षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 17
हैहयों की उत्पत्ति: रमा-विष्णु संवाद
श्लोक 1 (devibhagavatam.6.17.1)
जनमेजय उवाच । कथं ताश्च स्त्रियः सर्वा भृगूणां दुःखसागरात् । मुक्ता वंशः पुनस्तेषां ब्राह्मणानां स्थिरोऽभवत्
janamejaya uvāca | kathaṁ tāśca striyaḥ sarvā bhṛgūṇāṁ duḥkhasāgarāt | muktā vaṁśaḥ punasteṣāṁ brāhmaṇānāṁ sthiro'bhavat
जनमेजय ने कहा — भृगुओं की वे सभी स्त्रियाँ दुःख-सागर से कैसे मुक्त हुईं, और उन ब्राह्मणों का वंश पुनः कैसे स्थिर हुआ?
श्लोक 2 (devibhagavatam.6.17.2)
हैहयैः किं कृतं कार्यं हत्वा तान्ब्राह्मणानपि । क्षत्रियैर्लोभसंयुक्तैः पापाचारैर्वदस्व तत्
haihayaiḥ kiṁ kṛtaṁ kāryaṁ hatvā tānbrāhmaṇānapi | kṣatriyairlobhasaṁyuktaiḥ pāpācārairvadasva tat
उन ब्राह्मणों का वध करके, लोभयुक्त पापाचारी क्षत्रिय हैहयों ने आगे क्या किया? वह मुझे बताइए।
श्लोक 3 (devibhagavatam.6.17.3)
न तृप्तिरस्ति मे ब्रह्मन् पिबतस्ते कथामृतम् । पावनं सुखदं नॄणां परलोके फलप्रदम्
na tṛptirasti me brahman pibataste kathāmṛtam | pāvanaṁ sukhadaṁ nṝṇāṁ paraloke phalapradam
हे ब्रह्मन्! आपके इस कथामृत को पीकर भी मुझे तृप्ति नहीं होती, जो पावन, सुखदायक और परलोक में फलदायक है।
श्लोक 4 (devibhagavatam.6.17.4)
व्यास उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापप्रणाशिनीम् । यथा स्त्रियस्तु ता मुक्ता दुःखात्तस्माद्दुरत्ययात्
vyāsa uvāca | śṛṇu rājanpravakṣyāmi kathāṁ pāpapraṇāśinīm | yathā striyastu tā muktā duḥkhāttasmādduratyayāt
व्यास जी ने कहा — हे राजन्! सुनो, मैं पाप-नाशक कथा कहूँगा — कि किस प्रकार वे स्त्रियाँ उस दुरत्यय दुःख से मुक्त हुईं।
श्लोक 5 (devibhagavatam.6.17.5)
भृगुपत्न्यो यदा राजन् हिमवन्तं गिरिं गताः । भयत्रस्ता विभग्नाशा हैहयैः पीडिता भृशम्
bhṛgupatnyo yadā rājan himavantaṁ giriṁ gatāḥ | bhayatrastā vibhagnāśā haihayaiḥ pīḍitā bhṛśam
हे राजन्! जब भृगु-पत्नियाँ हैहयों से अत्यंत पीड़ित, भयभीत और आशाहीन होकर हिमालय पर्वत पर गईं —
श्लोक 6 (devibhagavatam.6.17.6)
गौरीं तत्र तु संस्थाप्य मृण्मयीं सरितस्तटे । उपोषणपराश्चकुर्निश्चयं मरणं प्रति
gaurīṁ tatra tu saṁsthāpya mṛṇmayīṁ saritastaṭe | upoṣaṇaparāścakurniścayaṁ maraṇaṁ prati
वहाँ नदी के तट पर मिट्टी की गौरी-प्रतिमा स्थापित कर, उपवासरत होकर उन्होंने मृत्यु का निश्चय किया।
श्लोक 7 (devibhagavatam.6.17.7)
स्वप्ने गत्वा तदा देवी प्राह ताः प्रमदोत्तमाः । युष्मासु मध्ये कस्याश्चिद्भविता चोरुजः पुमान्
svapne gatvā tadā devī prāha tāḥ pramadottamāḥ | yuṣmāsu madhye kasyāścidbhavitā corujaḥ pumān
तब स्वप्न में जाकर देवी ने उन उत्तम स्त्रियों से कहा — 'तुममें से किसी एक की जंघा से एक पुरुष उत्पन्न होगा,'
श्लोक 8 (devibhagavatam.6.17.8)
मदंशशक्तिसम्भिन्नः स वः कार्यं विधास्यति । इत्यादिश्य पराम्बा सा पश्चादन्तर्हिताभवत्
madaṁśaśaktisambhinnaḥ sa vaḥ kāryaṁ vidhāsyati | ityādiśya parāmbā sā paścādantarhitābhavat
'जो मेरी अंश-शक्ति से युक्त होकर तुम्हारा कार्य सिद्ध करेगा।' यह आदेश देकर वह परमांबा फिर अंतर्धान हो गईं।
श्लोक 9 (devibhagavatam.6.17.9)
जागृतास्तु ततः सर्वा मुदमापुर्वराङ्गनाः । काचित्तासां भयोद्विग्ना कामिनी चतुरा भृशम्
jāgṛtāstu tataḥ sarvā mudamāpurvarāṅganāḥ | kācittāsāṁ bhayodvignā kāminī caturā bhṛśam
जागृत होने पर वे सभी सुंदरी स्त्रियाँ हर्षित हुईं; उनमें से एक भयाकुल किंतु अत्यंत चतुर स्त्री ने —
श्लोक 10 (devibhagavatam.6.17.10)
दधार चोरुणैकेन गर्भं सा कुलवृद्धये । पलायनपरा दृष्टा क्षत्रियैर्ब्राह्मणी यदा
dadhāra coruṇaikena garbhaṁ sā kulavṛddhaye | palāyanaparā dṛṣṭā kṣatriyairbrāhmaṇī yadā
वंश-वृद्धि के लिए एक जंघा में गर्भ धारण किया। और जब वह ब्राह्मणी क्षत्रियों को भागती हुई दिखाई दी —
श्लोक 11 (devibhagavatam.6.17.11)
विह्वला तेजसा युक्ता तदा ते दुद्रुवुर्भृशम् । गृह्यतां वध्यतां नारी सगर्भा याति सत्वरा
vihvalā tejasā yuktā tadā te dudruvurbhṛśam | gṛhyatāṁ vadhyatāṁ nārī sagarbhā yāti satvarā
विह्वल, तेजयुक्त, तब वे तेजी से उसका पीछा करने लगे — 'इस गर्भवती स्त्री को शीघ्र पकड़ो, मार डालो!'
