Skip to main content

षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 23

एकवीर-एकावली विवाह

अध्याय 22अध्याय-सूचीअध्याय 24

श्लोक 1 (devibhagavatam.6.23.1)

व्यास उवाच । तस्यास्तु वचनं श्रुत्वा रमापुत्रः प्रतापवान् । प्रफुल्लवदनाम्भोजस्तामुवाच विशाम्पते

vyāsa uvāca | tasyāstu vacanaṁ śrutvā ramāputraḥ pratāpavān | praphullavadanāmbhojastāmuvāca viśāmpate

व्यास जी ने कहा — उसके वचन सुनकर प्रतापी रामपुत्र, प्रफुल्लित कमल-मुख होकर, हे विशांपते, उससे बोला।

श्लोक 2 (devibhagavatam.6.23.2)

राजोवाच । रम्भोरु यस्त्वया पृष्टो वृत्तान्तो विशदाक्षरः । हेहयोऽहं चैकवीरनाम्ना सिन्धुसुतासुतः

rājovāca | rambhoru yastvayā pṛṣṭo vṛttānto viśadākṣaraḥ | hehayo'haṁ caikavīranāmnā sindhusutāsutaḥ

राजा ने कहा — हे रम्भोरु! तुमने जो स्पष्ट वृत्तान्त पूछा, वह यह है — मैं ही एकवीर नामक हैहय हूँ, सिन्धुसुता का पुत्र।

श्लोक 3 (devibhagavatam.6.23.3)

मनो मे यत्त्वया नूनं परतन्त्रं कृतं किल । किं करोमि क्व गच्छामि विरहेणातिपीडितः

mano me yattvayā nūnaṁ paratantraṁ kṛtaṁ kila | kiṁ karomi kva gacchāmi viraheṇātipīḍitaḥ

निश्चय ही मेरा मन तुम्हारे अधीन हो गया है; मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ, वियोग से अत्यंत पीड़ित हूँ।

श्लोक 4 (devibhagavatam.6.23.4)

प्रथमं रूपमाख्यातं सर्वलोकातिगं त्वया । तेन मे विह्वलं जातं कामबाणहतं मनः

prathamaṁ rūpamākhyātaṁ sarvalokātigaṁ tvayā | tena me vihvalaṁ jātaṁ kāmabāṇahataṁ manaḥ

पहले तुमने उसका रूप वर्णन किया, जो सम्पूर्ण लोक से बढ़कर है; उससे कामबाण से आहत मेरा मन व्याकुल हो गया।

श्लोक 5 (devibhagavatam.6.23.5)

ततस्तस्या गुणाः प्रोक्तास्तैस्तु चित्तं हृतं पुनः । यत्त्वयोक्तं पुनर्वाक्यं तेन मे विस्मयोऽभवत्

tatastasyā guṇāḥ proktāstaistu cittaṁ hṛtaṁ punaḥ | yattvayoktaṁ punarvākyaṁ tena me vismayo'bhavat

फिर तुमने उसके गुण बताए, जिनसे मेरा चित्त पुनः हर लिया गया; फिर तुमने जो वचन कहा, उससे मुझे विस्मय हुआ।

श्लोक 6 (devibhagavatam.6.23.6)

एकावल्या वचः प्रोक्तं दानवाग्रे मया वृतः । हैहयस्तं विना नान्यं वृणोमीति विनिश्चयः

ekāvalyā vacaḥ proktaṁ dānavāgre mayā vṛtaḥ | haihayastaṁ vinā nānyaṁ vṛṇomīti viniścayaḥ

एकावली का वह वचन, जो उसने दानव के सम्मुख कहा — मैंने हैहय को वरण किया है, उसके बिना अन्य किसी को नहीं चुनती — यह उसका निश्चय बताया गया।

श्लोक 7 (devibhagavatam.6.23.7)

तेन वाक्येन तन्वङ्गि भृत्योऽहमधुना कृतः । त्वया तस्याः सुकेशान्ते ब्रूहि किं करवाणि वाम्

tena vākyena tanvaṅgi bhṛtyo'hamadhunā kṛtaḥ | tvayā tasyāḥ sukeśānte brūhi kiṁ karavāṇi vām

उस वचन से, हे कृशांगी, मैं अब उसका दास बन चुका हूँ; हे सुकेशान्ते, बताओ, मैं तुम दोनों के लिए क्या करूँ?

