Skip to main content

षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 25

व्यास का स्वयं का मोह

अध्याय 24अध्याय-सूचीअध्याय 26

श्लोक 1 (devibhagavatam.6.25.1)

व्यास उवाच । वासवी चकिता जाता श्रुत्वा मे वाक्यमीदृशम् । दाशेयी मामुवाचेदं पुत्रार्थे भृशमातुरा

vyāsa uvāca | vāsavī cakitā jātā śrutvā me vākyamīdṛśam | dāśeyī māmuvācedaṁ putrārthe bhṛśamāturā

व्यास जी ने कहा — वासवी (सत्यवती) मेरा ऐसा वचन सुनकर भयभीत हो उठीं; पुत्र की चिंता से अत्यंत व्याकुल होकर वह दाशपुत्री मुझसे यह बोलीं —

श्लोक 2 (devibhagavatam.6.25.2)

अम्बालिका वधूर्धन्या काशिराजसुता सुत । भार्या विचित्रवीर्यस्य विधवा शोकसंयुता

ambālikā vadhūrdhanyā kāśirājasutā suta | bhāryā vicitravīryasya vidhavā śokasaṁyutā

हे पुत्र! भाग्यशालिनी पुत्रवधू अम्बालिका, काशिराज की पुत्री, विचित्रवीर्य की पत्नी, विधवा होकर शोकमग्न है।

श्लोक 3 (devibhagavatam.6.25.3)

सर्वलक्षणसम्पन्ना रूपयौवनशालिनी । तस्यां जनय सङ्गं त्वं कृत्वा पुत्रं सुसम्मतम्

sarvalakṣaṇasampannā rūpayauvanaśālinī | tasyāṁ janaya saṅgaṁ tvaṁ kṛtvā putraṁ susammatam

सर्वलक्षणसम्पन्न, रूप-यौवन से सुशोभित उससे संगम करके तुम एक सुयोग्य पुत्र उत्पन्न करो।

श्लोक 4 (devibhagavatam.6.25.4)

नान्धो राजाधिकारी स्यात्तस्मात्पुत्र मनोहरम् । उत्पादय राजपुत्र्यां वचनान्मम मानद

nāndho rājādhikārī syāttasmātputra manoharam | utpādaya rājaputryāṁ vacanānmama mānada

अंधा राज्याधिकारी नहीं हो सकता; इसलिए हे पुत्र, मेरे वचन से इस राजकुमारी में एक मनोहर पुत्र उत्पन्न करो, हे मानद।

श्लोक 5 (devibhagavatam.6.25.5)

इत्युक्तोऽहं तदा मात्रा स्थितस्तत्र गजाह्वये । यावदृतुमती जाता काशिराजसुता मुने

ityukto'haṁ tadā mātrā sthitastatra gajāhvaye | yāvadṛtumatī jātā kāśirājasutā mune

ऐसा कहे जाने पर मैं वहीं गजाह्वय में रहा, जब तक हे मुने, काशिराज-पुत्री ऋतुमती न हुई।

श्लोक 6 (devibhagavatam.6.25.6)

एकान्ते शयनागारे प्राप्ता सा मम सन्निधौ । लज्जमाना सुकेशान्ता स्वश्वश्रूवचनात्तदा

ekānte śayanāgāre prāptā sā mama sannidhau | lajjamānā sukeśāntā svaśvaśrūvacanāttadā

अपनी सास के वचन से लज्जित, सुंदर केशों वाली वह एकांत शयनागार में मेरे निकट आई।

श्लोक 7 (devibhagavatam.6.25.7)

दृष्ट्वा मां जटिलं दान्तं तापसं रसवर्जितम् । सा स्वेदवदना जाता पाण्डुरा विमना भृशम्

dṛṣṭvā māṁ jaṭilaṁ dāntaṁ tāpasaṁ rasavarjitam | sā svedavadanā jātā pāṇḍurā vimanā bhṛśam

