Skip to main content

षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 16

हैहयों द्वारा धन-हरण और भृगुओं का वध

अध्याय 15अध्याय-सूचीअध्याय 17

श्लोक 1 (devibhagavatam.6.16.1)

जनमेजय उवाच । कुले कस्य समुत्पन्नाः क्षत्रिया हैहयाश्च ते । ब्रह्महत्यामनादृत्य निजघ्नुर्भार्गवांश्च ये

janamejaya uvāca | kule kasya samutpannāḥ kṣatriyā haihayāśca te | brahmahatyāmanādṛtya nijaghnurbhārgavāṁśca ye

जनमेजय ने कहा — किस कुल में उत्पन्न वे हैहय क्षत्रिय थे, जिन्होंने ब्रह्महत्या की परवाह न करके भार्गवों का वध किया?

श्लोक 2 (devibhagavatam.6.16.2)

वैरस्य कारणं तेषां किं मे ब्रूहि पितामह । निमित्तेन विना क्रोधं कथं कुर्वन्ति सत्तमाः

vairasya kāraṇaṁ teṣāṁ kiṁ me brūhi pitāmaha | nimittena vinā krodhaṁ kathaṁ kurvanti sattamāḥ

उनके वैर का कारण मुझे बताइए, हे पितामह! सज्जन लोग बिना किसी कारण के क्रोध कैसे कर सकते हैं?

श्लोक 3 (devibhagavatam.6.16.3)

वैरं पुरोहितैः सार्धं कस्मात्तेषामजायत । नाल्पहेतोर्हि तद्वैरं क्षत्रियाणां भविष्यति

vairaṁ purohitaiḥ sārdhaṁ kasmātteṣāmajāyata | nālpahetorhi tadvairaṁ kṣatriyāṇāṁ bhaviṣyati

उनका अपने पुरोहितों से वैर किस कारण उत्पन्न हुआ? क्षत्रियों का ऐसा वैर तुच्छ कारण से नहीं होगा।

श्लोक 4 (devibhagavatam.6.16.4)

अन्यथा ब्राह्मणान् पूज्यान्कथं जघ्नुरनागसः । बाहुजा बलवन्तोऽपि पापभीताः कथं न ते

anyathā brāhmaṇān pūjyānkathaṁ jaghnuranāgasaḥ | bāhujā balavanto'pi pāpabhītāḥ kathaṁ na te

अन्यथा वे पूजनीय, निरपराध ब्राह्मणों का वध कैसे करते? बाहुबल से बलवान होते हुए भी वे पाप से क्यों नहीं डरे?

श्लोक 5 (devibhagavatam.6.16.5)

स्वल्पेऽपराधे को हन्याद्वाडवान्क्षत्रियर्षभः । सन्देहो मे मुनिश्रेष्ठ कारणं वक्तुमर्हसि

svalpe'parādhe ko hanyādvāḍavānkṣatriyarṣabhaḥ | sandeho me muniśreṣṭha kāraṇaṁ vaktumarhasi

क्षत्रियश्रेष्ठ भला किस छोटे-से अपराध पर ब्राह्मणों का वध करेगा? हे मुनिश्रेष्ठ! मुझे संदेह है, आप कारण बताने योग्य हैं।

श्लोक 6 (devibhagavatam.6.16.6)

सूत उवाच । इति पृष्टस्तदा तेन राज्ञा सत्यवतीसुतः । उवाच परमप्रीतः कथां संस्मृत्य चेतसा

sūta uvāca | iti pṛṣṭastadā tena rājñā satyavatīsutaḥ | uvāca paramaprītaḥ kathāṁ saṁsmṛtya cetasā

सूत जी ने कहा — राजा द्वारा इस प्रकार पूछे जाने पर सत्यवती-पुत्र (व्यास) ने अत्यंत प्रसन्न होकर, मन में कथा का स्मरण कर कहा।

श्लोक 7 (devibhagavatam.6.16.7)

व्यास उवाच । शृणु पारिक्षिते वार्तां क्षत्रियाणां पुरातनीम् । आश्चर्यकारिणीं सम्यग्विदितां च पुरा मया

vyāsa uvāca | śṛṇu pārikṣite vārtāṁ kṣatriyāṇāṁ purātanīm | āścaryakāriṇīṁ samyagviditāṁ ca purā mayā

