षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 24
सत्यवती की प्रार्थना और व्यास-अम्बिका संयोग
श्लोक 1 (devibhagavatam.6.24.1)
राजोवाच । भगवंस्त्वन्मुखाम्भोजाच्च्युतं दिव्यकथारसम् । न तृप्तिमधिगच्छामि पिबंस्तु सुधया समम्
rājovāca | bhagavaṁstvanmukhāmbhojāccyutaṁ divyakathārasam | na tṛptimadhigacchāmi pibaṁstu sudhayā samam
राजा ने कहा — हे भगवन्! आपके मुखकमल से झरते इस दिव्य कथा-रस को अमृत के समान पीते हुए भी मुझे तृप्ति नहीं होती।
श्लोक 2 (devibhagavatam.6.24.2)
विचित्रमिदमाख्यानं कथितं भवता मम । हैहयानां समुत्पत्तिर्विस्तराद्विस्मयप्रदा
vicitramidamākhyānaṁ kathitaṁ bhavatā mama | haihayānāṁ samutpattirvistarādvismayapradā
आपने मुझे हैहयों की उत्पत्ति का यह विचित्र आख्यान विस्तार से सुनाया, जो अत्यंत विस्मयकारी है।
श्लोक 3 (devibhagavatam.6.24.3)
परं कौतूहलं मेऽत्र यद्विष्णुः कमलापतिः । देवदेवो जगन्नाथः सृष्टिस्थित्यन्तकारकः
paraṁ kautūhalaṁ me'tra yadviṣṇuḥ kamalāpatiḥ | devadevo jagannāthaḥ sṛṣṭisthityantakārakaḥ
परन्तु मुझे यहाँ यह विशेष कौतूहल है कि कमलापति विष्णु, देवाधिदेव, जगन्नाथ, सृष्टि-स्थिति-संहार करने वाले —
श्लोक 4 (devibhagavatam.6.24.4)
सोऽप्यश्वभावमापन्नो भगवान्हरिरच्युतः । परतन्त्रः कथं जातः स्वतन्त्रः पुरुषोत्तमः
so'pyaśvabhāvamāpanno bhagavānhariracyutaḥ | paratantraḥ kathaṁ jātaḥ svatantraḥ puruṣottamaḥ
वे ही अच्युत भगवान् हरि अश्व-भाव को प्राप्त होकर परतंत्र कैसे हो गए, जबकि वे स्वतंत्र पुरुषोत्तम हैं?
श्लोक 5 (devibhagavatam.6.24.5)
एतन्मे संशयं ब्रह्मञ्छेत्तुमर्हसि साम्प्रतम् । सर्वज्ञस्त्वं मुनिश्रेष्ठ ब्रूहि वृत्तान्तमद्भुतम्
etanme saṁśayaṁ brahmañchettumarhasi sāmpratam | sarvajñastvaṁ muniśreṣṭha brūhi vṛttāntamadbhutam
हे ब्रह्मन्! अब मेरी इस शंका का निवारण कीजिए; हे मुनिश्रेष्ठ, आप सर्वज्ञ हैं, यह अद्भुत वृत्तान्त बताइए।
श्लोक 6 (devibhagavatam.6.24.6)
व्यास उवाच । शृणु राजन् प्रवक्ष्यामि सन्देहस्यास्य निर्णयम् । यथा श्रुतं मया पूर्वं नारदान्मुनिसत्तमात्
vyāsa uvāca | śṛṇu rājan pravakṣyāmi sandehasyāsya nirṇayam | yathā śrutaṁ mayā pūrvaṁ nāradānmunisattamāt
व्यास जी ने कहा — सुनो राजन्, मैं इस संदेह का निर्णय सुनाता हूँ, जैसा मैंने पूर्व में मुनिश्रेष्ठ नारद से सुना था।
श्लोक 7 (devibhagavatam.6.24.7)
ब्रह्मणो मानसः पुत्रो नारदो नाम तापसः । सर्वज्ञः सर्वगः शान्तः सर्वलोकप्रियः कविः
brahmaṇo mānasaḥ putro nārado nāma tāpasaḥ | sarvajñaḥ sarvagaḥ śāntaḥ sarvalokapriyaḥ kaviḥ
ब्रह्मा के मानस पुत्र नारद नामक तपस्वी — सर्वज्ञ, सर्वगामी, शांत, समस्त लोकों के प्रिय कवि थे।