जटाधारी, इन्द्रियजित, रसहीन तापस मुझे देखकर वह पसीने से भीग गई और अत्यंत विषण्ण, पीली पड़ गई।

श्लोक 8 (devibhagavatam.6.25.8)

कुपितोऽहं तदा दृष्ट्वा कामिनीं निशि सङ्गताम् । वेपमानां स्थितां पार्श्वे ह्यब्रवं तामहं रुषा

kupito'haṁ tadā dṛṣṭvā kāminīṁ niśi saṅgatām | vepamānāṁ sthitāṁ pārśve hyabravaṁ tāmahaṁ ruṣā

रात्रि में मेरे पास आई, काँपती हुई खड़ी उस स्त्री को इस प्रकार देखकर मुझे क्रोध आया और मैंने रोषपूर्वक उससे कहा —

श्लोक 9 (devibhagavatam.6.25.9)

दृष्ट्वा मां यदि गर्वेण पाण्डुवर्णा समावृता । अतस्ते तनयः पाण्डुर्भविष्यति सुमध्यमे

dṛṣṭvā māṁ yadi garveṇa pāṇḍuvarṇā samāvṛtā | ataste tanayaḥ pāṇḍurbhaviṣyati sumadhyame

यदि तुमने मुझे देखकर अभिमानवश पीलापन धारण किया है, तो हे सुमध्यमे, इसीसे तुम्हारा पुत्र पाण्डु (पीला) होगा।

श्लोक 10 (devibhagavatam.6.25.10)

इत्युक्त्वा निशि तत्रैव स्थितोऽम्बालिकया युतः । भुक्त्वा तां निशि निर्यातः स्थानमापृच्छ्य मातरम्

ityuktvā niśi tatraiva sthito'mbālikayā yutaḥ | bhuktvā tāṁ niśi niryātaḥ sthānamāpṛcchya mātaram

ऐसा कहकर मैं उसी रात्रि अम्बालिका के साथ वहीं रहा; उसका उपभोग कर रात्रि में ही माता से आज्ञा लेकर वहाँ से चला गया।

श्लोक 11 (devibhagavatam.6.25.11)

ततस्ताभ्यां सुतौ काले प्रसूतावन्धपाण्डुरौ । धृतराष्ट्रश्च पाण्डुश्च प्रथितौ सम्बभूवतुः

tatastābhyāṁ sutau kāle prasūtāvandhapāṇḍurau | dhṛtarāṣṭraśca pāṇḍuśca prathitau sambabhūvatuḥ

फिर समय आने पर उन दोनों से अंधा और पाण्डु दो पुत्र उत्पन्न हुए, जो धृतराष्ट्र और पाण्डु नाम से विख्यात हुए।

श्लोक 12 (devibhagavatam.6.25.12)

माता मे विमना जाता तादृशौ वीक्ष्य तौ सुतौ । ततः संवत्सरस्यान्ते मामाहूय तदाब्रवीत्

mātā me vimanā jātā tādṛśau vīkṣya tau sutau | tataḥ saṁvatsarasyānte māmāhūya tadābravīt

ऐसे दोनों पुत्रों को देखकर मेरी माता विषण्ण हो उठीं; तब एक वर्ष बाद उन्होंने मुझे बुलाकर कहा —

श्लोक 13 (devibhagavatam.6.25.13)

द्वैपायन सुतौ जातौ राज्ययोग्यौ न तादृशौ । अन्यं मनोहरं पुत्रं समुत्पादय मे प्रियम्

dvaipāyana sutau jātau rājyayogyau na tādṛśau | anyaṁ manoharaṁ putraṁ samutpādaya me priyam

हे द्वैपायन! जो दोनों पुत्र उत्पन्न हुए, वे राज्य के योग्य नहीं हैं; मेरे लिए एक और मनोहर पुत्र उत्पन्न करो।

श्लोक 14 (devibhagavatam.6.25.14)