व्यास जी ने कहा — हे पारीक्षित! क्षत्रियों की यह प्राचीन, आश्चर्यजनक और मुझे पूर्ण रूप से ज्ञात कथा सुनो।

श्लोक 8 (devibhagavatam.6.16.8)

कार्तवीर्येति नाम्नाभूद्धैहयः पृथिवीपतिः । सहस्रबाहुर्बलवानर्जुनो धर्मतत्परः

kārtavīryeti nāmnābhūddhaihayaḥ pṛthivīpatiḥ | sahasrabāhurbalavānarjuno dharmatatparaḥ

कार्तवीर्य नाम का एक हैहय पृथ्वीपति था — सहस्रबाहु, बलवान, धर्मपरायण अर्जुन।

श्लोक 9 (devibhagavatam.6.16.9)

दत्तात्रेयस्य शिष्योऽभूदवतारो हरेरिव । सिद्धः सर्वार्थदः शाक्तो भृगूणां याज्य एव सः

dattātreyasya śiṣyo'bhūdavatāro hareriva | siddhaḥ sarvārthadaḥ śākto bhṛgūṇāṁ yājya eva saḥ

वह दत्तात्रेय का शिष्य था, मानो हरि का ही अवतार हो — सिद्ध, सर्वार्थदाता, शक्तिशाली, और भृगुओं का यजमान।

श्लोक 10 (devibhagavatam.6.16.10)

यज्वा परमधर्मिष्ठः सदा दानपरायणः । ददौ वित्तं भृगुभ्योऽसौ कृत्वा यज्ञाननेकशः

yajvā paramadharmiṣṭhaḥ sadā dānaparāyaṇaḥ | dadau vittaṁ bhṛgubhyo'sau kṛtvā yajñānanekaśaḥ

यज्ञकर्ता, परम धर्मिष्ठ, सदा दानपरायण, उसने अनेक यज्ञ करके भृगुओं को धन दिया।

श्लोक 11 (devibhagavatam.6.16.11)

धनिनस्ते द्विजा जाता भृगवो नृपदानतः । हयरत्नसमृद्।ह्ध्याढ्याः सञ्जाताः प्रथिता भुवि

dhaninaste dvijā jātā bhṛgavo nṛpadānataḥ | hayaratnasamṛd|hdhyāḍhyāḥ sañjātāḥ prathitā bhuvi

राजा के दान से वे ब्राह्मण भृगुगण धनवान बन गए, अश्व-रत्नों की समृद्धि से युक्त, पृथ्वी पर विख्यात हुए।

श्लोक 12 (devibhagavatam.6.16.12)

स्वर्याते नृपशार्दूले कार्तवीर्यार्जुने पुनः । हैहया निर्धना जाताः कालेन महता नृप

svaryāte nṛpaśārdūle kārtavīryārjune punaḥ | haihayā nirdhanā jātāḥ kālena mahatā nṛpa

सिंहासीन नरपति कार्तवीर्य अर्जुन के स्वर्गवास होने पर, हे राजन्! बहुत काल बीतने पर हैहय निर्धन हो गए।

श्लोक 13 (devibhagavatam.6.16.13)

धनकार्यं समुत्पन्नं हैहयानां कदाचन । याचिष्णवोऽभिजग्मुस्तान्भूगूंस्ते हैहया नृप

dhanakāryaṁ samutpannaṁ haihayānāṁ kadācana | yāciṣṇavo'bhijagmustānbhūgūṁste haihayā nṛpa

एक बार हैहयों को धन की आवश्यकता उत्पन्न हुई; हे राजन्! वे हैहय याचकों के रूप में उन भृगुओं के पास गए।

श्लोक 14 (devibhagavatam.6.16.14)

विनयं क्षत्रियाः कृत्वाप्ययाचन्त धनं बहु । न ददुस्तेऽतिलोभार्ता नास्ति नास्तीतिवादिनः

vinayaṁ kṣatriyāḥ kṛtvāpyayācanta dhanaṁ bahu | na daduste'tilobhārtā nāsti nāstītivādinaḥ