श्लोक 8 (devibhagavatam.6.24.8)
स चैकदा मुनिश्रेष्ठो विचरन्पृथिवीमिमाम् । वादयन्महतीं वीणां स्वरतानसमन्विताम्
sa caikadā muniśreṣṭho vicaranpṛthivīmimām | vādayanmahatīṁ vīṇāṁ svaratānasamanvitām
वे मुनिश्रेष्ठ एक बार इस पृथ्वी पर विचरण करते हुए, स्वर-तानों से युक्त महती वीणा बजाते हुए,
श्लोक 9 (devibhagavatam.6.24.9)
बृहद्रथन्तरादीनां साम्नां भेदाननेकशः । गायन्गायत्रममृतं सम्प्राप्तोऽथ ममाश्रमम्
bṛhadrathantarādīnāṁ sāmnāṁ bhedānanekaśaḥ | gāyangāyatramamṛtaṁ samprāpto'tha mamāśramam
बृहत् और रथन्तर आदि सामों के अनेक भेद तथा अमृतमय गायत्री गाते हुए, मेरे आश्रम में पधारे —
श्लोक 10 (devibhagavatam.6.24.10)
शम्याप्रासं महातीर्थं सरस्वत्याः सुपावनम् । निवासं मुनिमुख्यानां शर्मदं ज्ञानदं तथा
śamyāprāsaṁ mahātīrthaṁ sarasvatyāḥ supāvanam | nivāsaṁ munimukhyānāṁ śarmadaṁ jñānadaṁ tathā
शम्याप्रास नामक सरस्वती का वह महातीर्थ, अत्यंत पावन, मुनिवरों का निवास, शांतिदायक और ज्ञानदायक।
श्लोक 11 (devibhagavatam.6.24.11)
तमागतमहं प्रेक्ष्य ब्रह्मपुत्रं महाद्युतिम् । अभ्युत्थानादिकं सर्वं कृतवानर्चनादिकम्
tamāgatamahaṁ prekṣya brahmaputraṁ mahādyutim | abhyutthānādikaṁ sarvaṁ kṛtavānarcanādikam
उस ब्रह्मपुत्र, महातेजस्वी को आया देखकर मैंने उठकर स्वागत आदि सब कुछ किया और पूजा-अर्चना की।
श्लोक 12 (devibhagavatam.6.24.12)
अर्घ्यपाद्यविधिं कृत्वा तस्यासनस्थितस्य च । उपविष्टः समीपेऽहं मुनेरमिततेजसः
arghyapādyavidhiṁ kṛtvā tasyāsanasthitasya ca | upaviṣṭaḥ samīpe'haṁ muneramitatejasaḥ
अर्घ्य-पाद्य की विधि करके, उनके आसन पर बैठ जाने पर, मैं उस अमित तेजस्वी मुनि के निकट बैठ गया।
श्लोक 13 (devibhagavatam.6.24.13)
दृष्ट्वा विश्रमिणं शान्तं नारदं ज्ञानपारदम् । तमपृच्छमहं राजन् यत्पृष्टोऽहं त्वयाधुना
dṛṣṭvā viśramiṇaṁ śāntaṁ nāradaṁ jñānapāradam | tamapṛcchamahaṁ rājan yatpṛṣṭo'haṁ tvayādhunā
विश्राम कर चुके, शांत, ज्ञान के पार पहुँचे नारद को देखकर, हे राजन्, मैंने उनसे वही पूछा जो अभी तुमने मुझसे पूछा।
श्लोक 14 (devibhagavatam.6.24.14)
असारेऽस्मिंस्तु संसारे प्राणिनां किं सुखं मुने । न पश्यामि विनिश्चित्य कदाचित्कुत्रचित्क्वचित्
asāre'smiṁstu saṁsāre prāṇināṁ kiṁ sukhaṁ mune | na paśyāmi viniścitya kadācitkutracitkvacit
हे मुने! इस असार संसार में प्राणियों के लिए क्या सुख है? मैं भलीभाँति विचार करने पर कभी, कहीं, किंचित् भी सुख नहीं देखता।
श्लोक 15 (devibhagavatam.6.24.15)
द्वीपे जातो जनन्याहं सन्त्यक्तस्तत्क्षणादपि । अनाश्रयो वने वृद्धिं प्राप्तः कर्मानुसारतः
dvīpe jāto jananyāhaṁ santyaktastatkṣaṇādapi | anāśrayo vane vṛddhiṁ prāptaḥ karmānusārataḥ