श्लोक 8 (devibhagavatam.6.23.8)

स्थानं तस्य न जानामि राक्षसस्य दुरात्मनः । गतिर्मे नास्ति गमने पुरे तस्मिन्सुलोचने

sthānaṁ tasya na jānāmi rākṣasasya durātmanaḥ | gatirme nāsti gamane pure tasminsulocane

मुझे उस दुरात्मा राक्षस का स्थान ज्ञात नहीं है; उस नगरी में जाने का मुझे कोई मार्ग नहीं है, हे सुलोचने।

श्लोक 9 (devibhagavatam.6.23.9)

वद मां त्वं विशालाक्षि तत्र प्रापयितुं क्षमा । प्रापयाशु सखी ते सा यत्र तिष्ठति सुन्दरी

vada māṁ tvaṁ viśālākṣi tatra prāpayituṁ kṣamā | prāpayāśu sakhī te sā yatra tiṣṭhati sundarī

हे विशालाक्षि, बताओ, क्या तुम मुझे वहाँ पहुँचाने में समर्थ हो? जहाँ तुम्हारी वह सुंदरी सखी है, वहाँ मुझे शीघ्र पहुँचाओ।

श्लोक 10 (devibhagavatam.6.23.10)

हत्वा तं राक्षसं क्रूरं मोचयिष्यामि साम्प्रतम् । विवशां शोकसन्तप्तां राजपुत्रीं तव प्रियाम्

hatvā taṁ rākṣasaṁ krūraṁ mocayiṣyāmi sāmpratam | vivaśāṁ śokasantaptāṁ rājaputrīṁ tava priyām

उस क्रूर राक्षस को मारकर मैं अभी तुम्हारी उस विवश, शोकसंतप्त प्रिय राजपुत्री को मुक्त कराऊँगा।

श्लोक 11 (devibhagavatam.6.23.11)

विमुक्तदुःखां कृत्वाऽऽशु प्रापयिष्यामि ते पुरम् । पित्रे चास्याः प्रदास्यामि कन्यामेकावलीमहम्

vimuktaduḥkhāṁ kṛtvā''śu prāpayiṣyāmi te puram | pitre cāsyāḥ pradāsyāmi kanyāmekāvalīmaham

उसे दुःखमुक्त कर मैं शीघ्र तुम्हारी नगरी में पहुँचाऊँगा; और उसके पिता के समक्ष मैं कन्या एकावली के लिए स्वयं को प्रस्तुत करूँगा।

श्लोक 12 (devibhagavatam.6.23.12)

पश्चाद्विवाहं कर्तासौ राजा पुत्र्याः परन्तपः । एवं ते मनसः कामो मम चापि प्रियंवदे

paścādvivāhaṁ kartāsau rājā putryāḥ parantapaḥ | evaṁ te manasaḥ kāmo mama cāpi priyaṁvade

फिर वह शत्रुदमन राजा अपनी पुत्री का विवाह करेगा; इस प्रकार, हे प्रियंवदे, तुम्हारे मन की और मेरी भी यह कामना पूर्ण होगी।

श्लोक 13 (devibhagavatam.6.23.13)

भविष्यति स सम्पूर्णः साधनेन तवाधुना । दर्शयाशु पुरं तस्य पश्य मे त्वं पराक्रमम्

bhaviṣyati sa sampūrṇaḥ sādhanena tavādhunā | darśayāśu puraṁ tasya paśya me tvaṁ parākramam

अब तुम्हारे सहयोग से यह पूर्ण होगा; शीघ्र उसकी नगरी दिखाओ, और मेरा पराक्रम देखो —

श्लोक 14 (devibhagavatam.6.23.14)

यथा हन्मि दुराचारं परदारापहारकम् । तथा कुरु प्रियं कर्तुं शक्तासि वरवर्णिनि

yathā hanmi durācāraṁ paradārāpahārakam | tathā kuru priyaṁ kartuṁ śaktāsi varavarṇini

जिस प्रकार मैं उस दुराचारी, पराई नारी के अपहर्ता को मारूँ। हे वरवर्णिनि! तुम इस भलाई को करने में समर्थ हो, वैसा ही करो।

श्लोक 15 (devibhagavatam.6.23.15)

मार्गं दर्शय तस्याद्य पुरस्य दुर्गमस्य च । व्यास उवाच । तन्निशम्य प्रियं वाक्यं मुदिता च यशोवती

mārgaṁ darśaya tasyādya purasya durgamasya ca | vyāsa uvāca | tanniśamya priyaṁ vākyaṁ muditā ca yaśovatī

आज उसकी उस दुर्गम नगरी का मार्ग दिखाओ। व्यास जी ने कहा — यह प्रिय वचन सुनकर यशोवती प्रसन्न हो उठी,

श्लोक 16 (devibhagavatam.6.23.16)

तमुवाच रमापुत्रं गमनोपायमादरात् । मन्त्रं गृहाण राजेन्द्र भगवत्यास्तु सिद्धिदम्

tamuvāca ramāputraṁ gamanopāyamādarāt | mantraṁ gṛhāṇa rājendra bhagavatyāstu siddhidam

और उसने आदरपूर्वक उस रामपुत्र को जाने का उपाय बताया — हे राजेन्द्र! भगवती का सिद्धिदायक मंत्र ग्रहण करो।

श्लोक 17 (devibhagavatam.6.23.17)