क्षत्रियों ने विनयपूर्वक बहुत धन माँगा; परंतु अत्यंत लोभ से आतुर वे केवल 'नहीं है, नहीं है' कहते हुए कुछ न दिए।

श्लोक 15 (devibhagavatam.6.16.15)

भूमौ च निदधुः केचिद्भृगवो धनमुत्तमम् । ददुः केचिद्द्विजातिभ्यो ज्ञात्वा क्षत्रियतो भयम्

bhūmau ca nidadhuḥ kecidbhṛgavo dhanamuttamam | daduḥ keciddvijātibhyo jñātvā kṣatriyato bhayam

कुछ भृगुओं ने अपना उत्तम धन भूमि में गाड़ दिया, कुछ ने क्षत्रियों से भय जानकर अन्य ब्राह्मणों को दे दिया।

श्लोक 16 (devibhagavatam.6.16.16)

कृत्वा स्थानान्तरे द्रव्यं ब्राह्मणा भयविह्वलाः । त्यक्त्वाऽऽश्रमान्ययुः सर्वे भृगवस्तृष्णयान्विताः

kṛtvā sthānāntare dravyaṁ brāhmaṇā bhayavihvalāḥ | tyaktvā''śramānyayuḥ sarve bhṛgavastṛṣṇayānvitāḥ

भयविह्वल ब्राह्मणों ने द्रव्य को अन्यत्र रखकर, तृष्णायुक्त वे सभी भृगु अपने आश्रम छोड़कर चले गए।

श्लोक 17 (devibhagavatam.6.16.17)

याज्यांश्च दुःखितान्दृष्ट्वा न ददुर्लोभमोहिताः । पलायित्वा गताः सर्वे गिरिदुर्गानुपाश्रिताः

yājyāṁśca duḥkhitāndṛṣṭvā na dadurlobhamohitāḥ | palāyitvā gatāḥ sarve giridurgānupāśritāḥ

दुःखी यजमानों को देखकर भी लोभमोहित वे कुछ न दिए; सभी भागकर पर्वत-दुर्गों का आश्रय लेकर चले गए।

श्लोक 18 (devibhagavatam.6.16.18)

ततस्ते हैहयास्तात दुःखिताः कार्यगौरवात् । भृगूणामाश्रमाञ्जग्मुर्द्रव्यार्थं क्षत्रियर्षभाः

tataste haihayāstāta duḥkhitāḥ kāryagauravāt | bhṛgūṇāmāśramāñjagmurdravyārthaṁ kṣatriyarṣabhāḥ

हे तात! तब वे कार्य की गंभीरता से दुःखी हैहय, वे क्षत्रियश्रेष्ठ, धन के लिए भृगुओं के आश्रमों को गए।

श्लोक 19 (devibhagavatam.6.16.19)

भृगूंस्तु निर्गतान्वीक्ष्य शून्यांस्त्यक्त्या गृहानथ । चखनुर्भूतलं तत्र द्रव्यार्थं हैहया भृशम्

bhṛgūṁstu nirgatānvīkṣya śūnyāṁstyaktyā gṛhānatha | cakhanurbhūtalaṁ tatra dravyārthaṁ haihayā bhṛśam

भृगुओं को निकल गए और घर खाली देखकर, हैहयों ने धन के लिए वहाँ भूमि को अत्यंत खोदा।

श्लोक 20 (devibhagavatam.6.16.20)

खनताधिगतं वित्तं केनचिद्भृगुवेश्मनि । ददृशुः क्षत्रियाः सर्वे तद्वित्तं श्रमकर्शिताः

khanatādhigataṁ vittaṁ kenacidbhṛguveśmani | dadṛśuḥ kṣatriyāḥ sarve tadvittaṁ śramakarśitāḥ

खोदने से किसी भृगु के घर में गाड़ा गया धन प्राप्त हुआ; श्रम से क्लांत सभी क्षत्रियों ने वह धन देखा।

श्लोक 21 (devibhagavatam.6.16.21)

यत्र यत्र समुत्पन्नं भूरि द्रव्यं महीतलात् । तदा ते पार्श्वभागस्थब्राह्मणानां गृहाण्यपि

yatra yatra samutpannaṁ bhūri dravyaṁ mahītalāt | tadā te pārśvabhāgasthabrāhmaṇānāṁ gṛhāṇyapi