श्लोक 12 (devibhagavatam.6.17.12)
इति ब्रुवन्तः सम्प्राप्ताः कामिनीं खड्गपाणयः । सा भयार्ता तु तान्दृष्ट्वा रुरोद समुपागतान्
iti bruvantaḥ samprāptāḥ kāminīṁ khaḍgapāṇayaḥ | sā bhayārtā tu tāndṛṣṭvā ruroda samupāgatān
ऐसा कहते हुए तलवारधारी क्षत्रिय उस स्त्री के निकट आ पहुँचे। भयार्त होकर उन्हें आते देख वह रोने लगी।
श्लोक 13 (devibhagavatam.6.17.13)
गर्भस्य रक्षणार्थं सा चुक्रोशातिभयातुरा । रुदतीं मातरं श्रुत्वा दीनां प्राणविवर्जिताम्
garbhasya rakṣaṇārthaṁ sā cukrośātibhayāturā | rudatīṁ mātaraṁ śrutvā dīnāṁ prāṇavivarjitām
गर्भ की रक्षा के लिए वह अत्यंत भयाकुल होकर चीत्कार करने लगी। दीन, प्राणहीन-सी विलाप करती माता को सुनकर —
श्लोक 14 (devibhagavatam.6.17.14)
निराधारां क्रन्दमानां क्षत्रियैर्भृशतापिताम् । गृहीतामिव सिंहेन सगर्भां हरिणीं यथा
nirādhārāṁ krandamānāṁ kṣatriyairbhṛśatāpitām | gṛhītāmiva siṁhena sagarbhāṁ hariṇīṁ yathā
निराधार, क्रंदन करती, क्षत्रियों द्वारा अत्यंत संतप्त, मानो सिंह द्वारा पकड़ी गई गर्भवती हरिणी के समान —
श्लोक 15 (devibhagavatam.6.17.15)
साश्रुनेत्रां वेपमानां सङ्क्रुध्य बालकस्तदा । भित्त्वोरुं निर्जगामाशु गर्भः सूर्य इवापरः
sāśrunetrāṁ vepamānāṁ saṅkrudhya bālakastadā | bhittvoruṁ nirjagāmāśu garbhaḥ sūrya ivāparaḥ
उसे अश्रुपूरित नेत्रों से काँपते देखकर, वह बालक तब कुपित होकर, दूसरे सूर्य के समान, जंघा को फोड़कर शीघ्र बाहर निकल आया।
श्लोक 16 (devibhagavatam.6.17.16)
मुष्णन्दृष्टीः क्षत्रियाणां तेजसा बालकः शुभः । दर्शनाद्बालकस्याशु सर्वे जाता विलोचनाः
muṣṇandṛṣṭīḥ kṣatriyāṇāṁ tejasā bālakaḥ śubhaḥ | darśanādbālakasyāśu sarve jātā vilocanāḥ
अपने तेज से क्षत्रियों की दृष्टि हरण करते हुए उस शुभ बालक को देखते ही सभी क्षत्रिय अंधे हो गए।
श्लोक 17 (devibhagavatam.6.17.17)
बभ्रमुर्गिरिदुर्गेषु जन्मान्धा इव क्षत्रियाः । चिन्तितं मनसा सर्वैः किमेतदिति साम्प्रतम्
babhramurgiridurgeṣu janmāndhā iva kṣatriyāḥ | cintitaṁ manasā sarvaiḥ kimetaditi sāmpratam
वे जन्मांध के समान पर्वत-दुर्गों में भटकने लगे। सबने मन में सोचा — 'यह अभी क्या हुआ?'