दर्शयिष्यामि तस्याद्य पुरं राक्षसपालितम् । सज्जो भव महाभाग गमनाय मया सह

darśayiṣyāmi tasyādya puraṁ rākṣasapālitam | sajjo bhava mahābhāga gamanāya mayā saha

आज मैं तुम्हें राक्षसों द्वारा शासित उसकी नगरी दिखाऊँगी; हे महाभाग, मेरे साथ जाने के लिए सन्नद्ध हो जाओ।

श्लोक 18 (devibhagavatam.6.23.18)

सैन्येन महता युक्तस्तत्र युद्धं भविष्यति । कालकेतुर्महावीरो राक्षसैर्बलिभिर्वृतः

sainyena mahatā yuktastatra yuddhaṁ bhaviṣyati | kālaketurmahāvīro rākṣasairbalibhirvṛtaḥ

वहाँ विशाल सेना सहित युद्ध होगा; महावीर कालकेतु बलशाली राक्षसों से घिरा है।

श्लोक 19 (devibhagavatam.6.23.19)

तस्मान्मन्त्रं गृहीत्वा त्वं व्रज तत्र मया सह । दर्शयिष्यामि ते मार्गं पुरस्यास्य दुरात्मनः

tasmānmantraṁ gṛhītvā tvaṁ vraja tatra mayā saha | darśayiṣyāmi te mārgaṁ purasyāsya durātmanaḥ

इसलिए मंत्र ग्रहण करके तुम मेरे साथ वहाँ चलो; मैं तुम्हें उस दुरात्मा की नगरी का मार्ग दिखाऊँगी।

श्लोक 20 (devibhagavatam.6.23.20)

हत्वा तं पापकर्माणं मोचयाशु च मे सखीम् । श्रुत्वा तद्वचनं वीरो मन्त्रं जग्राह सत्वरः

hatvā taṁ pāpakarmāṇaṁ mocayāśu ca me sakhīm | śrutvā tadvacanaṁ vīro mantraṁ jagrāha satvaraḥ

उस पापकर्मा को मारकर मेरी सखी को शीघ्र मुक्त कराओ — यह वचन सुनकर उस वीर ने शीघ्र ही मंत्र ग्रहण किया,

श्लोक 21 (devibhagavatam.6.23.21)

दत्तात्रेयाद्दैवयोगात्प्राप्ताज्ज्ञानिवराच्छुभात् । योगेश्वरीमहामन्त्रं त्रिलोकीतिलकाभिधम्

dattātreyāddaivayogātprāptājjñānivarācchubhāt | yogeśvarīmahāmantraṁ trilokītilakābhidham

जो दैवयोग से श्रेष्ठ ज्ञानी, मंगलमय दत्तात्रेय से प्राप्त हुआ था — योगेश्वरी का महामंत्र, त्रिलोकी-तिलक नामक।

श्लोक 22 (devibhagavatam.6.23.22)

तेन सर्वज्ञता जाता सर्वान्तश्चारिता तथा । तया सह जगामाशु पुरं तस्य सुदुर्गमम्

tena sarvajñatā jātā sarvāntaścāritā tathā | tayā saha jagāmāśu puraṁ tasya sudurgamam

उससे उसे सर्वज्ञता प्राप्त हुई और सर्वत्र अदृश्य विचरण की शक्ति भी; उसके साथ वह शीघ्र ही उस अत्यंत दुर्गम नगरी की ओर चल पड़ा,

श्लोक 23 (devibhagavatam.6.23.23)

रक्षितं राक्षसैघोरैः पातालमिव पन्नगैः । यशोवत्या च सैन्येन महता संयुतो नृपः

rakṣitaṁ rākṣasaighoraiḥ pātālamiva pannagaiḥ | yaśovatyā ca sainyena mahatā saṁyuto nṛpaḥ

जो घोर राक्षसों से वैसे ही रक्षित थी जैसे पाताल सर्पों से; यशोवती और विशाल सेना सहित वह राजा वहाँ पहुँचा।

श्लोक 24 (devibhagavatam.6.23.24)

तमायान्तं समालोक्य दूतास्तस्य भयातुराः । क्रोशन्तोऽभिययुः पार्श्वं कालकेतोस्तरस्विनः

tamāyāntaṁ samālokya dūtāstasya bhayāturāḥ | krośanto'bhiyayuḥ pārśvaṁ kālaketostarasvinaḥ

उसे आते देखकर कालकेतु के दूत भयभीत हो, चिल्लाते हुए वेग से कालकेतु के पास दौड़ पड़े।

श्लोक 25 (devibhagavatam.6.23.25)

तमूचुः सहसा मत्वा राक्षसं काममोहितम् । एकावलीसमीपस्थं कुर्वन्तं विनयान्बहून्

tamūcuḥ sahasā matvā rākṣasaṁ kāmamohitam | ekāvalīsamīpasthaṁ kurvantaṁ vinayānbahūn