जहाँ-जहाँ भूमि से प्रचुर धन प्राप्त हुआ, वहाँ-वहाँ आसपास रहने वाले ब्राह्मणों के घरों को भी —

श्लोक 22 (devibhagavatam.6.16.22)

निर्भिद्य हैहया द्रव्यं ददृशुर्धनलिप्सया । ब्राह्मणाश्चुकुशः सर्वे भीताश्च शरणं गताः

nirbhidya haihayā dravyaṁ dadṛśurdhanalipsayā | brāhmaṇāścukuśaḥ sarve bhītāśca śaraṇaṁ gatāḥ

हैहयों ने तोड़कर धन-लोभ से देखा; सभी ब्राह्मण चिल्लाए और भयभीत होकर शरण को गए।

श्लोक 23 (devibhagavatam.6.16.23)

अतिचिन्वत्सु विप्राणां भवनान्निःसृतं बहु । निजघ्नुस्ताञ्छरैः कोपाद्वाडवाञ्छरणागतान्

aticinvatsu viprāṇāṁ bhavanānniḥsṛtaṁ bahu | nijaghnustāñcharaiḥ kopādvāḍavāñcharaṇāgatān

ब्राह्मणों के घरों से बहुत सा धन बाहर निकलता देख, उसे बटोरते हुए ब्राह्मणों को, शरणागत होने पर भी, क्रोध से बाणों से मार डाला।

श्लोक 24 (devibhagavatam.6.16.24)

ययुस्ते गिरिदुर्गांश्च यत्र वै भृगवः स्थिताः । आगर्भादनुकृन्तन्तश्चेरुश्चैव महीमिमाम्

yayuste giridurgāṁśca yatra vai bhṛgavaḥ sthitāḥ | āgarbhādanukṛntantaśceruścaiva mahīmimām

वे उन पर्वत-दुर्गों को गए, जहाँ भृगुगण स्थित थे; और इस समस्त पृथ्वी में गर्भ तक को काटते हुए विचरण करने लगे।

श्लोक 25 (devibhagavatam.6.16.25)

प्राप्तान्प्राप्तान्भृगून्सर्वान्निजघ्नुर्निशितैः शरैः । आबालवृद्धानपरानवमन्य च पातकम्

prāptānprāptānbhṛgūnsarvānnijaghnurniśitaiḥ śaraiḥ | ābālavṛddhānaparānavamanya ca pātakam

जिस-जिस भृगु को पाते, तीक्ष्ण बाणों से उसे मार डालते, बालकों और वृद्धों तक को, पाप की परवाह न करते हुए।

श्लोक 26 (devibhagavatam.6.16.26)

एवमुत्पाट्यमानेषु भार्गवेषु यतस्ततः । हन्युर्गर्भांश्च नारीणां गृहीत्वा हैहया भृशम्

evamutpāṭyamāneṣu bhārgaveṣu yatastataḥ | hanyurgarbhāṁśca nārīṇāṁ gṛhītvā haihayā bhṛśam

इस प्रकार भार्गवों का जहाँ-तहाँ उन्मूलन होते हुए, हैहय स्त्रियों को पकड़कर उनके गर्भों को भी अत्यंत निर्ममता से नष्ट कर देते।

श्लोक 27 (devibhagavatam.6.16.27)

रुरुदुस्ताः स्त्रियः कामं कुरर्य इव दुःखिताः । गर्भाश्च कृन्तिता यासां क्षत्रियैः पापनिश्चयैः

rurudustāḥ striyaḥ kāmaṁ kurarya iva duḥkhitāḥ | garbhāśca kṛntitā yāsāṁ kṣatriyaiḥ pāpaniścayaiḥ

वे स्त्रियाँ कुररी पक्षियों के समान दुःखी होकर अत्यंत विलाप करतीं, जिनके गर्भ पापनिश्चित क्षत्रियों द्वारा काट डाले गए थे।

श्लोक 28 (devibhagavatam.6.16.28)

अन्येऽप्याहुश्च तान्दृप्तान्मुनयस्तीर्थवासिनः । मुञ्चन्तु क्षत्रियाः क्रोधं ब्राह्मणेषु भयावहम्

anye'pyāhuśca tāndṛptānmunayastīrthavāsinaḥ | muñcantu kṣatriyāḥ krodhaṁ brāhmaṇeṣu bhayāvaham