तथेति सा मया प्रोक्ता मुदिता जननी तदा । अम्बिकां प्रार्थयामास सुतार्थे काल आगते

tatheti sā mayā proktā muditā jananī tadā | ambikāṁ prārthayāmāsa sutārthe kāla āgate

मैंने तथास्तु कहा, तब प्रसन्न होकर माता ने समय आने पर पुत्र की कामना से अम्बिका से प्रार्थना की —

श्लोक 15 (devibhagavatam.6.25.15)

पुत्रि व्यासं समालिङ्ग्य पुत्रमुत्पादयाद्भुतम् । कुरुवंशस्य कर्तारं राज्ययोग्यं वरानने

putri vyāsaṁ samāliṅgya putramutpādayādbhutam | kuruvaṁśasya kartāraṁ rājyayogyaṁ varānane

हे पुत्री! व्यास का आलिंगन कर कुरुवंश के कर्ता, राज्य के योग्य एक अद्भुत पुत्र उत्पन्न करो, हे वरानने।

श्लोक 16 (devibhagavatam.6.25.16)

वधूर्लज्जान्विता किञ्चिन्नोवाच वचनं तदा । गतोऽहं शयनागारे मातुस्तद्वचनान्निशि

vadhūrlajjānvitā kiñcinnovāca vacanaṁ tadā | gato'haṁ śayanāgāre mātustadvacanānniśi

वधू लज्जा से भरकर तब कुछ न बोली; माता के वचन से मैं रात्रि में शयनागार गया।

श्लोक 17 (devibhagavatam.6.25.17)

दासी विचित्रवीर्यस्य रूपयौवनसंयुता । प्रेषिताम्बिकया त्वत्र विचित्राभरणाम्बरा

dāsī vicitravīryasya rūpayauvanasaṁyutā | preṣitāmbikayā tvatra vicitrābharaṇāmbarā

परन्तु अम्बिका ने रूप-यौवन से युक्त अपनी एक दासी को वहाँ भेज दिया, जो विचित्र आभूषणों और वस्त्रों से सुसज्जित थी।

श्लोक 18 (devibhagavatam.6.25.18)

चन्दनारक्तदेहा सा पुष्पमालाविभूषिता । आयाता हावसंयुक्ता सुकेशी हंसगामिनी

candanāraktadehā sā puṣpamālāvibhūṣitā | āyātā hāvasaṁyuktā sukeśī haṁsagāminī

चंदन से रक्त-वर्ण शरीर वाली, पुष्पमालाओं से विभूषित, हाव-भाव सहित आई हुई, सुंदर केशों वाली, हंस-सी गति वाली वह —

श्लोक 19 (devibhagavatam.6.25.19)

पर्यङ्के मां समावेश्य संस्थिता प्रेमसंयुता । प्रसन्नोऽहं तदा तस्या विलासेनाभवं मुने

paryaṅke māṁ samāveśya saṁsthitā premasaṁyutā | prasanno'haṁ tadā tasyā vilāsenābhavaṁ mune

मुझे पर्यंक पर बिठाकर स्नेहपूर्वक बैठ गई; उसके विलास से, हे मुने, मैं प्रसन्न हो गया।

श्लोक 20 (devibhagavatam.6.25.20)

रात्रौ सङ्क्रीडितं प्रेम्णा तया सह मया भृशम् । वरो दत्तः पुनस्तस्यै प्रसन्नेन तु नारद

rātrau saṅkrīḍitaṁ premṇā tayā saha mayā bhṛśam | varo dattaḥ punastasyai prasannena tu nārada

रात्रि में उसके साथ मैंने प्रेमपूर्वक अत्यंत क्रीड़ा की; और प्रसन्न होकर, हे नारद, मैंने उसे पुनः एक वर दिया —

श्लोक 21 (devibhagavatam.6.25.21)