मैं द्वीप पर जन्मा और उसी क्षण माता द्वारा त्याग दिया गया; बिना किसी आश्रय के वन में अपने कर्मानुसार बड़ा हुआ।
श्लोक 16 (devibhagavatam.6.24.16)
तपस्तप्तं मया चोग्रं पर्वते बहुवार्षिकम् । पुत्रकामेन देवर्षे शङ्करः समुपासितः
tapastaptaṁ mayā cograṁ parvate bahuvārṣikam | putrakāmena devarṣe śaṅkaraḥ samupāsitaḥ
हे देवर्षे! पुत्र की कामना से मैंने पर्वत पर अनेक वर्षों तक उग्र तप किया और शंकर की आराधना की।
श्लोक 17 (devibhagavatam.6.24.17)
ततो मया शुकः प्राप्तः पुत्रो ज्ञानवतां वरः । पाठितस्तु मया सम्यग्वेदानां सार आदितः
tato mayā śukaḥ prāptaḥ putro jñānavatāṁ varaḥ | pāṭhitastu mayā samyagvedānāṁ sāra āditaḥ
तब मुझे शुक नामक पुत्र प्राप्त हुआ, जो ज्ञानियों में श्रेष्ठ था; मैंने उसे प्रारंभ से ही वेदों के सार का भलीभाँति अध्ययन कराया।
श्लोक 18 (devibhagavatam.6.24.18)
स त्यक्त्वा मां गतः क्वापि रुदन्तं विरहातुरम् । लोकाल्लोकान्तरं साधो वचनात्तव बोधितः
sa tyaktvā māṁ gataḥ kvāpi rudantaṁ virahāturam | lokāllokāntaraṁ sādho vacanāttava bodhitaḥ
वह मुझे रोता, विरह से पीड़ित छोड़कर, हे साधो, आपके ही वचन से प्रबुद्ध होकर एक लोक से दूसरे लोक चला गया।
श्लोक 19 (devibhagavatam.6.24.19)
ततोऽहं पुत्रसन्तप्तस्त्यक्त्वा मेरुं महागिरिम् । मातरं मनसा कृत्वा सम्प्राप्तः कुरुजाङ्गलम्
tato'haṁ putrasantaptastyaktvā meruṁ mahāgirim | mātaraṁ manasā kṛtvā samprāptaḥ kurujāṅgalam
तब पुत्र-शोक से संतप्त मैंने महागिरि मेरु को त्यागकर, माता का मन में स्मरण करते हुए, कुरुजांगल देश में प्रवेश किया।
श्लोक 20 (devibhagavatam.6.24.20)
पुत्रस्नेहादतितरां कृशाङ्गः शोकसंयुतः । जानन्मिथ्येति संसारं मायापाशनियन्त्रितः
putrasnehādatitarāṁ kṛśāṅgaḥ śokasaṁyutaḥ | jānanmithyeti saṁsāraṁ māyāpāśaniyantritaḥ
पुत्र-स्नेह से अत्यंत कृशांग और शोकयुक्त होकर, संसार को मिथ्या जानते हुए भी मैं माया-पाश में बँधा रहा।
श्लोक 21 (devibhagavatam.6.24.21)
ततो राज्ञा वृतां ज्ञात्वा मातरं वासवीं शुभाम् । स्थितोऽत्रैवाश्रमं कृत्वा सरस्वत्यास्तटे शुभे
tato rājñā vṛtāṁ jñātvā mātaraṁ vāsavīṁ śubhām | sthito'traivāśramaṁ kṛtvā sarasvatyāstaṭe śubhe
फिर यह जानकर कि मेरी माता वासवी (सत्यवती) राजा द्वारा वरण की गई हैं, मैं यहीं सरस्वती के मनोहर तट पर आश्रम बनाकर रहने लगा।
श्लोक 22 (devibhagavatam.6.24.22)
शन्तनुः स्वर्गतिं प्राप्तो विधुरा जननी स्थिता । पुत्रद्वययुता साध्वी भीष्मेण प्रतिपालिता
śantanuḥ svargatiṁ prāpto vidhurā jananī sthitā | putradvayayutā sādhvī bhīṣmeṇa pratipālitā
शांतनु स्वर्गगामी हुए, मेरी विधवा माता दो पुत्रों सहित रह गईं, भीष्म द्वारा उनका पालन-पोषण होता रहा।