तीर्थवासी अन्य मुनियों ने भी उन गर्वित हैहयों से कहा — 'क्षत्रियगण ब्राह्मणों के प्रति यह भयावह क्रोध त्याग दें।'

श्लोक 29 (devibhagavatam.6.16.29)

अयुक्तमेतदारब्धं भवद्भिः कर्म गर्हितम् । यद्गर्भान्भृगुपत्नीनां निहन्युः क्षत्रियर्षभाः

ayuktametadārabdhaṁ bhavadbhiḥ karma garhitam | yadgarbhānbhṛgupatnīnāṁ nihanyuḥ kṣatriyarṣabhāḥ

'यह अनुचित और निंदनीय कर्म तुमने आरंभ किया है, कि तुम श्रेष्ठ क्षत्रिय भृगु-पत्नियों के गर्भों का वध कर रहे हो।'

श्लोक 30 (devibhagavatam.6.16.30)

अत्युग्रपुण्यपापानामिहैव फलमाप्नुयात् । तस्माज्जुगुप्सितं कर्म त्यक्तव्यं भूतिमिच्छता

atyugrapuṇyapāpānāmihaiva phalamāpnuyāt | tasmājjugupsitaṁ karma tyaktavyaṁ bhūtimicchatā

'अत्यंत उग्र पुण्य-पाप का फल यहीं इसी जन्म में प्राप्त होता है; इसलिए ऐश्वर्य चाहने वाले को ऐसा निंदनीय कर्म त्याग देना चाहिए।'

श्लोक 31 (devibhagavatam.6.16.31)

तानाहुर्हैहयाः क्रुद्धा मुनीनथ दयापरान् । भवन्तः साधवः सर्वे नार्थज्ञाः पापकर्मणाम्

tānāhurhaihayāḥ kruddhā munīnatha dayāparān | bhavantaḥ sādhavaḥ sarve nārthajñāḥ pāpakarmaṇām

कुपित हैहयों ने उन दयापरायण मुनियों से कहा — 'आप सब सज्जन हैं, परंतु इन पापकर्मों का वास्तविक अर्थ नहीं जानते!'

श्लोक 32 (devibhagavatam.6.16.32)

एभिर्हृतं धनं सर्वं पूर्वजानां महात्मनाम् । वञ्चयित्वा छलाभिज्ञैर्मार्गे पाटच्चरैरिव

ebhirhṛtaṁ dhanaṁ sarvaṁ pūrvajānāṁ mahātmanām | vañcayitvā chalābhijñairmārge pāṭaccarairiva

'इन्होंने हमारे महात्मा पूर्वजों का सारा धन, छल जानने वाले, मार्ग के डाकुओं की तरह, छलकर हर लिया।'

श्लोक 33 (devibhagavatam.6.16.33)

एते प्रतारका दम्भास्तादृशा बकवृत्तयः । उत्पन्ने च महाकार्ये प्रार्थिता विनयेन ते

ete pratārakā dambhāstādṛśā bakavṛttayaḥ | utpanne ca mahākārye prārthitā vinayena te

'ये दंभी छलिए हैं, बगुले जैसे आचरण वाले; और जब हमें महान आवश्यकता उत्पन्न हुई, हमने विनयपूर्वक इनसे प्रार्थना की।'

श्लोक 34 (devibhagavatam.6.16.34)

न ददुः प्रार्थितं विप्राः पादवृद्।ह्ध्यापि याचिताः । नास्तीतिवादिनः स्तब्धाः दुःखितान्वीक्ष्य याज्यकान्

na daduḥ prārthitaṁ viprāḥ pādavṛd|hdhyāpi yācitāḥ | nāstītivādinaḥ stabdhāḥ duḥkhitānvīkṣya yājyakān

'चौथाई ब्याज सहित माँगने पर भी उन ब्राह्मणों ने कुछ न दिया; हठी होकर, अपने ही यजमानों को दुःखी देखकर भी वे "नहीं है" कहते रहे।'

श्लोक 35 (devibhagavatam.6.16.35)

धनं प्राप्तं कार्तवीर्याद्रक्षितं केन हेतुना । न कृताः क्रतवः किं तैर्दानं चार्थिषु भूरिशः

dhanaṁ prāptaṁ kārtavīryādrakṣitaṁ kena hetunā | na kṛtāḥ kratavaḥ kiṁ tairdānaṁ cārthiṣu bhūriśaḥ

'कार्तवीर्य से प्राप्त धन उन्होंने किस कारण सुरक्षित रखा? क्या उन्होंने उससे यज्ञ नहीं किए, या याचकों को प्रचुर दान नहीं दिया?'