सुभगे भविता पुत्रः सर्वलक्षणसंयुतः । सुरूपः सर्वधर्मज्ञः सत्यवादी शमे रतः

subhage bhavitā putraḥ sarvalakṣaṇasaṁyutaḥ | surūpaḥ sarvadharmajñaḥ satyavādī śame rataḥ

हे सुभगे! तुम्हारा पुत्र सर्वलक्षणसम्पन्न, सुरूप, सर्वधर्मज्ञ, सत्यवादी और शांति में रत होगा।

श्लोक 22 (devibhagavatam.6.25.22)

स तदा विदुरो जातस्त्रयः पुत्रा मयाभवन् । माया वृद्धिं गता साधो परक्षेत्रोद्भवे मम

sa tadā viduro jātastrayaḥ putrā mayābhavan | māyā vṛddhiṁ gatā sādho parakṣetrodbhave mama

तब विदुर का जन्म हुआ; इस प्रकार मुझसे तीन पुत्र उत्पन्न हुए। हे साधो! पराए क्षेत्र में उत्पन्न ये पुत्र होने पर भी मुझमें माया बढ़ गई।

श्लोक 23 (devibhagavatam.6.25.23)

विस्मृतः शुकसम्बन्धी विरहः शोककारणम् । दृष्ट्वा त्रीन्स्वसुतान्कामं बलिनो वीर्यसम्मतान्

vismṛtaḥ śukasambandhī virahaḥ śokakāraṇam | dṛṣṭvā trīnsvasutānkāmaṁ balino vīryasammatān

शुक के वियोग का शोक भूल गया, अपने तीनों बलशाली, पराक्रम में सम्मानित पुत्रों को इच्छानुसार देखकर।

श्लोक 24 (devibhagavatam.6.25.24)

माया बलवती ब्रह्मन् दुस्त्यजा ह्यकृतात्मभिः । अरूपा च निरालम्बा ज्ञानिनामपि मोहिनी

māyā balavatī brahman dustyajā hyakṛtātmabhiḥ | arūpā ca nirālambā jñānināmapi mohinī

हे ब्रह्मन्! माया अत्यंत बलवती है, अकृतात्माओं द्वारा त्यागी नहीं जा सकती; निराकार और निराश्रय होकर भी वह ज्ञानियों को भी मोहित कर देती है।

श्लोक 25 (devibhagavatam.6.25.25)

मातरि स्नेहसम्बद्धं तथा पुत्रेषु संवृतम् । न मे चित्तं वने शान्तिमगान्मुनिवरोत्तम

mātari snehasambaddhaṁ tathā putreṣu saṁvṛtam | na me cittaṁ vane śāntimagānmunivarottama

माता के प्रति स्नेह से बँधा और अब पुत्रों में आसक्त मेरा चित्त, हे मुनिवरोत्तम, वन में शांति नहीं पा सका।

श्लोक 26 (devibhagavatam.6.25.26)

दोलारूढं मनो जातं कदाचिद्धस्तिनापुरे । पुनः सरस्वतीतीरे न चैकत्र व्यवस्थितिः

dolārūḍhaṁ mano jātaṁ kadāciddhastināpure | punaḥ sarasvatītīre na caikatra vyavasthitiḥ

मेरा मन झूले पर चढ़े हुए के समान हो गया — कभी हस्तिनापुर में, कभी पुनः सरस्वती के तट पर, कहीं भी स्थिर नहीं।

श्लोक 27 (devibhagavatam.6.25.27)

कदाचिच्चिन्तयन् ज्ञानं मानसे प्रतिभाति वै । केऽमी पुत्राः क्व मोहोऽयं न श्राद्धार्हा मृतस्य मे

kadāciccintayan jñānaṁ mānase pratibhāti vai | ke'mī putrāḥ kva moho'yaṁ na śrāddhārhā mṛtasya me

कभी विचार करते हुए मन में ज्ञान झलकता — ये कौन-से पुत्र हैं? यह कैसा मोह है? मेरे मरने पर तो ये मेरा श्राद्ध करने के भी अधिकारी नहीं हैं।