श्लोक 23 (devibhagavatam.6.24.23)
चित्राङ्गदः कृतो राजा गङ्गापुत्रेण धीमता । कालेन सोऽपि मे भ्राता मृतः कामसमद्युतिः
citrāṅgadaḥ kṛto rājā gaṅgāputreṇa dhīmatā | kālena so'pi me bhrātā mṛtaḥ kāmasamadyutiḥ
गंगापुत्र बुद्धिमान भीष्म ने चित्रांगद को राजा बनाया; कालांतर में मेरा वह कामदेव-सम तेजस्वी भाई भी मृत्यु को प्राप्त हुआ।
श्लोक 24 (devibhagavatam.6.24.24)
ततः सत्यवती माता निमग्ना शोकसागरे । चित्राङ्गदं मृतं पुत्रं रुरोद भृशमातुरा
tataḥ satyavatī mātā nimagnā śokasāgare | citrāṅgadaṁ mṛtaṁ putraṁ ruroda bhṛśamāturā
तब माता सत्यवती शोक-सागर में डूब गईं, मृत पुत्र चित्रांगद के लिए अत्यंत व्याकुल होकर रो पड़ीं।
श्लोक 25 (devibhagavatam.6.24.25)
सम्प्राप्तोऽहं महाभाग ज्ञात्वा तां दुःखितां सतीम् । आश्वासिता मयात्यर्थं भीष्मेण च महात्मना
samprāpto'haṁ mahābhāga jñātvā tāṁ duḥkhitāṁ satīm | āśvāsitā mayātyarthaṁ bhīṣmeṇa ca mahātmanā
हे महाभाग! उनकी दुःखी दशा जानकर मैं आया, और उन्हें मैंने तथा महात्मा भीष्म ने भलीभाँति सांत्वना दी।
श्लोक 26 (devibhagavatam.6.24.26)
विचित्रवीर्यस्त्वपरो वीर्यवान्पृथिवीपतिः । कृतो भीष्मेण भ्राता वै स्त्रीराज्यविमुखेन ह
vicitravīryastvaparo vīryavānpṛthivīpatiḥ | kṛto bhīṣmeṇa bhrātā vai strīrājyavimukhena ha
फिर स्त्री और राज्य दोनों से विमुख भीष्म ने बलशाली विचित्रवीर्य को दूसरा भाई राजा बनाया।
श्लोक 27 (devibhagavatam.6.24.27)
काशिराजसुते रम्ये विजित्य पृथिवीपतीन् । भीष्मेणानीय स्वबलात्कन्यके द्वे समर्पिते
kāśirājasute ramye vijitya pṛthivīpatīn | bhīṣmeṇānīya svabalātkanyake dve samarpite
काशिराज की सुंदर पुत्रियों को अन्य राजाओं को जीतकर भीष्म ने अपने बल से लाकर वहाँ समर्पित कर दिया।
श्लोक 28 (devibhagavatam.6.24.28)
सत्यवत्यै शुभे काले विवाहः परिकल्पितः । भ्रातुर्विचित्रवीर्यस्य तदाहं सुखितोऽभवम्
satyavatyai śubhe kāle vivāhaḥ parikalpitaḥ | bhrāturvicitravīryasya tadāhaṁ sukhito'bhavam
सत्यवती के लिए शुभ मुहूर्त में भाई विचित्रवीर्य का विवाह सम्पन्न हुआ; तब मैं प्रसन्न हुआ।
श्लोक 29 (devibhagavatam.6.24.29)
पुनः सोऽपि मृतो भ्राता यक्ष्मणा पीडितो भृशम् । अनपत्यो युवा धन्वी माता मे दुःखिताभवत्
punaḥ so'pi mṛto bhrātā yakṣmaṇā pīḍito bhṛśam | anapatyo yuvā dhanvī mātā me duḥkhitābhavat
परन्तु वह भाई भी क्षय रोग से अत्यंत पीड़ित होकर मर गया — निःसंतान, युवा, धनुर्धर; मेरी माता दुःखी हो गईं।
श्लोक 30 (devibhagavatam.6.24.30)
काशिराजसुते द्वे तु मृतं दृष्ट्वा पतिं तदा । पतिव्रताधर्मपरे भगिन्यौ सम्बभूवतुः