काम से मोहित, एकावली के निकट बैठे और उससे अनेक विनय-याचनाएँ करते हुए उस राक्षस से उन्होंने सहसा कहा —

श्लोक 26 (devibhagavatam.6.23.26)

दूता ऊचुः । राजन् यशोवती नारी कामिन्याः सहचारिणी । आयाति सह सैन्येन राजपुत्रेण संयुता

dūtā ūcuḥ | rājan yaśovatī nārī kāminyāḥ sahacāriṇī | āyāti saha sainyena rājaputreṇa saṁyutā

दूतों ने कहा — हे राजन्! यशोवती नामक स्त्री, आपकी प्रिया की सखी, एक राजपुत्र सहित सेना लेकर आ रही है।

श्लोक 27 (devibhagavatam.6.23.27)

जयन्तो वा महाराज कार्तिकेयोऽथवा नु किम् । आगच्छति बलोन्मत्तो वाहिनीसहितः किल

jayanto vā mahārāja kārtikeyo'thavā nu kim | āgacchati balonmatto vāhinīsahitaḥ kila

हे महाराज! क्या यह जयन्त है, या कार्तिकेय? बल से उन्मत्त वह अपनी सेना सहित आ रहा है।

श्लोक 28 (devibhagavatam.6.23.28)

संयत्तो भव राजेन्द्र सङ्ग्रामः समुपस्थितः । देवपुत्रेण युध्यस्व त्यज वा कमलेक्षणाम्

saṁyatto bhava rājendra saṅgrāmaḥ samupasthitaḥ | devaputreṇa yudhyasva tyaja vā kamalekṣaṇām

हे राजेन्द्र! सन्नद्ध हो जाओ, युद्ध सामने है; या तो इस देवपुत्र से युद्ध करो, या इस कमललोचना को त्याग दो।

श्लोक 29 (devibhagavatam.6.23.29)

इतो दूरेऽस्ति सैन्यं तद्योजनत्रयमात्रतः । सज्जो भव महीपाल दुन्दुभिं घोषयाशु वै

ito dūre'sti sainyaṁ tadyojanatrayamātrataḥ | sajjo bhava mahīpāla dundubhiṁ ghoṣayāśu vai

यहाँ से मात्र तीन योजन दूर वह सेना है; हे महीपाल! सन्नद्ध हो जाओ, शीघ्र युद्ध-भेरी बजवाओ।

श्लोक 30 (devibhagavatam.6.23.30)

व्यास उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसः क्रोधमूर्च्छितः । राक्षसान्प्रेरयामास सायुधान्सबलान्वहून्

vyāsa uvāca | teṣāṁ tadvacanaṁ śrutvā rākṣasaḥ krodhamūrcchitaḥ | rākṣasānprerayāmāsa sāyudhānsabalānvahūn

व्यास जी ने कहा — उनके ये वचन सुनकर वह राक्षस क्रोध से मूर्च्छित हो उठा, और अपने अनेक शस्त्रधारी, बलशाली राक्षसों को भेज दिया —

श्लोक 31 (devibhagavatam.6.23.31)

गच्छध्वं राक्षसाः सर्वे सम्मुखाः शस्त्रपाणयः । तानाज्ञाप्य कालकेतुः पप्रच्छ प्रणयान्वितः

gacchadhvaṁ rākṣasāḥ sarve sammukhāḥ śastrapāṇayaḥ | tānājñāpya kālaketuḥ papraccha praṇayānvitaḥ

जाओ, तुम सब राक्षसों, शस्त्रपाणि होकर सम्मुख जाओ! उन्हें आज्ञा देकर कालकेतु ने स्नेहपूर्वक पूछा —

श्लोक 32 (devibhagavatam.6.23.32)

एकावलीं समीपस्थां विवशां भृशदुःखिताम् । कोऽयमायाति तन्वङ्गि पिता ते वापरः पुमान्

ekāvalīṁ samīpasthāṁ vivaśāṁ bhṛśaduḥkhitām | ko'yamāyāti tanvaṅgi pitā te vāparaḥ pumān

निकट बैठी विवश, अत्यंत दुःखी एकावली से — यह कौन आ रहा है, हे कृशांगी? तुम्हारा पिता या कोई अन्य पुरुष?