श्लोक 28 (devibhagavatam.6.25.28)

व्यभिचारोद्भवाः किं मे सुखदाः स्युः सुताः किल । माया बलवती मोहं वितनोति हि मानसे

vyabhicārodbhavāḥ kiṁ me sukhadāḥ syuḥ sutāḥ kila | māyā balavatī mohaṁ vitanoti hi mānase

व्यभिचार से उत्पन्न पुत्र क्या मुझे वास्तव में सुख देंगे? फिर भी माया अत्यंत बलवती है, वह मन में मोह फैलाती ही रहती है।

श्लोक 29 (devibhagavatam.6.25.29)

जानन्मोहान्धकूपेऽस्मिन्पतितोऽहं मृषा मुने । इत्यकुर्वं रहस्तापं कदाचित्स्सुसमाहितः

jānanmohāndhakūpe'sminpatito'haṁ mṛṣā mune | ityakurvaṁ rahastāpaṁ kadācitssusamāhitaḥ

यह जानते हुए भी, हे मुने, मैं व्यर्थ ही इस मोह के अंधे कुएँ में गिरा रहा; ऐसा कभी-कभी अत्यंत समाहित होकर मैं एकांत में संताप करता था।

श्लोक 30 (devibhagavatam.6.25.30)

राज्यं प्राप ततः पाण्डुर्बलवान्भीष्मसम्मतः । तदा मम मनो जातं प्रसन्नं सुतकारणात्

rājyaṁ prāpa tataḥ pāṇḍurbalavānbhīṣmasammataḥ | tadā mama mano jātaṁ prasannaṁ sutakāraṇāt

फिर पाण्डु ने राज्य प्राप्त किया, बलवान और भीष्म द्वारा सम्मानित; तब पुत्र के कारण मेरा मन प्रसन्न हो उठा।

श्लोक 31 (devibhagavatam.6.25.31)

कुन्ती माद्री सुरूपे द्वे भार्ये तस्य बभूवतुः । शूरसेनसुता कुन्ती मद्रराजसुतापरा

kuntī mādrī surūpe dve bhārye tasya babhūvatuḥ | śūrasenasutā kuntī madrarājasutāparā

उसकी दो सुंदर पत्नियाँ हुईं — कुंती और माद्री; कुंती शूरसेन की पुत्री थी, दूसरी मद्रराज की पुत्री थी।

श्लोक 32 (devibhagavatam.6.25.32)

स शापं द्विजतः प्राप्य कामिनीद्वयसंयुतः । पाण्डुर्निर्वेदमापन्नस्त्यक्त्वा राज्यं वनं गतः

sa śāpaṁ dvijataḥ prāpya kāminīdvayasaṁyutaḥ | pāṇḍurnirvedamāpannastyaktvā rājyaṁ vanaṁ gataḥ

एक ब्राह्मण से शाप पाकर, अपनी दोनों पत्नियों सहित पाण्डु वैराग्य को प्राप्त होकर राज्य त्यागकर वन को चला गया।

श्लोक 33 (devibhagavatam.6.25.33)

तदा मामाविशच्छोकः श्रुत्वा पुत्रं वने स्थितम् । गतोऽहं तत्र यत्रासौ भार्याभ्यां सह संस्थितः

tadā māmāviśacchokaḥ śrutvā putraṁ vane sthitam | gato'haṁ tatra yatrāsau bhāryābhyāṁ saha saṁsthitaḥ

तब पुत्र को वन में रहते सुनकर मुझमें शोक व्याप्त हो गया; मैं वहाँ गया जहाँ वह अपनी दोनों पत्नियों सहित रहता था।

श्लोक 34 (devibhagavatam.6.25.34)

तमाश्वास्य वने पाण्डुं पुनः प्राप्तो गजाह्वये । धृतराष्ट्रं समाभाष्य ह्यगमं ब्रह्मजातटे

tamāśvāsya vane pāṇḍuṁ punaḥ prāpto gajāhvaye | dhṛtarāṣṭraṁ samābhāṣya hyagamaṁ brahmajātaṭe