श्लोक 36 (devibhagavatam.6.16.36)

न सञ्चितव्यं विप्रैस्तु धनं चापि कदाचन । यष्टव्यं विधिवद्देयं भोक्तव्यं च यथासुखम्

na sañcitavyaṁ vipraistu dhanaṁ cāpi kadācana | yaṣṭavyaṁ vidhivaddeyaṁ bhoktavyaṁ ca yathāsukham

'ब्राह्मणों को कभी भी धन संचित नहीं करना चाहिए; उसे विधिपूर्वक यज्ञ में लगाना चाहिए, दान देना चाहिए, और यथासुख भोगना चाहिए।'

श्लोक 37 (devibhagavatam.6.16.37)

द्रव्ये चौरभयं प्रोक्तं तथा राजभयं द्विजाः । वह्नेर्भयं महाघोरं तथा धूर्तभयं महत्

dravye caurabhayaṁ proktaṁ tathā rājabhayaṁ dvijāḥ | vahnerbhayaṁ mahāghoraṁ tathā dhūrtabhayaṁ mahat

'हे द्विजो! धन में चोर का भय कहा गया है, वैसे ही राजा का भय भी; अग्नि का महाभयंकर भय, तथा धूर्तों का भी बड़ा भय।'

श्लोक 38 (devibhagavatam.6.16.38)

येन केनाप्युपायेन धनं त्यजति रक्षकम् । अथवासौ मृतो याति द्रव्यं त्यक्त्वा ह्यसद्गतिम्

yena kenāpyupāyena dhanaṁ tyajati rakṣakam | athavāsau mṛto yāti dravyaṁ tyaktvā hyasadgatim

'किसी न किसी उपाय से धन अपने रक्षक को छोड़ ही देता है; अथवा वह मरकर अपना धन त्यागकर दुर्गति को जाता है।'

श्लोक 39 (devibhagavatam.6.16.39)

पादवृद्।ह्ध्या तथास्माभिः प्रार्थितं विनयान्वितैः । तथापि लोभसन्दिग्धैर्न दत्तं नः पुरोहितैः

pādavṛd|hdhyā tathāsmābhiḥ prārthitaṁ vinayānvitaiḥ | tathāpi lobhasandigdhairna dattaṁ naḥ purohitaiḥ

'इसी प्रकार हमने विनयपूर्वक चौथाई ब्याज सहित प्रार्थना की, फिर भी लोभ में संदिग्ध हमारे पुरोहितों ने हमें कुछ न दिया।'

श्लोक 40 (devibhagavatam.6.16.40)

दानं भोगस्तथा नाशो धनस्य गतिरीदृशी । दानभोगौ कृतीनां च नाशः पापात्मनां किल

dānaṁ bhogastathā nāśo dhanasya gatirīdṛśī | dānabhogau kṛtīnāṁ ca nāśaḥ pāpātmanāṁ kila

'दान, भोग, अथवा नाश — धन की यही गति होती है; दान और भोग पुण्यात्माओं का, और नाश पापात्माओं का होता है।'

श्लोक 41 (devibhagavatam.6.16.41)

न दाता न च यो भोक्ता कृपणो गुप्तितत्परः । राज्ञासौ सर्वथा दण्ड्यो वञ्चको दुःखभाङ्नरः

na dātā na ca yo bhoktā kṛpaṇo guptitatparaḥ | rājñāsau sarvathā daṇḍyo vañcako duḥkhabhāṅnaraḥ

'जो न देने वाला है, न भोगने वाला, केवल संग्रह में तत्पर कृपण है — वह राजा द्वारा सर्वथा दंडनीय है, छलिया और दुःखभागी पुरुष है।'