श्लोक 18 (devibhagavatam.6.17.18)
सर्वे चक्षुर्विहीना यज्जाता स्म बालदर्शनात् । ब्राह्मण्यास्तु प्रभावोऽयं सतीव्रतबलं महत्
sarve cakṣurvihīnā yajjātā sma bāladarśanāt | brāhmaṇyāstu prabhāvo'yaṁ satīvratabalaṁ mahat
'बालक को देखते ही हम सब नेत्रहीन हो गए — यह उस ब्राह्मणी के सतीत्व-व्रत का महान प्रभाव है।'
श्लोक 19 (devibhagavatam.6.17.19)
क्षणाद्वामोघसङ्कल्पाः किं करिष्यन्तिदुःखिताः । इति सञ्चिन्त्य मनसा नेत्रहीना निराश्रयाः
kṣaṇādvāmoghasaṅkalpāḥ kiṁ kariṣyantiduḥkhitāḥ | iti sañcintya manasā netrahīnā nirāśrayāḥ
'क्षणभर में हमारे संकल्प निष्फल हो गए, अब हम दुःखी क्या करें?' ऐसा मन में सोचकर, नेत्रहीन और निराश्रय होकर —
श्लोक 20 (devibhagavatam.6.17.20)
ब्राह्मणीं शरणं जग्मुर्हैहया गतचेतसः । प्रणेमुस्तां भयत्रस्तां कृताञ्जलिपुटाश्च ते
brāhmaṇīṁ śaraṇaṁ jagmurhaihayā gatacetasaḥ | praṇemustāṁ bhayatrastāṁ kṛtāñjalipuṭāśca te
गतचेतस् हैहय ब्राह्मणी की शरण में गए, और भयत्रस्त उस स्त्री को हाथ जोड़कर प्रणाम किया।
श्लोक 21 (devibhagavatam.6.17.21)
ऊचुश्चैनां भयोद्विग्नां दृष्ट्यर्थं क्षत्रियर्षभाः । प्रसीद सुभगे मातः सेवकास्ते वयं किल
ūcuścaināṁ bhayodvignāṁ dṛṣṭyarthaṁ kṣatriyarṣabhāḥ | prasīda subhage mātaḥ sevakāste vayaṁ kila
दृष्टि की पुनर्प्राप्ति के लिए भयाकुल उन क्षत्रियश्रेष्ठों ने उससे कहा — 'हे सुभगे माता! प्रसन्न हो जाइए, हम आपके सेवक हैं।'
श्लोक 22 (devibhagavatam.6.17.22)
कृतापराधा रम्भोरु क्षत्रियाः पापबुद्धयः । दर्शनात्तव तन्वङ्गि जाताः सर्वे विलोचनाः
kṛtāparādhā rambhoru kṣatriyāḥ pāpabuddhayaḥ | darśanāttava tanvaṅgi jātāḥ sarve vilocanāḥ
'हे रम्भोरु! हम पापबुद्धि क्षत्रियों ने अपराध किया है; हे तन्वंगि! आपके दर्शन से ही हम सब अंधे हो गए।'
श्लोक 23 (devibhagavatam.6.17.23)
मुखं ते नैव पश्यामो जन्मान्धा इव भामिनि । अद्भुतं ते तपो वीर्यं किं कुर्मः पापकारिणः
mukhaṁ te naiva paśyāmo janmāndhā iva bhāmini | adbhutaṁ te tapo vīryaṁ kiṁ kurmaḥ pāpakāriṇaḥ
'हम आपका मुख भी नहीं देख पा रहे, हे भामिनि! मानो जन्मांध हों। आपका तप-वीर्य अद्भुत है — हम पापी अब क्या करें?'
श्लोक 24 (devibhagavatam.6.17.24)
शरणं ते प्रपन्नाः स्मो देहि चक्षूंषि मानदे । अन्धत्वं मरणादुग्रं कृपां कर्तुं त्वमर्हसि
śaraṇaṁ te prapannāḥ smo dehi cakṣūṁṣi mānade | andhatvaṁ maraṇādugraṁ kṛpāṁ kartuṁ tvamarhasi
'हम आपकी शरण में आए हैं, हे मानदे! हमें नेत्र दीजिए। अंधापन मृत्यु से भी भयंकर है — आपको कृपा करनी चाहिए।'
श्लोक 25 (devibhagavatam.6.17.25)
पुनर्दृष्टिप्रदानेन सेवकान्क्षत्रियान्कुरु । उपरम्य च गच्छेम सहिताः पापकर्मणः
punardṛṣṭipradānena sevakānkṣatriyānkuru | uparamya ca gacchema sahitāḥ pāpakarmaṇaḥ
'दृष्टि पुनः देकर हमें अपना सेवक बनाइए; और इस पापकर्म से निवृत्त होकर हम साथ चले जाएँ।'
श्लोक 26 (devibhagavatam.6.17.26)
अतः परं न कर्तव्यमीदृशं कर्म कर्हिचित् । भार्गवाणां तु सर्वेषां सेवकाः स्मो वयं किल
ataḥ paraṁ na kartavyamīdṛśaṁ karma karhicit | bhārgavāṇāṁ tu sarveṣāṁ sevakāḥ smo vayaṁ kila
'अब से हम कभी ऐसा कर्म नहीं करेंगे। हम सभी भार्गवों के सेवक हैं।'
श्लोक 27 (devibhagavatam.6.17.27)