kāśirājasute dve tu mṛtaṁ dṛṣṭvā patiṁ tadā | pativratādharmapare bhaginyau sambabhūvatuḥ
पति को मृत देखकर काशिराज की दोनों पुत्रियाँ, जो पतिव्रता-धर्म में तत्पर थीं, बहनें आपस में बोलीं —
श्लोक 31 (devibhagavatam.6.24.31)
ते ऊचतुः सतीं श्वश्रूं रुदतीं भृशदुःखिताम् । पतिना सहगामिन्यौ भविष्यावो हुताशने
te ūcatuḥ satīṁ śvaśrūṁ rudatīṁ bhṛśaduḥkhitām | patinā sahagāminyau bhaviṣyāvo hutāśane
उन्होंने अपनी सती सास से, जो अत्यंत दुःखी होकर रो रही थीं, कहा — हम पति के साथ अग्नि में सहगमन करेंगी।
श्लोक 32 (devibhagavatam.6.24.32)
पुत्रेण सह ते श्वश्रु स्वर्गे गत्वाथ नन्दने । सुखेन विहरिष्यावः पतिना सह संयुते
putreṇa saha te śvaśru svarge gatvātha nandane | sukhena vihariṣyāvaḥ patinā saha saṁyute
हे सास! पुत्र सहित स्वर्ग के नंदन वन में जाकर हम पति के साथ मिलकर सुखपूर्वक विहार करेंगी।
श्लोक 33 (devibhagavatam.6.24.33)
निवारिते तदा मात्रा वध्वौ तस्मान्महोद्यमात् । स्नेहभावं समाश्रित्य भीष्मस्य वचनात्तदा
nivārite tadā mātrā vadhvau tasmānmahodyamāt | snehabhāvaṁ samāśritya bhīṣmasya vacanāttadā
तब मेरी माता ने स्नेहवश और भीष्म के वचन से उन दोनों वधुओं को उस महान संकल्प से रोका।
श्लोक 34 (devibhagavatam.6.24.34)
गाङ्गेयेन च मात्रा मे सम्मन्त्र्य च परस्परम् । कृत्वौर्ध्वदैहिकं सर्वं संस्मृतोऽहं गजाह्वये
gāṅgeyena ca mātrā me sammantrya ca parasparam | kṛtvaurdhvadaihikaṁ sarvaṁ saṁsmṛto'haṁ gajāhvaye
गंगापुत्र भीष्म और मेरी माता ने आपस में परामर्श कर सभी अंत्येष्टि क्रियाएँ पूर्ण कीं, और गजाह्वय में मेरा स्मरण किया।
श्लोक 35 (devibhagavatam.6.24.35)
स्मृतमात्रस्तु मात्रा वै ज्ञात्वा भावं मनोगतम् । तरसैवागतश्चाहं नगरं नागसाह्वयम्
smṛtamātrastu mātrā vai jñātvā bhāvaṁ manogatam | tarasaivāgataścāhaṁ nagaraṁ nāgasāhvayam
मेरी माता ने स्मरण करते ही, मन की भावना जानकर, मैं शीघ्र ही नागसाह्वय नगर में आ पहुँचा।
श्लोक 36 (devibhagavatam.6.24.36)
प्रणम्य मातरं मूर्ध्ना संस्थितोऽथ कृताञ्जलिः । तामब्रवं सुतप्ताङ्गीं पुत्रशोकेन कर्शिताम्
praṇamya mātaraṁ mūrdhnā saṁsthito'tha kṛtāñjaliḥ | tāmabravaṁ sutaptāṅgīṁ putraśokena karśitām
माता को मस्तक झुकाकर प्रणाम कर, हाथ जोड़कर खड़ा होकर, मैंने पुत्र-शोक से क्षीण, संतप्त शरीर वाली उनसे कहा —
श्लोक 37 (devibhagavatam.6.24.37)
मातस्त्वया किमाहूतो मनसाहं तपस्विनि । आज्ञापय महत्कार्ये दासोऽस्मि करवाणि किम्
mātastvayā kimāhūto manasāhaṁ tapasvini | ājñāpaya mahatkārye dāso'smi karavāṇi kim
हे माता! हे तपस्विनी! मन से आपने मुझे किस लिए बुलाया है? किसी महत् कार्य की आज्ञा दीजिए, मैं आपका दास हूँ, क्या करूँ?