श्लोक 33 (devibhagavatam.6.23.33)

त्वदर्थे सैन्यसंयुक्तो ब्रूहि सत्यं कृशोदरि । पिता ते यदि सम्प्राप्तो नेतुं त्वां विरहातुरः

tvadarthe sainyasaṁyukto brūhi satyaṁ kṛśodari | pitā te yadi samprāpto netuṁ tvāṁ virahāturaḥ

तुम्हारे लिए सेना सहित आ रहा है — सत्य बताओ, हे कृशोदरी। यदि तुम्हारा पिता ही तुम्हें ले जाने आया है, वियोग से पीड़ित —

श्लोक 34 (devibhagavatam.6.23.34)

ज्ञात्वा ते पितरं सम्यक् सङ्ग्रामं न करोम्यहम् । आनयित्वा गृहे पूजां रत्नैर्वस्त्रैर्हयैः शुभैः

jñātvā te pitaraṁ samyak saṅgrāmaṁ na karomyaham | ānayitvā gṛhe pūjāṁ ratnairvastrairhayaiḥ śubhaiḥ

तो तुम्हारे पिता को भलीभाँति जानकर मैं युद्ध नहीं करूँगा; उसे घर लाकर रत्नों, वस्त्रों और उत्तम अश्वों से पूजा करूँगा।

श्लोक 35 (devibhagavatam.6.23.35)

करोमि तस्य चातिथ्यं गृहे प्राप्तस्य सर्वथा । अन्यश्चेद्यदि सम्प्राप्तस्तं हन्मि निशितैः शरैः

karomi tasya cātithyaṁ gṛhe prāptasya sarvathā | anyaścedyadi samprāptastaṁ hanmi niśitaiḥ śaraiḥ

घर आए हुए उसका सर्वथा आतिथ्य करूँगा। परन्तु यदि कोई अन्य आया है, तो मैं उसे तीक्ष्ण बाणों से मार डालूँगा —

श्लोक 36 (devibhagavatam.6.23.36)

आनीतः किल कालेन मरणाय महात्मना । तस्माद्वद विशालाक्षि कोऽयमायाति मन्दधीः

ānītaḥ kila kālena maraṇāya mahātmanā | tasmādvada viśālākṣi ko'yamāyāti mandadhīḥ

निश्चय ही उसे काल ने अपनी मृत्यु के लिए यहाँ लाया है। इसलिए बताओ, हे विशालाक्षि, यह कौन मंदबुद्धि आ रहा है,

श्लोक 37 (devibhagavatam.6.23.37)

अज्ञात्वा मां दुराधर्षं कालरूपं महाबलम् । एकावल्युवाच । न जानेऽहं महाभाग कोऽयमायाति सत्वरः

ajñātvā māṁ durādharṣaṁ kālarūpaṁ mahābalam | ekāvalyuvāca | na jāne'haṁ mahābhāga ko'yamāyāti satvaraḥ

मुझ दुर्धर्ष, काल-रूप, महाबली को न जानते हुए। एकावली ने कहा — हे महाभाग! मैं नहीं जानती कि यह कौन शीघ्रता से आ रहा है।

श्लोक 38 (devibhagavatam.6.23.38)

नमेऽस्ति विदितः कोऽपि स्थितायास्तव बन्धने । नायं पिता मे न भ्राता कोऽप्यन्योऽस्ति महाबलः

name'sti viditaḥ ko'pi sthitāyāstava bandhane | nāyaṁ pitā me na bhrātā ko'pyanyo'sti mahābalaḥ

तुम्हारे बंधन में पड़ी मुझे कोई परिचित नहीं है; यह न मेरा पिता है, न भाई — कोई अन्य ही महाबली है।

श्लोक 39 (devibhagavatam.6.23.39)

किमर्थमिह चायाति नाहं वेद विनिश्चयम् । दैत्य उवाच । एवं वदन्त्यमी दूता वयस्या ते यशोवती

kimarthamiha cāyāti nāhaṁ veda viniścayam | daitya uvāca | evaṁ vadantyamī dūtā vayasyā te yaśovatī

यहाँ क्यों आ रहा है, यह मैं निश्चयपूर्वक नहीं जानती। दैत्य ने कहा — ये दूत ऐसा कह रहे हैं कि तुम्हारी सखी यशोवती —

श्लोक 40 (devibhagavatam.6.23.40)

समानीय च तं वीरमागतेति कृतोद्यमा । क्व गता सा सखी कान्ते विदग्धा कार्यनिश्चये

samānīya ca taṁ vīramāgateti kṛtodyamā | kva gatā sā sakhī kānte vidagdhā kāryaniścaye

उस वीर को साथ लाकर आई है, ऐसा प्रयत्न करके। कहाँ गई वह चतुर सखी, हे प्रिये, जो हर बात सुलझाने में कुशल है?