अज्ञानाद्यत्कृतं पापं क्षन्तव्यं तत्त्वयाधुना । वैरं नातः परं क्वापि भृगुभिः क्षत्रियैः सह
ajñānādyatkṛtaṁ pāpaṁ kṣantavyaṁ tattvayādhunā | vairaṁ nātaḥ paraṁ kvāpi bhṛgubhiḥ kṣatriyaiḥ saha
'अज्ञानवश जो पाप हमसे हुआ, उसे आप अभी क्षमा करें; अब भृगुओं और क्षत्रियों के बीच कहीं भी वैर न रहे।'
श्लोक 28 (devibhagavatam.6.17.28)
कर्तव्यं शपथैः सम्यग्वर्तितव्यं तु हैहयैः । सपुत्रा भव सुश्रोणि प्रणताः स्मो वयं च ते
kartavyaṁ śapathaiḥ samyagvartitavyaṁ tu haihayaiḥ | saputrā bhava suśroṇi praṇatāḥ smo vayaṁ ca te
'शपथपूर्वक यह निश्चित हो, और हैहय सम्यक् आचरण करेंगे। हे सुश्रोणि! पुत्र-सहित आप कल्याणमयी बनिए, हम आपको प्रणाम करते हैं।'
श्लोक 29 (devibhagavatam.6.17.29)
प्रसादं कुरु कल्याणि न द्विष्यामः कदाचन । व्यास उवाच । इति तेषां वचः श्रुत्वा ब्राह्मणी विस्मयान्विता
prasādaṁ kuru kalyāṇi na dviṣyāmaḥ kadācana | vyāsa uvāca | iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā brāhmaṇī vismayānvitā
'हे कल्याणि! कृपा कीजिए, हम कभी वैर नहीं करेंगे।' व्यास जी ने कहा — उनकी यह बात सुनकर विस्मयान्वित ब्राह्मणी ने —
श्लोक 30 (devibhagavatam.6.17.30)
तानाह प्रणतान्दुःस्थानाश्वास्य गतलोचनान् । गृहीता न मया दृष्टिर्युष्माकं क्षत्रियाः किल
tānāha praṇatānduḥsthānāśvāsya gatalocanān | gṛhītā na mayā dṛṣṭiryuṣmākaṁ kṣatriyāḥ kila
उन प्रणत, दुःखी, नेत्रहीन पुरुषों को सांत्वना देकर कहा — 'तुम्हारी दृष्टि मैंने नहीं छीनी है, हे क्षत्रियो!'
श्लोक 31 (devibhagavatam.6.17.31)
नाहं रुषान्विता सत्यं कारणं शृणुताद्य यत् । अयं च भार्गवो नूनमूरुजः कुपितोऽद्य वः
nāhaṁ ruṣānvitā satyaṁ kāraṇaṁ śṛṇutādya yat | ayaṁ ca bhārgavo nūnamūrujaḥ kupito'dya vaḥ
'मुझे कोई क्रोध नहीं है, सत्य सुनो — आज इसका कारण क्या है। यह मेरा जंघाजात भार्गव-पुत्र ही निश्चय ही तुम पर आज कुपित है,'
श्लोक 32 (devibhagavatam.6.17.32)
चक्षूंषि तेन युष्माकं स्तम्भितानि रुषावता । स्वबन्धून्निहतांज्ञात्वा गर्भस्थानपि क्षत्रियैः
cakṣūṁṣi tena yuṣmākaṁ stambhitāni ruṣāvatā | svabandhūnnihatāṁjñātvā garbhasthānapi kṣatriyaiḥ
'उसी क्रोधित पुत्र ने तुम्हारी आँखें स्तंभित कर दी हैं — क्योंकि उसे यह ज्ञात है कि क्षत्रियों ने गर्भस्थ शिशुओं समेत उसके स्वजनों का वध किया,'
श्लोक 33 (devibhagavatam.6.17.33)
अनागसो धर्मपरांस्तापसान्धनकाम्यया । गर्भानपि यदा यूयं भृगूनघ्नंस्तु पुत्रकाः
anāgaso dharmaparāṁstāpasāndhanakāmyayā | garbhānapi yadā yūyaṁ bhṛgūnaghnaṁstu putrakāḥ
'हे पुत्रो! जब तुमने निरपराध, धर्मपरायण तपस्वी भृगुओं को धन-लोभ से, गर्भस्थ शिशुओं समेत मार डाला —'
श्लोक 34 (devibhagavatam.6.17.34)
तदायमूरुणा गर्भो मया वर्षशतं धृतः । षडङ्गश्चाखिलो वेदो गृहीतोऽनेन चाञ्जसा
tadāyamūruṇā garbho mayā varṣaśataṁ dhṛtaḥ | ṣaḍaṅgaścākhilo vedo gṛhīto'nena cāñjasā
'तभी मैंने इस गर्भ को अपनी जंघा में सौ वर्षों तक धारण किया। इसने षडंग सहित संपूर्ण वेद अनायास ही ग्रहण कर लिया —'
श्लोक 35 (devibhagavatam.6.17.35)
गर्भस्थेनापि बालेन भृगुवंशविवृद्धये । सोऽपि पितृवधान्नूनं क्रोथेद्धो हन्तुमिच्छति
garbhasthenāpi bālena bhṛguvaṁśavivṛddhaye | so'pi pitṛvadhānnūnaṁ krotheddho hantumicchati
