स्वगृहं ययौ । विश्वामित्रस्तु तं पुत्रं कृतवान्मोचितं मृतेः

rogahīnaṁ nṛpaṁ kṛtvā varuṇaḥ svagṛhaṁ yayau | viśvāmitrastu taṁ putraṁ kṛtavānmocitaṁ mṛteḥ

राजा को रोगमुक्त करके वरुण अपने घर चले गए; और विश्वामित्र ने मृत्यु से मुक्त हुए उस पुत्र को अपना पुत्र बना लिया।

श्लोक 30 (devibhagavatam.6.13.30)

न कृतं वचनं राज्ञा कौशिकस्य महात्मनः । रोषं दधार मनसा राजोपरि स गाधिजः

na kṛtaṁ vacanaṁ rājñā kauśikasya mahātmanaḥ | roṣaṁ dadhāra manasā rājopari sa gādhijaḥ

राजा ने महात्मा कौशिक का वचन नहीं माना, इस कारण गाधिपुत्र (विश्वामित्र) ने मन में राजा पर क्रोध धारण किया।

श्लोक 31 (devibhagavatam.6.13.31)

एकस्मिन्समये राजा हयारूढो वनं गतः । सूकरं हन्तुकामस्तु मध्याह्ने कौशिकीतटे

ekasminsamaye rājā hayārūḍho vanaṁ gataḥ | sūkaraṁ hantukāmastu madhyāhne kauśikītaṭe

एक बार राजा घोड़े पर सवार होकर वन में गया, दोपहर के समय कौशिकी नदी के तट पर सूअर मारने की इच्छा से।

श्लोक 32 (devibhagavatam.6.13.32)

वृद्धब्राह्मणवेषेण विश्वामित्रेण वञ्चितः । सर्वस्वं प्रार्थितं तस्य गृहीतं राज्यमद्भुतम्

vṛddhabrāhmaṇaveṣeṇa viśvāmitreṇa vañcitaḥ | sarvasvaṁ prārthitaṁ tasya gṛhītaṁ rājyamadbhutam

वृद्ध ब्राह्मण के वेष में विश्वामित्र ने उसे छला, उससे सर्वस्व माँगा और उसका अद्भुत राज्य छीन लिया।

श्लोक 33 (devibhagavatam.6.13.33)

पीडितोऽसौ हरिश्चन्द्रो यजमानो यतो भृशम् । वसिष्ठः कौशिकं प्राह वने प्राप्तं यदृच्छया

pīḍito'sau hariścandro yajamāno yato bhṛśam | vasiṣṭhaḥ kauśikaṁ prāha vane prāptaṁ yadṛcchayā

यज्ञकर्ता हरिश्चंद्र इस प्रकार अत्यंत पीड़ित हो गया; तब वन में संयोगवश मिले विश्वामित्र से वसिष्ठ ने कहा —

श्लोक 34 (devibhagavatam.6.13.34)

क्षत्रियाधम दुर्बुद्धे वृथा ब्राह्मणवेषभृत् । बकधर्म वृथा किं त्वं गर्वं वहसि दाम्भिक

kṣatriyādhama durbuddhe vṛthā brāhmaṇaveṣabhṛt | bakadharma vṛthā kiṁ tvaṁ garvaṁ vahasi dāmbhika

हे नीचबुद्धि क्षत्रियाधम! व्यर्थ ब्राह्मण-वेष धारण करने वाले! बगुले के समान वृथा धर्म धारण करने वाले, हे दंभी! तू क्यों गर्व करता है?

श्लोक 35 (devibhagavatam.6.13.35)

कस्मात्त्वया नृपश्रेष्ठो यजमानो ममाप्यसौ । अपराधं विना जाल्म गमितो दुःखमद्भुतम्

kasmāttvayā nṛpaśreṣṭho yajamāno mamāpyasau | aparādhaṁ vinā jālma gamito duḥkhamadbhutam

हे दुष्ट! तूने बिना किसी अपराध के मेरे भी यजमान उस श्रेष्ठ राजा को इतने अद्भुत दुःख में क्यों डाल दिया?