वन में पाण्डु को सांत्वना देकर मैं पुनः गजाह्वय आया; धृतराष्ट्र से बात कर मैं सरस्वती के तट पर चला गया।

श्लोक 35 (devibhagavatam.6.25.35)

क्षेत्रजान्पञ्चपुत्रान्स समुत्पाद्य वनाश्रमे । धर्मतो वायुतः शक्रादश्विभ्यां पञ्च पाण्डवान्

kṣetrajānpañcaputrānsa samutpādya vanāśrame | dharmato vāyutaḥ śakrādaśvibhyāṁ pañca pāṇḍavān

उसने वन-आश्रम में क्षेत्रज पाँच पुत्र उत्पन्न किए — धर्म, वायु, शक्र और दोनों अश्विनी कुमारों से पाँच पाण्डव —

श्लोक 36 (devibhagavatam.6.25.36)

युधिष्ठिरो भीमसेनस्तथैवार्जुन इत्यपि । कुन्तीपुत्राः समाख्याता धर्मानिलसुरेशजाः

yudhiṣṭhiro bhīmasenastathaivārjuna ityapi | kuntīputrāḥ samākhyātā dharmānilasureśajāḥ

युधिष्ठिर, भीमसेन तथा अर्जुन — ये धर्म, वायु और सुरेश (इन्द्र) से उत्पन्न कुंती-पुत्र कहलाए।

श्लोक 37 (devibhagavatam.6.25.37)

नकुलः सहदेवश्च मद्रराजसुतासुतौ । कदाचित्तु रहो माद्रीं समालिङ्ग्य महीपतिः

nakulaḥ sahadevaśca madrarājasutāsutau | kadācittu raho mādrīṁ samāliṅgya mahīpatiḥ

नकुल और सहदेव मद्रराज-पुत्री (माद्री) के पुत्र थे। एक बार एकांत में राजा ने माद्री का आलिंगन किया,

श्लोक 38 (devibhagavatam.6.25.38)

मृतः शापात्तु मुनिभिः संस्कृतो हुतभुङ्मुखे । माद्री तत्र सती भूत्वा प्रविष्टा पतिना सह

mṛtaḥ śāpāttu munibhiḥ saṁskṛto hutabhuṅmukhe | mādrī tatra satī bhūtvā praviṣṭā patinā saha

और शाप से मर गए; मुनियों ने उनका अग्नि-संस्कार किया; वहाँ सती माद्री पति के साथ अग्नि में प्रविष्ट हो गई।

श्लोक 39 (devibhagavatam.6.25.39)

स्थिता पुत्रयुता कुन्ती ज्वलिते जातवेदसि । मुनयः सुतसंयुक्तां शूरसेनसुतां तदा

sthitā putrayutā kuntī jvalite jātavedasi | munayaḥ sutasaṁyuktāṁ śūrasenasutāṁ tadā

पुत्रों सहित कुंती वहीं जलती अग्नि के समक्ष रह गई; तब मुनि पुत्रों सहित उस शूरसेन-पुत्री को —

श्लोक 40 (devibhagavatam.6.25.40)

दुःखितां पतिहीनां तामानिन्युर्गजसाह्वये । समर्पिताथ भीष्माय विदुराय महात्मने

duḥkhitāṁ patihīnāṁ tāmāninyurgajasāhvaye | samarpitātha bhīṣmāya vidurāya mahātmane

पतिविहीन, दुःखी उसे गजसाह्वय ले आए; और उसे महात्मा भीष्म तथा विदुर को सौंप दिया गया।

श्लोक 41 (devibhagavatam.6.25.41)

श्रुत्वाहं सुखदुःखाभ्यां पीडितस्तु परात्मभिः । भीष्मेण पालिताः पुत्राः पाण्डोरिति विचिन्त्य ते