'भृगु-वंश की वृद्धि के लिए, गर्भ में रहते हुए भी इस बालक ने। पिता के वध से क्रोधित होकर, यह निश्चय ही तुम्हें मारना चाहता है।'
श्लोक 36 (devibhagavatam.6.17.36)
भगवत्याः प्रसादेन जातोऽयं मम बालकः । तेजसा यस्य दिव्येन चक्षूंषि मुषितानि वः
bhagavatyāḥ prasādena jāto'yaṁ mama bālakaḥ | tejasā yasya divyena cakṣūṁṣi muṣitāni vaḥ
'देवी की कृपा से यह मेरा पुत्र जन्मा है, जिसके दिव्य तेज से तुम्हारी आँखें हर ली गई हैं।'
श्लोक 37 (devibhagavatam.6.17.37)
तस्मादौर्वं सुतं मेऽद्य याचध्वं विनयान्विताः । प्रणिपातेन तुष्टोऽसौ दृष्टिं वः प्रतिमोक्ष्यति
tasmādaurvaṁ sutaṁ me'dya yācadhvaṁ vinayānvitāḥ | praṇipātena tuṣṭo'sau dṛṣṭiṁ vaḥ pratimokṣyati
'इसलिए विनयपूर्वक आज मेरे पुत्र और्व से याचना करो; तुम्हारे साष्टांग प्रणाम से प्रसन्न होकर वह तुम्हारी दृष्टि लौटा देगा।'
श्लोक 38 (devibhagavatam.6.17.38)
व्यास उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या हैहयास्तुष्टुवुश्च तम् । प्रणेमुर्विनयोपेता ऊरुजं मुनिसत्तमम्
vyāsa uvāca | tacchrutvā vacanaṁ tasyā haihayāstuṣṭuvuśca tam | praṇemurvinayopetā ūrujaṁ munisattamam
व्यास जी ने कहा — उसकी यह बात सुनकर हैहयों ने उसकी स्तुति की, और विनयपूर्वक उस जंघाजात मुनिश्रेष्ठ को प्रणाम किया।
श्लोक 39 (devibhagavatam.6.17.39)
स सन्तुष्टो बभूवाथ तानुवाच विचक्षुषः । गच्छध्वं स्वगृहान्भूपा ममाख्यानकृतं वचः
sa santuṣṭo babhūvātha tānuvāca vicakṣuṣaḥ | gacchadhvaṁ svagṛhānbhūpā mamākhyānakṛtaṁ vacaḥ
वह प्रसन्न होकर उन नेत्रहीन राजाओं से बोला — 'हे भूपो! अपने-अपने घर जाओ, मेरा यह कहा हुआ वचन साथ ले जाओ —'
श्लोक 40 (devibhagavatam.6.17.40)
अवश्यम्भाविभावास्ते भवन्ति देवनिर्मिताः । नात्र शोकस्तु कर्तव्यः पुरुषेण विजानता
avaśyambhāvibhāvāste bhavanti devanirmitāḥ | nātra śokastu kartavyaḥ puruṣeṇa vijānatā
'ये घटनाएँ अवश्यंभावी हैं, देवताओं द्वारा निर्मित; इस पर बुद्धिमान पुरुष को शोक नहीं करना चाहिए।'
श्लोक 41 (devibhagavatam.6.17.41)
पूर्ववदृषयः सर्वे प्राप्नुवन्तु यथासुखम् । व्रजन्तु विगतक्रोधा भवनानि यथासुखम्
pūrvavadṛṣayaḥ sarve prāpnuvantu yathāsukham | vrajantu vigatakrodhā bhavanāni yathāsukham
'सभी ऋषिगण पूर्ववत् सुखपूर्वक (शांति) प्राप्त करें; और तुम भी क्रोधरहित होकर सुखपूर्वक अपने घरों को जाओ।'
श्लोक 42 (devibhagavatam.6.17.42)
इति तेन समादिष्टा हैहयाः प्राप्तलोचनाः । और्वमामन्त्र्य जग्मुस्ते सदनानि यथारुचि
iti tena samādiṣṭā haihayāḥ prāptalocanāḥ | aurvamāmantrya jagmuste sadanāni yathāruci
उसके इस आदेश से नेत्र-प्राप्त हैहय, और्व से विदा लेकर, यथेच्छ अपने-अपने भवनों को गए।
श्लोक 43 (devibhagavatam.6.17.43)
ब्राह्मणी तं सुतं दिव्यं गृहीत्वा स्वाश्रमं गता । पालयामास भूपाल तेजस्विनमतन्द्रिता
brāhmaṇī taṁ sutaṁ divyaṁ gṛhītvā svāśramaṁ gatā | pālayāmāsa bhūpāla tejasvinamatandritā
वह ब्राह्मणी उस दिव्य पुत्र को लेकर अपने आश्रम गई, और हे भूपाल! अथक परिश्रम से उस तेजस्वी पुत्र का पालन करने लगी।
श्लोक 44 (devibhagavatam.6.17.44)
एवं ते कथितं राजन् भृगूणां तु विनाशनम् । लोभाविष्टैः क्षत्रियैश्च यत्कृतं पातकं किल