श्लोक 36 (devibhagavatam.6.13.36)

बकध्यानपरो यस्मात्तस्मात्त्वं वै बको भव । इति शप्तो वसिष्ठेन कौशिकः प्राह तं पुनः

bakadhyānaparo yasmāttasmāttvaṁ vai bako bhava | iti śapto vasiṣṭhena kauśikaḥ prāha taṁ punaḥ

चूँकि तू बगुले के समान ध्यान में रत है, इसलिए तू सचमुच बगुला ही बन जा! वसिष्ठ द्वारा इस प्रकार शापित होकर कौशिक ने भी उनसे कहा —

श्लोक 37 (devibhagavatam.6.13.37)

त्वमप्याडिर्भवायुष्मन् बकोऽहं यावदेव हि । व्यास उवाच । एवं परस्परं दत्त्वा शापं तौ क्रोधपीडितौ

tvamapyāḍirbhavāyuṣman bako'haṁ yāvadeva hi | vyāsa uvāca | evaṁ parasparaṁ dattvā śāpaṁ tau krodhapīḍitau

हे आयुष्मन्! तू भी आडी (जलपक्षी) बन जा, जब तक मैं बगुला रहूँ! व्यास जी ने कहा — इस प्रकार परस्पर शाप देकर, क्रोध से पीड़ित वे दोनों —

श्लोक 38 (devibhagavatam.6.13.38)

अण्डजौ तरसा जातौ सरस्याडीबकौ मुनी । एकस्मिन्पादपे नीडं कृत्वासौ बकरूपभाक्

aṇḍajau tarasā jātau sarasyāḍībakau munī | ekasminpādape nīḍaṁ kṛtvāsau bakarūpabhāk

शीघ्र ही सरोवर में अंडज पक्षी — आडी और बक — बन गए। बक-रूपधारी मुनि ने एक वृक्ष पर घोंसला बनाया,

श्लोक 39 (devibhagavatam.6.13.39)

विश्वामित्रः स्थितस्तत्र दिव्ये सरसि मानसे । अन्यस्मित्पादपे कृत्वा वसिष्ठो नीडमुत्तमम्

viśvāmitraḥ sthitastatra divye sarasi mānase | anyasmitpādape kṛtvā vasiṣṭho nīḍamuttamam

विश्वामित्र वहीं दिव्य मानससरोवर में रहे, और दूसरे वृक्ष पर वसिष्ठ ने अपना उत्तम घोंसला बनाया।

श्लोक 40 (devibhagavatam.6.13.40)

आडीरूपधरस्तस्थावन्योन्यं द्वेषतत्परौ । दिने दिने तौ सङ्ग्रामं चक्रतुः क्रोधसंयुतौ

āḍīrūpadharastasthāvanyonyaṁ dveṣatatparau | dine dine tau saṅgrāmaṁ cakratuḥ krodhasaṁyutau

आडी-रूपधारी वसिष्ठ वहाँ रहने लगे, दोनों परस्पर द्वेषपरायण होकर प्रतिदिन क्रोधयुक्त होकर युद्ध करने लगे।

श्लोक 41 (devibhagavatam.6.13.41)

दुःखदं सर्वलोकानां क्रन्दमानावुभौ भृशम् । चञ्चुपक्षप्रहारैस्तु नखाघातैः परस्परम्

duḥkhadaṁ sarvalokānāṁ krandamānāvubhau bhṛśam | cañcupakṣaprahāraistu nakhāghātaiḥ parasparam

सभी लोकों को दुःख देते हुए, दोनों बार-बार रोते हुए, चोंच-पंख के प्रहारों और नखों के आघातों से परस्पर —

श्लोक 42 (devibhagavatam.6.13.42)

जघ्नतू रुधिरक्लिनौ पुष्पिताविव किंशुकौ । एवं बहूनि वर्षाणि पक्षिरूपधरौ मुनी

jaghnatū rudhiraklinau puṣpitāviva kiṁśukau | evaṁ bahūni varṣāṇi pakṣirūpadharau munī

रक्त से भीगकर, पुष्पित किंशुक वृक्षों के समान, एक-दूसरे को मारते रहे। इस प्रकार बहुत वर्षों तक पक्षी-रूपधारी वे दोनों मुनि,

श्लोक 43 (devibhagavatam.6.13.43)

स्थितौ तत्र महाराज शापपाशेन यन्त्रितौ । राजोवाच । कथं मुक्तौ मुनिश्रेष्ठौ शापाद्वसिष्ठकौशिकौ

sthitau tatra mahārāja śāpapāśena yantritau | rājovāca | kathaṁ muktau muniśreṣṭhau śāpādvasiṣṭhakauśikau

हे महाराज! वहाँ शाप-पाश से बंधे रहे। राजा ने कहा — मुनिश्रेष्ठ वसिष्ठ और कौशिक शाप से कैसे मुक्त हुए?