श्लोक 42 (devibhagavatam.6.16.42)

तस्माद्वयं गुरूनेतान्वञ्चकान्ब्राह्मणाधमान् । हन्तुं समुद्यताः सर्वे न क्रोधव्यं महात्मभिः

tasmādvayaṁ gurūnetānvañcakānbrāhmaṇādhamān | hantuṁ samudyatāḥ sarve na krodhavyaṁ mahātmabhiḥ

'इसलिए हम सब इन छलिया, अधम ब्राह्मण गुरुओं को मारने को उद्यत हैं; महात्माओं को हम पर क्रोध नहीं करना चाहिए।'

श्लोक 43 (devibhagavatam.6.16.43)

व्यास उवाच । इत्युक्त्वा हेतुमद्वाक्यं तानाश्वास्य मुनीनथ । विचेरुश्च विचिन्वाना भृगुदाराननेकशः

vyāsa uvāca | ityuktvā hetumadvākyaṁ tānāśvāsya munīnatha | viceruśca vicinvānā bhṛgudārānanekaśaḥ

व्यास जी ने कहा — यह तर्कसंगत वचन कहकर, उन मुनियों को समझाकर, वे भार्गव-पत्नियों को अनेक स्थानों में खोजने लगे।

श्लोक 44 (devibhagavatam.6.16.44)

भयार्ता भृगुपत्न्यस्तु हिमवन्तं धराधरम् । प्रपेदिरे रुदन्त्यश्च वेपमानाः कृशा भृशम्

bhayārtā bhṛgupatnyastu himavantaṁ dharādharam | prapedire rudantyaśca vepamānāḥ kṛśā bhṛśam

भयार्त भृगु-पत्नियाँ रोती हुई, अत्यंत काँपती और क्षीण होकर, हिमालय पर्वत की शरण में गईं।

श्लोक 45 (devibhagavatam.6.16.45)

एवं ते हैहयैर्विप्राः पीडिता धनकामुकैः । निहताश्च यथाकामं संरब्धैः पापकर्मभिः

evaṁ te haihayairviprāḥ pīḍitā dhanakāmukaiḥ | nihatāśca yathākāmaṁ saṁrabdhaiḥ pāpakarmabhiḥ

इस प्रकार वे ब्राह्मण, धनलोलुप, क्रुद्ध, पापकर्मी हैहयों द्वारा पीड़ित होकर, यथेच्छ मार डाले गए।

श्लोक 46 (devibhagavatam.6.16.46)

लोभ एव मनुष्याणां देहसंस्थो महारिपुः । सर्वदुःखाकरः प्रोक्तो दुःखदः प्राणनाशकः

lobha eva manuṣyāṇāṁ dehasaṁstho mahāripuḥ | sarvaduḥkhākaraḥ prokto duḥkhadaḥ prāṇanāśakaḥ

लोभ ही मनुष्यों का देह में स्थित महाशत्रु है, जो सभी दुःखों का उत्पत्ति-स्थान, दुःखदायी और प्राणनाशक कहा गया है।

श्लोक 47 (devibhagavatam.6.16.47)

सर्वपापस्य मूलं हि सर्वदा तृष्णयान्वितः । विरोधकृत्त्रिवर्णानां सर्वार्तेः कारणं तथा

sarvapāpasya mūlaṁ hi sarvadā tṛṣṇayānvitaḥ | virodhakṛttrivarṇānāṁ sarvārteḥ kāraṇaṁ tathā

वह सदा तृष्णा से युक्त, सभी पापों का मूल है; तीनों वर्णों में विरोध उत्पन्न करने वाला और सभी पीड़ाओं का कारण भी है।

श्लोक 48 (devibhagavatam.6.16.48)

लोभात्त्यजन्ति धर्मं वै कुलधर्मं तथैव हि । मातरं भ्रातरं हन्ति पितरं बान्धवं तथा

lobhāttyajanti dharmaṁ vai kuladharmaṁ tathaiva hi | mātaraṁ bhrātaraṁ hanti pitaraṁ bāndhavaṁ tathā

लोभ से मनुष्य धर्म को त्याग देते हैं, और कुलधर्म को भी; माता, भाई, पिता और बंधु तक का वध कर डालते हैं।