श्लोक 38 (devibhagavatam.6.24.38)
त्वं मे तीर्थं परं मातर्देवश्च प्रथितः परः । आगतश्चिन्तितश्चात्र ब्रूहि कृत्यं तव प्रियम्
tvaṁ me tīrthaṁ paraṁ mātardevaśca prathitaḥ paraḥ | āgataścintitaścātra brūhi kṛtyaṁ tava priyam
हे माता! आप ही मेरा परम तीर्थ हैं और सर्वोच्च प्रसिद्ध देवता भी; आपके स्मरण से यहाँ आया हूँ, अपनी प्रिय इच्छा बताइए।
श्लोक 39 (devibhagavatam.6.24.39)
व्यास उवाच । इत्युक्त्वाहं स्थितस्तत्र मातुरग्रे यदा मुने । तदा सा मामुवाचेदं पश्यन्ती भीष्ममन्तिके
vyāsa uvāca | ityuktvāhaṁ sthitastatra māturagre yadā mune | tadā sā māmuvācedaṁ paśyantī bhīṣmamantike
व्यास जी ने कहा — हे मुने! ऐसा कहकर जब मैं माता के समक्ष खड़ा था, तब वे भीष्म की ओर देखते हुए मुझसे यह बोलीं —
श्लोक 40 (devibhagavatam.6.24.40)
पुत्र तेऽद्य मृतो भ्राता पीडितो राजयक्ष्मणा । तेनाहं दुःखिता जाता वंशच्छेदभयादिह
putra te'dya mṛto bhrātā pīḍito rājayakṣmaṇā | tenāhaṁ duḥkhitā jātā vaṁśacchedabhayādiha
हे पुत्र! आज तुम्हारा भाई राजयक्ष्मा से पीड़ित होकर मर गया; इससे मुझे यहाँ वंश-नाश के भय से अत्यंत दुःख हुआ है।
श्लोक 41 (devibhagavatam.6.24.41)
तस्मात्त्वमद्य मेधाविन् मयाहूतः समाधिना । गाङ्गेयस्य मतेनात्र पाराशर्यार्थसिद्धये
tasmāttvamadya medhāvin mayāhūtaḥ samādhinā | gāṅgeyasya matenātra pārāśaryārthasiddhaye
इसलिए हे मेधावी! गंगापुत्र की सम्मति से, हे पाराशर्य, मैंने समाधिपूर्वक तुम्हें इस प्रयोजन-सिद्धि के लिए बुलाया है।
श्लोक 42 (devibhagavatam.6.24.42)
कुलं स्थापय नष्टं त्वं शन्तनोर्नामकारणात् । रक्ष मां दुःखतः कृष्ण वंशच्छेदोद्भवाद्द्रुतम्
kulaṁ sthāpaya naṣṭaṁ tvaṁ śantanornāmakāraṇāt | rakṣa māṁ duḥkhataḥ kṛṣṇa vaṁśacchedodbhavāddrutam
शांतनु के नाम की रक्षा हेतु नष्ट हुए कुल को पुनः स्थापित करो; हे कृष्ण! वंश-नाश से उत्पन्न इस दुःख से मुझे शीघ्र बचाओ।
श्लोक 43 (devibhagavatam.6.24.43)
काशिराजसुते भार्ये भ्रातुस्तव यवीयसः । साधोर्विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनभूषिते
kāśirājasute bhārye bhrātustava yavīyasaḥ | sādhorvicitravīryasya rūpayauvanabhūṣite
तुम्हारे छोटे भाई साधु विचित्रवीर्य की रूप-यौवन से सुशोभित काशिराज-पुत्री दोनों पत्नियाँ —
श्लोक 44 (devibhagavatam.6.24.44)
ताभ्यां सङ्गम्य मेधाविन् पुत्रोत्पादनकं कुरु । रक्षस्व भारतं वंशं नात्र दोषोऽस्ति कर्हिचित्
tābhyāṁ saṅgamya medhāvin putrotpādanakaṁ kuru | rakṣasva bhārataṁ vaṁśaṁ nātra doṣo'sti karhicit
हे मेधावी! उनके साथ संगम कर पुत्रोत्पत्ति करो; भारत-वंश की रक्षा करो, इसमें किंचित् भी दोष नहीं है।
श्लोक 45 (devibhagavatam.6.24.45)
व्यास उवाच । इति मातुर्वचः श्रुत्वा जातश्चिन्तातुरो ह्यहम् । लज्जयाऽऽकुलचित्तस्तामब्रवं विनयानतः
vyāsa uvāca | iti māturvacaḥ śrutvā jātaścintāturo hyaham | lajjayā''kulacittastāmabravaṁ vinayānataḥ
व्यास जी ने कहा — माता का यह वचन सुनकर मैं चिंतातुर हो उठा; लज्जा से व्याकुल-चित्त होकर विनम्रतापूर्वक मैंने उनसे कहा —
श्लोक 46 (devibhagavatam.6.24.46)
मातः पापाधिकं कर्म परदाराभिमर्शनम् । ज्ञात्वा धर्मपथं सम्यक्करोमि कथमादरात्
mātaḥ pāpādhikaṁ karma paradārābhimarśanam | jñātvā dharmapathaṁ samyakkaromi kathamādarāt
हे माता! पराई स्त्री का स्पर्श अत्यंत पापपूर्ण कर्म है; इसे जानते हुए मैं आदरपूर्वक धर्म-मार्ग का पालन कैसे करूँ?