śrutvāhaṁ sukhaduḥkhābhyāṁ pīḍitastu parātmabhiḥ | bhīṣmeṇa pālitāḥ putrāḥ pāṇḍoriti vicintya te

यह सुनकर मैं सुख-दुःख दोनों से पीड़ित हुआ — यह सोचकर कि पाण्डु के वे पुत्र भीष्म द्वारा,

श्लोक 42 (devibhagavatam.6.25.42)

विदुरेण तथा प्रीत्या धृतराष्ट्रेण धीमता । दुर्योधनादयस्तस्य पुत्रा ये क्रूरमानसाः

vidureṇa tathā prītyā dhṛtarāṣṭreṇa dhīmatā | duryodhanādayastasya putrā ye krūramānasāḥ

प्रेमपूर्वक विदुर द्वारा तथा बुद्धिमान धृतराष्ट्र द्वारा पालित हो रहे हैं। परन्तु धृतराष्ट्र के क्रूर-मनस्क पुत्र दुर्योधन आदि,

श्लोक 43 (devibhagavatam.6.25.43)

एकत्र स्थितिमापन्ना विरोधं चकुरद्भुतम् । द्रोणाचार्यस्तु सम्माप्तस्तत्र भीष्मेण मानितः

ekatra sthitimāpannā virodhaṁ cakuradbhutam | droṇācāryastu sammāptastatra bhīṣmeṇa mānitaḥ

एक साथ रहते हुए भी अद्भुत विरोध करने लगे। तब द्रोणाचार्य आए और भीष्म द्वारा वहाँ सम्मानित हुए,

श्लोक 44 (devibhagavatam.6.25.44)

अध्यापनाय पुत्राणां पुरे तस्मिन्निवासितः । कर्णः कुन्त्या परित्यक्तो जातमात्रः शिशुर्यदा

adhyāpanāya putrāṇāṁ pure tasminnivāsitaḥ | karṇaḥ kuntyā parityakto jātamātraḥ śiśuryadā

और उन राजकुमारों की शिक्षा हेतु उस नगर में बसा दिए गए। जन्म लेते ही कुंती द्वारा त्यागा गया कर्ण —

श्लोक 45 (devibhagavatam.6.25.45)

सूतेन पालितो नद्यां प्रान्तश्चाधिरथेन ह । दुर्योधनप्रियश्चाभूत्कर्णः शूरतमस्तथा

sūtena pālito nadyāṁ prāntaścādhirathena ha | duryodhanapriyaścābhūtkarṇaḥ śūratamastathā

नदी में मिलकर सूत अधिरथ द्वारा पाला गया; कर्ण दुर्योधन का प्रिय और महान् वीरों में श्रेष्ठ हुआ।

श्लोक 46 (devibhagavatam.6.25.46)

परस्परं विरोधोऽभूद्भीमदुर्योधनादिषु । धृतराष्ट्रस्तु सञ्चिन्त्य क्लेशं पुत्रेषु तेषु च

parasparaṁ virodho'bhūdbhīmaduryodhanādiṣu | dhṛtarāṣṭrastu sañcintya kleśaṁ putreṣu teṣu ca

भीम, दुर्योधन आदि के बीच परस्पर विरोध हो गया; धृतराष्ट्र ने उन पुत्रों के बीच के इस क्लेश पर विचार कर —

श्लोक 47 (devibhagavatam.6.25.47)

निवासं कल्पयामास पाण्डवानां महात्मनाम् । विरोधशमनायैव नगरे वारणावते

nivāsaṁ kalpayāmāsa pāṇḍavānāṁ mahātmanām | virodhaśamanāyaiva nagare vāraṇāvate

विरोध शांत करने हेतु ही महात्मा पाण्डवों के लिए वारणावत नगर में निवास की व्यवस्था की।

श्लोक 48 (devibhagavatam.6.25.48)