श्लोक 41 (devibhagavatam.6.23.41)

नान्यः कोऽपि ममारातिर्यो मे प्रतिबलो भवेत् । व्यास उवाच । एतस्मिन्नन्तरे दूतास्तत्रान्ये वै समागताः

nānyaḥ ko'pi mamārātiryo me pratibalo bhavet | vyāsa uvāca | etasminnantare dūtāstatrānye vai samāgatāḥ

मेरा कोई अन्य शत्रु नहीं जो मेरे समान बलवान हो। व्यास जी ने कहा — इसी बीच अन्य दूत भी वहाँ आ पहुँचे,

श्लोक 42 (devibhagavatam.6.23.42)

ते होचुस्त्वरिता भीताः कालकेतुं गृहे स्थितम् । किं स्वस्थोऽसि महाराज समीपे सैन्यमागतम्

te hocustvaritā bhītāḥ kālaketuṁ gṛhe sthitam | kiṁ svastho'si mahārāja samīpe sainyamāgatam

उन्होंने भयभीत होकर शीघ्रता से घर में बैठे कालकेतु से कहा — हे महाराज! क्या आप अभी भी निश्चिन्त बैठे हैं? सेना निकट आ चुकी है!

श्लोक 43 (devibhagavatam.6.23.43)

निर्गच्छ नगरात्तूर्णं सैन्येन महताऽऽवृतः । इति तेषां वचः श्रुत्वा कालकेतुर्महाबलः

nirgaccha nagarāttūrṇaṁ sainyena mahatā''vṛtaḥ | iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā kālaketurmahābalaḥ

महती सेना से घिरे हुए, शीघ्र नगर से बाहर निकलिए! उनके ये वचन सुनकर वह महाबली कालकेतु —

श्लोक 44 (devibhagavatam.6.23.44)

रथमारुह्य त्वरितो निर्ययौ स्वपुराद्बहिः । एकवीरोऽपि सहसा हयारूढः प्रतापवान्

rathamāruhya tvarito niryayau svapurādbahiḥ | ekavīro'pi sahasā hayārūḍhaḥ pratāpavān

शीघ्र रथ पर चढ़कर अपनी नगरी से बाहर निकला; प्रतापी एकवीर भी सहसा घोड़े पर सवार होकर,

श्लोक 45 (devibhagavatam.6.23.45)

आगतस्तत्र कामिन्या विरहेण समाकुलः । युद्धं तयोरभूत्तत्र वृत्रवासवयोरिव

āgatastatra kāminyā viraheṇa samākulaḥ | yuddhaṁ tayorabhūttatra vṛtravāsavayoriva

अपनी प्रिया के वियोग से व्याकुल, वहाँ पहुँच चुका था। उन दोनों के बीच वैसा ही युद्ध हुआ जैसा वृत्र और वासव (इन्द्र) के बीच हुआ था।

श्लोक 46 (devibhagavatam.6.23.46)

शस्त्रास्त्रैर्बहुधा मुक्तैरादीपितदिगन्तरम् । वर्तमाने तदा युद्धे कातराणां भयावहे

śastrāstrairbahudhā muktairādīpitadigantaram | vartamāne tadā yuddhe kātarāṇāṁ bhayāvahe

अनेक प्रकार से छोड़े गए शस्त्रास्त्रों से दिशाएँ प्रज्वलित हो उठीं; भीरुओं को भयभीत करने वाला वह युद्ध चलता रहा —

श्लोक 47 (devibhagavatam.6.23.47)

गदया ताडयामास दैत्यं सिन्धुसुतासुतः । स गतासुः पपातोर्व्यां वज्राहत इवाचलः

gadayā tāḍayāmāsa daityaṁ sindhusutāsutaḥ | sa gatāsuḥ papātorvyāṁ vajrāhata ivācalaḥ

उसी में सिन्धुसुतापुत्र ने गदा से उस दैत्य पर प्रहार किया; वह वज्राहत पर्वत के समान प्राणहीन होकर भूमि पर गिर पड़ा।

श्लोक 48 (devibhagavatam.6.23.48)

पलायित्वा गताः सर्वे राक्षसा भयपीडिताः । यशोवती ततो गत्वा वेगादेकावलीं तदा

palāyitvā gatāḥ sarve rākṣasā bhayapīḍitāḥ | yaśovatī tato gatvā vegādekāvalīṁ tadā

भयपीड़ित सभी राक्षस भाग खड़े हुए; तब यशोवती वेगपूर्वक जाकर एकावली के पास पहुँची,

श्लोक 49 (devibhagavatam.6.23.49)

उवाच मधुरां वाणीं विस्मिता मुदिता भृशम् । एह्यालि नृपपुत्रेण दानवोऽसौ निपातितः

uvāca madhurāṁ vāṇīṁ vismitā muditā bhṛśam | ehyāli nṛpaputreṇa dānavo'sau nipātitaḥ

और अत्यंत विस्मित, प्रसन्न होकर मधुर वाणी में बोली — आओ सखी! उस दानव को राजपुत्र ने मार गिराया है।

श्लोक 50 (devibhagavatam.6.23.50)

एकवीरेण धीरेण युद्धं कृत्वा सुदारुणम् । स्कन्धावारेऽप्यसौ राजा तिष्ठत्यद्य श्रमातुरः

ekavīreṇa dhīreṇa yuddhaṁ kṛtvā sudāruṇam | skandhāvāre'pyasau rājā tiṣṭhatyadya śramāturaḥ