श्लोक 47 (devibhagavatam.6.24.47)
तथा यवीयसो भ्रातुर्वधूः कन्या प्रकीर्तिता । व्यभिचारं कथं कुर्यामधीत्य निगमानहम्
tathā yavīyaso bhrāturvadhūḥ kanyā prakīrtitā | vyabhicāraṁ kathaṁ kuryāmadhītya nigamānaham
वे मेरे छोटे भाई की पत्नियाँ, कन्या-समान कही गई हैं; वेदों का अध्ययन करके मैं यह व्यभिचार कैसे करूँ?
श्लोक 48 (devibhagavatam.6.24.48)
अन्यायेन न कर्तव्यं सर्वथा कुलरक्षणम् । न तरन्ति हि संसारात्पितरः पापकारिणः
anyāyena na kartavyaṁ sarvathā kularakṣaṇam | na taranti hi saṁsārātpitaraḥ pāpakāriṇaḥ
अन्याय से किसी भी प्रकार कुल-रक्षा नहीं करनी चाहिए; पापकर्मी संतान से पितर संसार-सागर से पार नहीं होते।
श्लोक 49 (devibhagavatam.6.24.49)
लोकानामुपदेष्टा यः पुराणानां प्रवर्तकः । स कथं कुत्सितं कर्म ज्ञात्वा कुर्यान्महाद्भुतम्
lokānāmupadeṣṭā yaḥ purāṇānāṁ pravartakaḥ | sa kathaṁ kutsitaṁ karma jñātvā kuryānmahādbhutam
जो लोकों का उपदेशक और पुराणों का प्रवर्तक है, वह इस निंदनीय, अत्यंत महान् कर्म को जानते हुए कैसे करे?
श्लोक 50 (devibhagavatam.6.24.50)
पुनरुक्तो ह्यहं मात्रा रुदत्या भृशमन्तिके । पुत्रशोकातितप्ता या वंशरक्षणकाम्यया
punarukto hyahaṁ mātrā rudatyā bhṛśamantike | putraśokātitaptā yā vaṁśarakṣaṇakāmyayā
पुत्र-शोक से संतप्त, वंश-रक्षा की कामना करने वाली मेरी माता ने निकट रोते हुए मुझसे पुनः कहा —
श्लोक 51 (devibhagavatam.6.24.51)
पाराशर्य न ते दोषो वचनान्मम पुत्रक । गुरूणां वचनं तथ्यं सदोषमपि मानवैः
pārāśarya na te doṣo vacanānmama putraka | gurūṇāṁ vacanaṁ tathyaṁ sadoṣamapi mānavaiḥ
हे पाराशर्य! मेरे वचन से तुम्हें कोई दोष नहीं होगा, हे पुत्र; गुरुजनों का वचन, चाहे उसमें दोष प्रतीत हो, मनुष्यों द्वारा —
श्लोक 52 (devibhagavatam.6.24.52)
कर्तव्यमविचार्यैव शिष्टाचारप्रमाणतः । वचनं कुरु मे पुत्र न ते दोषोऽस्ति मानद
kartavyamavicāryaiva śiṣṭācārapramāṇataḥ | vacanaṁ kuru me putra na te doṣo'sti mānada
सज्जनों के आचार के प्रमाण से बिना विचार किए ही पालनीय होता है; मेरी बात मानो, पुत्र, तुम्हें कोई दोष नहीं, हे मानद।
श्लोक 53 (devibhagavatam.6.24.53)
पुत्रस्य जननं कृत्वा सुखिनी कुरु मातरम् । विशेषेण तु सन्तप्तां मग्नां शोकार्णवे सुत
putrasya jananaṁ kṛtvā sukhinī kuru mātaram | viśeṣeṇa tu santaptāṁ magnāṁ śokārṇave suta
पुत्र उत्पन्न करके अपनी माता को सुखी करो — विशेषकर शोक-सागर में डूबी, अत्यंत संतप्त इस माता को, हे पुत्र।
श्लोक 54 (devibhagavatam.6.24.54)
इति तां ब्रुवतीं श्रुत्वा तदा सुरनदीसुतः । मामुवाच विशेषज्ञः सूक्ष्मधर्मस्य निर्णये
iti tāṁ bruvatīṁ śrutvā tadā suranadīsutaḥ | māmuvāca viśeṣajñaḥ sūkṣmadharmasya nirṇaye