श्लोक 49 (devibhagavatam.6.16.49)

गुरुं मित्रं तथा भार्यां पुत्रं च भगिनीं तथा । लोभाविष्टो न किं कुर्यादकृत्यं पापमोहितः

guruṁ mitraṁ tathā bhāryāṁ putraṁ ca bhaginīṁ tathā | lobhāviṣṭo na kiṁ kuryādakṛtyaṁ pāpamohitaḥ

गुरु, मित्र, पत्नी, पुत्र और बहन तक का — लोभाविष्ट, पापमोहित मनुष्य कौन-सा अकृत्य नहीं करता?

श्लोक 50 (devibhagavatam.6.16.50)

क्रोधात्कामादहङ्काराल्लोभ एव महारिपुः । प्राणांस्त्यजति लोभेन किं पुनः स्यादनावृतम्

krodhātkāmādahaṅkārāllobha eva mahāripuḥ | prāṇāṁstyajati lobhena kiṁ punaḥ syādanāvṛtam

क्रोध, काम और अहंकार से भी बढ़कर लोभ ही महाशत्रु है; लोभवश मनुष्य प्राण तक त्याग देता है — फिर क्या शेष रह जाता है?

श्लोक 51 (devibhagavatam.6.16.51)

पूर्वजास्ते महाराज धर्मज्ञाः सत्पथे स्थिताः । पाण्डवाः कौरवाश्चैव लोभेन निधनं गताः

pūrvajāste mahārāja dharmajñāḥ satpathe sthitāḥ | pāṇḍavāḥ kauravāścaiva lobhena nidhanaṁ gatāḥ

हे महाराज! वे पूर्वज, धर्मज्ञ, सत्पथ पर स्थित पांडव और कौरव भी, लोभ से ही नाश को प्राप्त हुए।

श्लोक 52 (devibhagavatam.6.16.52)

यत्र भीष्मश्च द्रोणश्च कृपः कर्णश्च बाह्लिकः । भीमसेनो धर्भपुत्रस्तथैवार्जुनकेशवौ

yatra bhīṣmaśca droṇaśca kṛpaḥ karṇaśca bāhlikaḥ | bhīmaseno dharbhaputrastathaivārjunakeśavau

जहाँ भीष्म, द्रोण, कृप, कर्ण, बाह्लीक, भीमसेन, धर्मपुत्र (युधिष्ठिर), तथा अर्जुन और केशव भी थे —

श्लोक 53 (devibhagavatam.6.16.53)

तथापि युद्धमत्युग्रं कृतं तैश्च परस्परम् । कुटुम्बकदनं भूरि कृतं लोभातुरैरिह

tathāpi yuddhamatyugraṁ kṛtaṁ taiśca parasparam | kuṭumbakadanaṁ bhūri kṛtaṁ lobhāturairiha

फिर भी उन्होंने आपस में अत्यंत भीषण युद्ध किया; लोभातुर होकर यहाँ कुटुंब का महाविनाश किया गया।

श्लोक 54 (devibhagavatam.6.16.54)

हतो द्रोणो हतो भीष्मस्तथैव पाण्डवात्मजाः । भ्रातरः पितरः पुत्राः सर्वे वै निहता रणे

hato droṇo hato bhīṣmastathaiva pāṇḍavātmajāḥ | bhrātaraḥ pitaraḥ putrāḥ sarve vai nihatā raṇe

द्रोण मारे गए, भीष्म मारे गए, वैसे ही पांडवों के पुत्र भी; भाई, पिता, पुत्र — सभी युद्ध में मारे गए।

श्लोक 55 (devibhagavatam.6.16.55)

तस्माल्लोभाभिभूतस्तु किं न कुर्यान्नरः किल । हैहयैर्निहताः सर्वे भृगवः पापबुद्धिभिः

tasmāllobhābhibhūtastu kiṁ na kuryānnaraḥ kila | haihayairnihatāḥ sarve bhṛgavaḥ pāpabuddhibhiḥ

इसलिए लोभाभिभूत मनुष्य क्या नहीं कर सकता? पापबुद्धि हैहयों द्वारा सभी भृगु मार डाले गए।

अध्याय 15अध्याय-सूचीअध्याय 17