धीर एकवीर ने अत्यंत भयंकर युद्ध करके यह किया है; वह राजा आज शिविर में थककर विश्राम कर रहा है।

श्लोक 51 (devibhagavatam.6.23.51)

दर्शनं काङ्क्षमाणस्ते श्रुतरूपगुणस्तव । पश्य तं कुटिलापाङ्गि मनोभवसमं नृपम्

darśanaṁ kāṅkṣamāṇaste śrutarūpaguṇastava | paśya taṁ kuṭilāpāṅgi manobhavasamaṁ nṛpam

तुम्हारा रूप और गुण सुनकर वह तुम्हारे दर्शन की कामना करता है; हे कुटिलनयने, उस कामदेव-सम राजा को देखो —

श्लोक 52 (devibhagavatam.6.23.52)

कथिता त्वं मया पूर्वं तस्याग्रे जाह्नवीतटे । पूर्णानुरागः सञ्जातस्तेनासौ विरहातुरः

kathitā tvaṁ mayā pūrvaṁ tasyāgre jāhnavītaṭe | pūrṇānurāgaḥ sañjātastenāsau virahāturaḥ

मैंने पहले गंगा-तट पर उसके समक्ष तुम्हारा वर्णन किया था; उससे उसमें पूर्ण अनुराग जागृत हुआ, जिससे वह वियोग से पीड़ित रहा।

श्लोक 53 (devibhagavatam.6.23.53)

वाञ्छति त्वां चारुरूपां द्रष्टुं नृपतिनन्दनः । सा तस्या वचनं श्रुत्वा गमनाय मनो दधे

vāñchati tvāṁ cārurūpāṁ draṣṭuṁ nṛpatinandanaḥ | sā tasyā vacanaṁ śrutvā gamanāya mano dadhe

वह सुंदरी राजकुमार तुम्हें देखना चाहता है — यह वचन सुनकर उसने जाने का मन बना लिया।

श्लोक 54 (devibhagavatam.6.23.54)

लज्जमाना भृशं भीत्या कौमारं प्राप्तया तया । कथं तस्य मुखं द्रक्ष्ये कुमारी ह्यवशा भृशम्

lajjamānā bhṛśaṁ bhītyā kaumāraṁ prāptayā tayā | kathaṁ tasya mukhaṁ drakṣye kumārī hyavaśā bhṛśam

अत्यंत लज्जा और भय से युक्त, कौमार्य को प्राप्त वह सोचने लगी — मैं उसका मुख कैसे देखूँ? मैं तो कुमारी, सर्वथा असहाय हूँ।

श्लोक 55 (devibhagavatam.6.23.55)

स मां गृह्णाति कामार्त इति चिन्ताकुला सती । यशोवत्या युता तत्र नरयानस्थिता ययौ

sa māṁ gṛhṇāti kāmārta iti cintākulā satī | yaśovatyā yutā tatra narayānasthitā yayau

कहीं वह काम-पीड़ित होकर मुझे पकड़ न ले — इस चिंता से व्याकुल वह सती यशोवती के साथ वहाँ पालकी में बैठकर गई।

श्लोक 56 (devibhagavatam.6.23.56)

स्कन्धावारेऽतिमलिना मलिनाम्बरधारिणी । तामागतां विशालाक्षीं दृष्ट्वा राजसुतोऽब्रवीत्

skandhāvāre'timalinā malināmbaradhāriṇī | tāmāgatāṁ viśālākṣīṁ dṛṣṭvā rājasuto'bravīt

शिविर में, अत्यंत मलिन, मलिन वस्त्र धारण किए हुए, उस विशालाक्षी को आया देखकर राजपुत्र ने कहा —

श्लोक 57 (devibhagavatam.6.23.57)

दर्शनं देहि तन्वङ्गि तृषिते नयने मम । कामातुरं च तं वीक्ष्य तां च लज्जाभरावृताम्

darśanaṁ dehi tanvaṅgi tṛṣite nayane mama | kāmāturaṁ ca taṁ vīkṣya tāṁ ca lajjābharāvṛtām

हे कृशांगी! मेरे प्यासे नेत्रों को दर्शन दो। कामपीड़ित उसे और लज्जाभार से आच्छादित उसे देखकर,

श्लोक 58 (devibhagavatam.6.23.58)

नीतिज्ञा शिष्टमार्गज्ञा तमुवाच यशोवती । राजपुत्र पिताप्यस्यास्त्वामेनां दातुमिच्छति

nītijñā śiṣṭamārgajñā tamuvāca yaśovatī | rājaputra pitāpyasyāstvāmenāṁ dātumicchati

नीति और सदाचार के मार्ग को जानने वाली यशोवती ने उससे कहा — हे राजपुत्र! इसके पिता भी इसे तुम्हें देना चाहते हैं।

श्लोक 59 (devibhagavatam.6.23.59)