यह कहती हुई उन्हें सुनकर, सूक्ष्म धर्म के निर्णय में कुशल गंगापुत्र भीष्म ने तब मुझसे कहा —
श्लोक 55 (devibhagavatam.6.24.55)
द्वैपायन विचारोऽत्र न कर्तव्यस्त्वयानघ । मातुर्वचनमादाय विहरस्व यथासुखम्
dvaipāyana vicāro'tra na kartavyastvayānagha | māturvacanamādāya viharasva yathāsukham
हे द्वैपायन! हे निष्पाप! इसमें विचार मत करो; माता के वचन को स्वीकार कर यथासुख विहार करो।
श्लोक 56 (devibhagavatam.6.24.56)
व्यास उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा मातुश्च प्रार्थनं तथा । निःशङ्कोऽहं तदा जातः कार्ये तस्मिञ्जुगुप्सिते
vyāsa uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā mātuśca prārthanaṁ tathā | niḥśaṅko'haṁ tadā jātaḥ kārye tasmiñjugupsite
व्यास जी ने कहा — उनका यह वचन और माता की प्रार्थना सुनकर मैं उस घृणित कार्य में निःशंक हो गया।
श्लोक 57 (devibhagavatam.6.24.57)
अम्बिकायां प्रवृत्तोऽहमृतुमत्यां मुदा निशि । मयि विमनसायां तु तापसे कुत्सिते भृशम्
ambikāyāṁ pravṛtto'hamṛtumatyāṁ mudā niśi | mayi vimanasāyāṁ tu tāpase kutsite bhṛśam
मैं रात्रि में ऋतुमती अम्बिका के पास गया, परन्तु प्रसन्नतापूर्वक नहीं; उधर अत्यंत घृणित तापस-रूप मुझे देखकर वह मन में विरक्त हो गई।
श्लोक 58 (devibhagavatam.6.24.58)
शप्ता मया सा सुश्रोणी प्रसङ्गे प्रथमे तदा । अन्धस्ते भविता पुत्रो यतो नेत्रे निमीलिते
śaptā mayā sā suśroṇī prasaṅge prathame tadā | andhaste bhavitā putro yato netre nimīlite
उस प्रथम संसर्ग में मैंने उस सुंदरी को शाप दिया — तुम्हारा पुत्र अंधा होगा, क्योंकि तुमने नेत्र मूँद लिए।
श्लोक 59 (devibhagavatam.6.24.59)
द्वितीयेऽह्नि मुनिश्रेष्ठ पृष्टो मात्रा रहः पुनः । भविष्यति सुतः पुत्र काशिराजसुतोदरे
dvitīye'hni muniśreṣṭha pṛṣṭo mātrā rahaḥ punaḥ | bhaviṣyati sutaḥ putra kāśirājasutodare
दूसरे दिन, हे मुनिश्रेष्ठ, माता ने पुनः एकांत में पूछा — पुत्र, काशिराज-पुत्री के गर्भ से क्या पुत्र होगा?
श्लोक 60 (devibhagavatam.6.24.60)
मयोक्ता जननी तत्र व्रीडानम्रमुखेन ह । विनेत्रो भविता पुत्रो मातः शापान्ममैव हि
mayoktā jananī tatra vrīḍānamramukhena ha | vinetro bhavitā putro mātaḥ śāpānmamaiva hi
मैंने वहाँ लज्जा से झुके मुख से माता को बताया — हे माता! मेरे ही शाप से पुत्र नेत्रहीन होगा।
श्लोक 61 (devibhagavatam.6.24.61)
तया निर्भर्त्सितस्तत्र कठोरवचसा मुने । कथं पुत्र त्वया शप्ता पुत्रस्तेऽन्धो भविष्यति
tayā nirbhartsitastatra kaṭhoravacasā mune | kathaṁ putra tvayā śaptā putraste'ndho bhaviṣyati
वहाँ उन्होंने मुझे कठोर वचनों से धिक्कारा, हे मुने — पुत्र, तुमने ऐसा शाप कैसे दिया कि तुम्हारा पुत्र अंधा हो जाएगा?