श्लोक 44 (devibhagavatam.6.13.44)

तन्ममाचक्ष्व विप्रर्षे परं कौतूहलं हि मे । व्यास उवाच । युध्यमानाब्वुभौ दृष्ट्वा ब्रह्मा लोकपितामहः

tanmamācakṣva viprarṣe paraṁ kautūhalaṁ hi me | vyāsa uvāca | yudhyamānābvubhau dṛṣṭvā brahmā lokapitāmahaḥ

हे विप्रर्षे! वह मुझसे कहिए, मुझे अत्यंत कुतूहल है। व्यास जी ने कहा — उन दोनों को युद्ध करते देखकर, लोकपितामह ब्रह्मा,

श्लोक 45 (devibhagavatam.6.13.45)

तत्राजगामानिमिषैर्वृतः सर्वैर्दयापरैः । तावाश्वास्य जगत्कर्ता युद्धतो विनिवार्य च

tatrājagāmānimiṣairvṛtaḥ sarvairdayāparaiḥ | tāvāśvāsya jagatkartā yuddhato vinivārya ca

सभी दयापरायण देवताओं से घिरे हुए, वहाँ पधारे। जगत्कर्ता ने उन दोनों को समझा-बुझाकर युद्ध से रोककर,

श्लोक 46 (devibhagavatam.6.13.46)

शापं सम्मोचयामास तयोः क्षिप्तं परस्परम् । ततो जग्मुः सुराः सर्वे स्वानि धिष्ण्यानि पद्मभूः

śāpaṁ sammocayāmāsa tayoḥ kṣiptaṁ parasparam | tato jagmuḥ surāḥ sarve svāni dhiṣṇyāni padmabhūḥ

उन दोनों द्वारा परस्पर दिए गए शाप को मुक्त कर दिया। तब सभी देवता अपने-अपने स्थानों को गए, और कमलयोनि (ब्रह्मा) —

श्लोक 47 (devibhagavatam.6.13.47)

सत्यलोकं जगामाशु हंसारूढः प्रतापवान् । विश्वामित्रोऽप्यगात्तूर्णं वसिष्ठः स्वाश्रमं गतः

satyalokaṁ jagāmāśu haṁsārūḍhaḥ pratāpavān | viśvāmitro'pyagāttūrṇaṁ vasiṣṭhaḥ svāśramaṁ gataḥ

प्रतापी ब्रह्मा हंस पर सवार होकर शीघ्र सत्यलोक चले गए; विश्वामित्र भी तुरंत चले गए, और वसिष्ठ अपने आश्रम को गए।

श्लोक 48 (devibhagavatam.6.13.48)

मिथः स्नेहं ततः कृत्वा प्रजापत्युपदेशतः । मैत्रावरुणिनाप्येवं कृतं युद्धमकारणम्

mithaḥ snehaṁ tataḥ kṛtvā prajāpatyupadeśataḥ | maitrāvaruṇināpyevaṁ kṛtaṁ yuddhamakāraṇam

तब प्रजापति (ब्रह्मा) के उपदेश से परस्पर स्नेह करके — इस प्रकार मैत्रावरुणि (वसिष्ठ) द्वारा भी यह अकारण युद्ध किया गया —

श्लोक 49 (devibhagavatam.6.13.49)

कौशिकेन समं भूप दुःखदं च परस्परम् । को नाम मानवो लोके देवो वा दानवोऽपि वा

kauśikena samaṁ bhūpa duḥkhadaṁ ca parasparam | ko nāma mānavo loke devo vā dānavo'pi vā

हे भूप! कौशिक के साथ मिलकर परस्पर दुःखदायी। संसार में ऐसा कौन मनुष्य है, या देवता, या दानव भी,

श्लोक 50 (devibhagavatam.6.13.50)

अहङ्कारजयं कृत्वा सर्वदा सुखभाग्भवेत् । तस्माद्राजंश्चित्तशुद्धिर्महतामपि दुर्लभा

ahaṅkārajayaṁ kṛtvā sarvadā sukhabhāgbhavet | tasmādrājaṁścittaśuddhirmahatāmapi durlabhā