एषापि त्वद्वशा नूनं भविता सङ्गमस्तव । कालं प्रतीक्ष्य राजेन्द्र नयैनां पितुरन्तिकम्

eṣāpi tvadvaśā nūnaṁ bhavitā saṅgamastava | kālaṁ pratīkṣya rājendra nayaināṁ piturantikam

निश्चय ही यह भी तुम्हारे वश में होगी, तुम्हारा मिलन होगा। उचित समय की प्रतीक्षा कर, हे राजेन्द्र, इसे इसके पिता के पास ले चलो —

श्लोक 60 (devibhagavatam.6.23.60)

स विवाहविधिं कृत्वा दास्यतीति विनिश्चयः । स तस्या वचनं तथ्यं मत्वा सैन्यसमन्वितः

sa vivāhavidhiṁ kṛtvā dāsyatīti viniścayaḥ | sa tasyā vacanaṁ tathyaṁ matvā sainyasamanvitaḥ

वे विवाह-विधि सम्पन्न कर इसे तुम्हें दे देंगे — यह निश्चय है। उसके सत्य वचन को मानकर वह अपनी सेना सहित,

श्लोक 61 (devibhagavatam.6.23.61)

समेतः कामिनीभ्यां तु ययौ तत्पितुराश्रमम् । राजपुत्रीं तथायातां श्रुत्वा प्रेमसमन्वितः

sametaḥ kāminībhyāṁ tu yayau tatpiturāśramam | rājaputrīṁ tathāyātāṁ śrutvā premasamanvitaḥ

उन दोनों नारियों के साथ उसके पिता के आश्रम की ओर गया। अपनी पुत्री राजकुमारी को इस प्रकार आया सुनकर, प्रेमपूर्वक,

श्लोक 62 (devibhagavatam.6.23.62)

प्रययौ सम्मुखस्तूर्णं सचिवैः परिवेष्टितः । बहुभिर्दिवसैर्दृष्टा पुत्री सा मलिनाम्बरा

prayayau sammukhastūrṇaṁ sacivaiḥ pariveṣṭitaḥ | bahubhirdivasairdṛṣṭā putrī sā malināmbarā

वह मंत्रियों से घिरा हुआ शीघ्र स्वागत हेतु आगे बढ़ा; अनेक दिनों बाद उसने मलिन वस्त्रों में अपनी पुत्री को देखा।

श्लोक 63 (devibhagavatam.6.23.63)

यशोवत्या तु वृत्तान्तः कथितो विस्तरात्पुनः । एकवीरं मिलित्वासौ गृहमानीय चादरात्

yaśovatyā tu vṛttāntaḥ kathito vistarātpunaḥ | ekavīraṁ militvāsau gṛhamānīya cādarāt

यशोवती ने पुनः सारा वृत्तान्त विस्तार से सुनाया। एकवीर से मिलकर उसने आदरपूर्वक उसे घर लाया,

श्लोक 64 (devibhagavatam.6.23.64)

पुण्येऽह्नि कारयामास विवाहं विधिपूर्वकम् । पारिबर्हं ततो दत्त्वा सम्पूज्य विधिवत्तदा

puṇye'hni kārayāmāsa vivāhaṁ vidhipūrvakam | pāribarhaṁ tato dattvā sampūjya vidhivattadā

और पुण्य दिन पर विधिपूर्वक विवाह सम्पन्न कराया; फिर विधिवत दहेज देकर, सम्मानपूर्वक पूजा कर —

श्लोक 65 (devibhagavatam.6.23.65)

पुत्रीं विसर्जयामास यशोवत्या समन्विताम् । एवं विवाहे संवृत्ते रमापुत्रो मुदान्वितः

putrīṁ visarjayāmāsa yaśovatyā samanvitām | evaṁ vivāhe saṁvṛtte ramāputro mudānvitaḥ

यशोवती सहित अपनी पुत्री को विदा किया। इस प्रकार विवाह सम्पन्न होने पर, आनंदित रामपुत्र —

श्लोक 66 (devibhagavatam.6.23.66)

गृहं प्राप्य बहून्भोगाम्बुभुजे प्रियया समम् । बभूव तस्यां पुत्रस्तु कृतवीर्याभिधः किल । तत्सुतः कार्तवीर्यस्तु वंशोऽयं कथितो मया

gṛhaṁ prāpya bahūnbhogāmbubhuje priyayā samam | babhūva tasyāṁ putrastu kṛtavīryābhidhaḥ kila | tatsutaḥ kārtavīryastu vaṁśo'yaṁ kathito mayā

घर पहुँचकर अपनी प्रिया के साथ अनेक भोग भोगने लगा। उससे उसे कृतवीर्य नामक पुत्र हुआ; उसका पुत्र कार्तवीर्य हुआ — यह वंश मैंने बता दिया।

अध्याय 22अध्याय-सूचीअध्याय 24