evaṁ te kathitaṁ rājan bhṛgūṇāṁ tu vināśanam | lobhāviṣṭaiḥ kṣatriyaiśca yatkṛtaṁ pātakaṁ kila
हे राजन्! इस प्रकार तुम्हें भृगुओं के विनाश की कथा कही गई — जो पाप लोभाविष्ट क्षत्रियों द्वारा किया गया था।
श्लोक 45 (devibhagavatam.6.17.45)
जनमेजय उवाच । श्रुतं मया महत्कर्म क्षत्रियाणाञ्च दारुणम् । कारणं लोभ एवात्र दुःखदश्चोभयोस्तु सः
janamejaya uvāca | śrutaṁ mayā mahatkarma kṣatriyāṇāñca dāruṇam | kāraṇaṁ lobha evātra duḥkhadaścobhayostu saḥ
जनमेजय ने कहा — मैंने क्षत्रियों का यह महान और भयंकर कर्म सुना। यहाँ कारण केवल लोभ ही था, और वह दोनों पक्षों के लिए दुःखदायी हुआ।
श्लोक 46 (devibhagavatam.6.17.46)
किञ्चित्प्रष्टुमिहेच्छामि संशयं वासवीसुत । हैहयास्ते कथं नाम्ना ख्याता भुवि नृपात्मजाः
kiñcitpraṣṭumihecchāmi saṁśayaṁ vāsavīsuta | haihayāste kathaṁ nāmnā khyātā bhuvi nṛpātmajāḥ
हे वासवी-सुत! मैं कुछ और पूछना चाहता हूँ, मेरा एक संदेह है — वे राजपुत्र पृथ्वी पर 'हैहय' नाम से कैसे विख्यात हुए?
श्लोक 47 (devibhagavatam.6.17.47)
यदोस्तु यादवाः कामं भरताद्भारतास्तथा । हैहयः कोऽपि राजाभूत्तेषां वंशे प्रतिष्ठितः
yadostu yādavāḥ kāmaṁ bharatādbhāratāstathā | haihayaḥ ko'pi rājābhūtteṣāṁ vaṁśe pratiṣṭhitaḥ
यदु से यादव हुए, और भरत से भारत — क्या उनके वंश में हैहय नाम का भी कोई राजा प्रतिष्ठित हुआ था?
श्लोक 48 (devibhagavatam.6.17.48)
तदहं श्रोतुमिच्छामि कारणं करुणानिधे । हैहयास्ते कथं जाताः क्षत्रियाः केन कर्मणा
tadahaṁ śrotumicchāmi kāraṇaṁ karuṇānidhe | haihayāste kathaṁ jātāḥ kṣatriyāḥ kena karmaṇā
वह मैं सुनना चाहता हूँ, हे करुणानिधे! वे हैहय क्षत्रिय किस कर्म से और कैसे उत्पन्न हुए?
श्लोक 49 (devibhagavatam.6.17.49)
व्यास उवाच । हैहयानां समुत्पत्तिं शृणु भूप सविस्तराम् । पुरातनीं सुपुण्यां च कथां पापप्रणाशिनीम्
vyāsa uvāca | haihayānāṁ samutpattiṁ śṛṇu bhūpa savistarām | purātanīṁ supuṇyāṁ ca kathāṁ pāpapraṇāśinīm
व्यास जी ने कहा — हे भूप! हैहयों की उत्पत्ति की यह प्राचीन, अत्यंत पुण्यमयी और पाप-नाशक कथा विस्तार से सुनो।
श्लोक 50 (devibhagavatam.6.17.50)
कस्मिंश्चित्समये भूप सूर्यपुत्रः सुशोभनः । रेवन्तेति च विख्यातो रूपवानमितप्रभः
kasmiṁścitsamaye bhūpa sūryaputraḥ suśobhanaḥ | revanteti ca vikhyāto rūpavānamitaprabhaḥ
हे भूप! किसी समय सूर्य के अत्यंत सुशोभित पुत्र, रेवंत नाम से विख्यात, रूपवान और अपार तेजस्वी —
श्लोक 51 (devibhagavatam.6.17.51)
उच्चैःश्रवसमारुह्य हयरत्नं मनोहरम् । जगाम विष्णुसदनं वैकुण्ठं भास्करात्मजः
uccaiḥśravasamāruhya hayaratnaṁ manoharam | jagāma viṣṇusadanaṁ vaikuṇṭhaṁ bhāskarātmajaḥ
— मनोहर उच्चैःश्रवा नामक अश्वरत्न पर सवार होकर, वह सूर्यपुत्र विष्णु के धाम वैकुंठ को गया।
श्लोक 52 (devibhagavatam.6.17.52)
भगवद्दर्शनाकाङ्क्षी हयारूढो यदागतः । हयस्थस्तु तदा दृष्टो लक्ष्म्यासौ रविनन्दनः
bhagavaddarśanākāṅkṣī hayārūḍho yadāgataḥ | hayasthastu tadā dṛṣṭo lakṣmyāsau ravinandanaḥ
भगवान के दर्शन की इच्छा से घोड़े पर सवार होकर जब वह आया, तब घोड़े पर बैठे उस सूर्य-नंदन को लक्ष्मी ने देखा।
श्लोक 53 (devibhagavatam.6.17.53)
रमा वीक्ष्य हयं दिव्यं भ्रातरं सागरोद्भवम् । रूपेण विस्मिता तस्य तस्थौ स्तम्भितलोचना