जो अहंकार पर विजय पाकर सदा सुखभागी बना रहे? इसलिए हे राजन्! महापुरुषों के लिए भी चित्त-शुद्धि दुर्लभ है।

श्लोक 51 (devibhagavatam.6.13.51)

यत्नेन साधनीया सा तद्विहीनं निरर्थकम् । तीर्थं दानं तपः सत्यं यत्किञ्चिद्धर्मसाधनम्

yatnena sādhanīyā sā tadvihīnaṁ nirarthakam | tīrthaṁ dānaṁ tapaḥ satyaṁ yatkiñciddharmasādhanam

उसे प्रयत्नपूर्वक सिद्ध करना चाहिए; उसके बिना जो भी तीर्थ, दान, तप, सत्य आदि धर्म-साधन हैं, वे सब निरर्थक हैं।

श्लोक 52 (devibhagavatam.6.13.52)

(श्रद्धात्र त्रिविधा प्रोक्ता सात्त्विकी राजसी तथा । तामसी सर्वदेहेषु देहिनां धर्मकर्मसु ॥ सात्त्विकी दुर्लभा लोके यथोक्तफलदा सदा । तदर्धफलदा प्रोक्ता राजसी विधिसंयुता ॥ तामसी त्वफला राजन्न तु कीर्तिकरी पुनः । कामक्रोधाभिभूतानां जनानां नृपसत्तम ॥) वासनारहितं कृत्वा तच्चित्तं श्रवणादिना । तीर्थादिषु वसेन्नित्यं देवीपूजनतत्परः

(śraddhātra trividhā proktā sāttvikī rājasī tathā | tāmasī sarvadeheṣu dehināṁ dharmakarmasu || sāttvikī durlabhā loke yathoktaphaladā sadā | tadardhaphaladā proktā rājasī vidhisaṁyutā || tāmasī tvaphalā rājanna tu kīrtikarī punaḥ | kāmakrodhābhibhūtānāṁ janānāṁ nṛpasattama ||) vāsanārahitaṁ kṛtvā taccittaṁ śravaṇādinā | tīrthādiṣu vasennityaṁ devīpūjanatatparaḥ

(यहाँ श्रद्धा तीन प्रकार की कही गई है — सात्त्विकी, राजसी और तामसी — जो सभी देहधारियों के धर्म-कर्मों में रहती है। सात्त्विकी श्रद्धा संसार में दुर्लभ है, वह सदा यथोक्त फल देती है; राजसी श्रद्धा विधि-सहित होकर उसका आधा फल देने वाली कही गई है; परंतु हे राजन्! तामसी श्रद्धा निष्फल है और कीर्तिकारी भी नहीं होती, क्योंकि वह काम-क्रोध से अभिभूत लोगों की होती है।) श्रवण आदि के द्वारा चित्त को वासना-रहित करके, देवी-पूजन में तत्पर होकर सदा तीर्थ आदि में निवास करना चाहिए —

श्लोक 53 (devibhagavatam.6.13.53)

देवीनामानि वचसा गृह्णंस्तस्या गुणान्स्तुवन् । ध्यायंस्तस्याः पदाम्भोजं कलिदोषभयार्दितः

devīnāmāni vacasā gṛhṇaṁstasyā guṇānstuvan | dhyāyaṁstasyāḥ padāmbhojaṁ kalidoṣabhayārditaḥ

देवी के नामों को वाणी से ग्रहण करते हुए, उनके गुणों की स्तुति करते हुए, कलिदोष के भय से पीड़ित होकर उनके चरण-कमल का ध्यान करते हुए —

श्लोक 54 (devibhagavatam.6.13.54)

एवं तु कुर्वतस्तस्य न कदाचित्कलेर्भयम् । अनायासेन संसारान्मुच्यते पातकी जनः

evaṁ tu kurvatastasya na kadācitkalerbhayam | anāyāsena saṁsārānmucyate pātakī janaḥ

इस प्रकार आचरण करने वाले को कभी कलियुग का भय नहीं रहता; पापी मनुष्य भी बिना किसी प्रयास के संसार-बंधन से मुक्त हो जाता है।

अध्याय 12अध्याय-सूचीअध्याय 14