ramā vīkṣya hayaṁ divyaṁ bhrātaraṁ sāgarodbhavam | rūpeṇa vismitā tasya tasthau stambhitalocanā
उस दिव्य अश्व को — जो समुद्र से उत्पन्न उसका अपना भाई था — देखकर रमा (लक्ष्मी) उसके रूप से विस्मित होकर स्तब्ध नेत्रों से खड़ी रह गईं।
श्लोक 54 (devibhagavatam.6.17.54)
भगवानपि तं दृष्ट्वा हयारूढं मनोहरम् । आगच्छन्तं रमां विष्णुः पप्रच्छ प्रणयात्प्रभुः
bhagavānapi taṁ dṛṣṭvā hayārūḍhaṁ manoharam | āgacchantaṁ ramāṁ viṣṇuḥ papraccha praṇayātprabhuḥ
भगवान भी उस मनोहर, अश्वारूढ़ व्यक्ति को आते देखकर, प्रभु विष्णु ने प्रेमपूर्वक रमा से पूछा —
श्लोक 55 (devibhagavatam.6.17.55)
कोऽयमायाति चार्वङ्गि हयारूढ इवापरः । स्मरतेजस्तनुः कान्ते मोहयन्भुवनत्रयम्
ko'yamāyāti cārvaṅgi hayārūḍha ivāparaḥ | smaratejastanuḥ kānte mohayanbhuvanatrayam
'हे चारु-अंगी! घोड़े पर सवार यह कौन दूसरा कामदेव-सा आ रहा है, जो हे कांते! तीनों लोकों को मोहित कर रहा है?'
श्लोक 56 (devibhagavatam.6.17.56)
प्रेक्षमाणा तदा लक्ष्मीस्तच्चित्ता दैवयोगतः । नोवाच वचनं किञ्चित्पृष्टापि च पुनः पुनः
prekṣamāṇā tadā lakṣmīstaccittā daivayogataḥ | novāca vacanaṁ kiñcitpṛṣṭāpi ca punaḥ punaḥ
उस समय लक्ष्मी, दैवयोग से उसी में चित्त लगाए, उसे देखती रहीं; बार-बार पूछे जाने पर भी कुछ न बोलीं।
श्लोक 57 (devibhagavatam.6.17.57)
व्यास उवाच । अश्वासक्तमतिं वीक्ष्य कामिनीमतिमोहिताम् । पश्यन्तीं परमप्रेम्णा चञ्चलाक्षीं च चञ्चलाम्
vyāsa uvāca | aśvāsaktamatiṁ vīkṣya kāminīmatimohitām | paśyantīṁ paramapremṇā cañcalākṣīṁ ca cañcalām
व्यास जी ने कहा — उस अश्व में आसक्त मन वाली, अत्यंत मोहित, चंचल नेत्रों वाली चंचल स्त्री को परम प्रेम से देखते हुए —
श्लोक 58 (devibhagavatam.6.17.58)
तामाह भगवान्कुद्धः किं पश्यसि सुलोचने । मोहिता च हरिं दृष्ट्वा पृष्टा नैवाभिभाषसे
tāmāha bhagavānkuddhaḥ kiṁ paśyasi sulocane | mohitā ca hariṁ dṛṣṭvā pṛṣṭā naivābhibhāṣase
भगवान ने कुपित होकर उससे कहा — 'हे सुलोचने! तुम क्या देख रही हो? हरि (मुझ) को देखकर भी मोहित होकर, पूछे जाने पर भी क्यों नहीं बोलतीं?'
श्लोक 59 (devibhagavatam.6.17.59)
सर्वत्र रमसे यस्माद्रमा तस्माद्भविष्यसि । चञ्चलत्वाच्चलेत्येवं सर्वथैव न संशयः
sarvatra ramase yasmādramā tasmādbhaviṣyasi | cañcalatvāccaletyevaṁ sarvathaiva na saṁśayaḥ
'चूँकि तुम सर्वत्र रमण करती हो, इसलिए तुम "रमा" रहोगी; और चंचलता के कारण तुम "चला" (अस्थिर) बनोगी — यह सर्वथा निश्चित है, इसमें संशय नहीं।'
श्लोक 60 (devibhagavatam.6.17.60)
प्राकृता च यथा नारी नूनं भवति चञ्चला । तथा त्वमपि कल्याणि स्थिरा नैव कदाचन
prākṛtā ca yathā nārī nūnaṁ bhavati cañcalā | tathā tvamapi kalyāṇi sthirā naiva kadācana
'जैसे साधारण स्त्री सदा चंचल होती है, वैसे ही हे कल्याणि! तुम भी अब कभी स्थिर नहीं रहोगी।'
श्लोक 61 (devibhagavatam.6.17.61)
त्वं हयं मत्समीपस्था समीक्ष्य यदि मोहिता । वडवा भव वामोरु मर्त्यलोकेऽतिदारुणे
tvaṁ hayaṁ matsamīpasthā samīkṣya yadi mohitā | vaḍavā bhava vāmoru martyaloke'tidāruṇe
'मेरे पास खड़े होकर भी घोड़े को देखकर मोहित हो गईं — इसलिए, हे वामोरु! अत्यंत भयंकर मृत्युलोक में तुम घोड़ी (वडवा) बन जाओ!'
श्लोक 62 (devibhagavatam.6.17.62)
इति शप्ता रमा देवी हरिणा दैवयोगतः । रुरोद वेपमाना सा भयभीतातिदुःखिता
iti śaptā ramā devī hariṇā daivayogataḥ | ruroda vepamānā sā bhayabhītātiduḥkhitā
इस प्रकार दैवयोग से हरि द्वारा शापित होकर, देवी रमा भयभीत, अत्यंत दुःखी होकर काँपते हुए रोने लगीं।
श्लोक 63 (devibhagavatam.6.17.63)
तमुवाच रमानाथ शङ्किता चारुहासिनी । प्रणम्य शिरसा देवं स्वपतिं विनयान्विता
tamuvāca ramānātha śaṅkitā cāruhāsinī | praṇamya śirasā devaṁ svapatiṁ vinayānvitā
आशंकित, मधुर मुस्कान वाली रमा ने सिर झुकाकर, विनयपूर्वक अपने स्वामी देव को प्रणाम कर उनसे कहा —
श्लोक 64 (devibhagavatam.6.17.64)
देवदेव जगन्नाथ करुणाकर केशव । स्वल्पेऽपराधे गोविन्द कस्माच्छापं ददासि मे
devadeva jagannātha karuṇākara keśava | svalpe'parādhe govinda kasmācchāpaṁ dadāsi me
'हे देवाधिदेव! जगन्नाथ! करुणाकर! केशव! हे गोविंद! इतने छोटे अपराध पर आप मुझे शाप क्यों दे रहे हैं?'
श्लोक 65 (devibhagavatam.6.17.65)
न कदाचिन्मया दृष्टः क्रोधस्ते हीदृशः प्रभो । क्व गतस्ते मयि स्नेहः सहजो न तु नश्वरः
na kadācinmayā dṛṣṭaḥ krodhaste hīdṛśaḥ prabho | kva gataste mayi snehaḥ sahajo na tu naśvaraḥ
'मैंने कभी भी आपमें ऐसा क्रोध नहीं देखा, हे प्रभु! मुझमें आपका सहज स्नेह — जो नाशवान नहीं होता — वह कहाँ चला गया?'
श्लोक 66 (devibhagavatam.6.17.66)
वज्रपातस्तु शत्रौ वै कर्तव्यो न सुहृज्जने । सदाहं वरयोग्या ते शापयोग्या कथं कृता
vajrapātastu śatrau vai kartavyo na suhṛjjane | sadāhaṁ varayogyā te śāpayogyā kathaṁ kṛtā
'वज्रपात तो शत्रु पर करना चाहिए, प्रियजन पर नहीं। मैं सदा आपके वर के योग्य रही, फिर मुझे शाप के योग्य कैसे बना दिया?'
श्लोक 67 (devibhagavatam.6.17.67)
प्राणांस्त्यक्ष्यामि गोविन्द पश्यतोऽद्य तवाग्रतः । कथं जीवे त्वया हीना विरहानलतापिता
prāṇāṁstyakṣyāmi govinda paśyato'dya tavāgrataḥ | kathaṁ jīve tvayā hīnā virahānalatāpitā
'हे गोविंद! आज आपके सामने ही मैं प्राण त्याग दूँगी। आपसे विहीन होकर, विरहाग्नि से संतप्त होकर मैं कैसे जीऊँगी?'
श्लोक 68 (devibhagavatam.6.17.68)
प्रसादं कुरु देवेश शापादस्मात्सुदारुणात् । कदा मुक्ता समीपं ते प्राप्नोमि सुखदं विभौ
prasādaṁ kuru deveśa śāpādasmātsudāruṇāt | kadā muktā samīpaṁ te prāpnomi sukhadaṁ vibhau
'हे देवेश! इस अत्यंत भयंकर शाप से कृपा कीजिए। कब मुक्त होकर मैं सुखदायक, आपके समीप को प्राप्त होऊँगी, हे विभो?'
श्लोक 69 (devibhagavatam.6.17.69)
हरिरुवाच । यदा ते भविता पुत्रः पृथिव्यां मत्समः प्रिये । तदा मां प्राप्य तन्वङ्गि सुखिता त्वं भविष्यसि
hariruvāca | yadā te bhavitā putraḥ pṛthivyāṁ matsamaḥ priye | tadā māṁ prāpya tanvaṅgi sukhitā tvaṁ bhaviṣyasi
हरि ने कहा — 'हे प्रिये! जब पृथ्वी पर तुम्हें मेरे समान पुत्र प्राप्त होगा, तब हे तन्वंगि! मुझे पुनः प्राप्त कर तुम सुखी होगी।'