दुर्योधनेन तत्रैव द्रोहाज्जतुगृहाणि वै । कारितानि च दिव्यानि प्रेष्य मित्रं पुरोचनम्

duryodhanena tatraiva drohājjatugṛhāṇi vai | kāritāni ca divyāni preṣya mitraṁ purocanam

वहीं दुर्योधन ने द्रोहवश अपने मित्र पुरोचन को भेजकर एक दिव्य लाक्षागृह बनवाया।

श्लोक 49 (devibhagavatam.6.25.49)

श्रुत्वा जतुगृहे दग्धान्पाण्डवान्पृथया युतान् । पौत्रभावान्मुनिश्रेष्ठ मग्नोऽहं व्यसनार्णवे

śrutvā jatugṛhe dagdhānpāṇḍavānpṛthayā yutān | pautrabhāvānmuniśreṣṭha magno'haṁ vyasanārṇave

यह सुनकर कि पृथा (कुंती) सहित पाण्डव लाक्षागृह में जल गए, हे मुनिश्रेष्ठ, पौत्रों के प्रति स्नेहवश मैं दुःख-सागर में डूब गया।

श्लोक 50 (devibhagavatam.6.25.50)

शोकातुरो भृशं शून्ये वने पश्यन्नहर्निशम् । दृष्टा मयैकचक्रायां पाण्डवा दुःखकर्शिताः

śokāturo bhṛśaṁ śūnye vane paśyannaharniśam | dṛṣṭā mayaikacakrāyāṁ pāṇḍavā duḥkhakarśitāḥ

अत्यंत शोकाकुल होकर मैं दिन-रात सूने वन में खोजता रहा; अंततः मैंने एकचक्रा नगरी में दुःख से क्षीण पाण्डवों को देखा।

श्लोक 51 (devibhagavatam.6.25.51)

ततस्तुष्टमनाश्चाहं जातः पार्थान्विलोक्य च । प्रेरितास्ते मया तूर्णं द्रुपदस्य पुरं प्रति

tatastuṣṭamanāścāhaṁ jātaḥ pārthānvilokya ca | preritāste mayā tūrṇaṁ drupadasya puraṁ prati

तब पार्थों को देखकर मेरा मन प्रसन्न हो उठा; मैंने उन्हें शीघ्र द्रुपद की नगरी की ओर भेजा।

श्लोक 52 (devibhagavatam.6.25.52)

ते गतास्तत्र दुःखार्ता विप्रवेषधराः कृशाः । मृगचर्मपरीधानाः सभायां संस्थितास्तदा

te gatāstatra duḥkhārtā vipraveṣadharāḥ kṛśāḥ | mṛgacarmaparīdhānāḥ sabhāyāṁ saṁsthitāstadā

वे दुःखार्त, ब्राह्मण-वेश धारण किए, कृशकाय, मृगचर्म पहने हुए वहाँ जाकर सभा में उपस्थित हुए।

श्लोक 53 (devibhagavatam.6.25.53)

कृत्वा पराक्रमं जिष्णुः स जित्वा द्रुपदात्मजाम् । चक्रुर्विवाहं मानिन्या पञ्चैव मातृवाक्यतः

kṛtvā parākramaṁ jiṣṇuḥ sa jitvā drupadātmajām | cakrurvivāhaṁ māninyā pañcaiva mātṛvākyataḥ

वहाँ पराक्रम दिखाकर जिष्णु (अर्जुन) ने द्रुपद की पुत्री को जीता; और माता के वचन से उस मानिनी के साथ पाँचों का ही विवाह हुआ।

श्लोक 54 (devibhagavatam.6.25.54)

दृष्ट्वा विवाहं तेषां तु मुदितोऽहं भृशं तदा । ततो नागाह्वये प्राप्ताः पाञ्चालीसहिता मुने

dṛṣṭvā vivāhaṁ teṣāṁ tu mudito'haṁ bhṛśaṁ tadā | tato nāgāhvaye prāptāḥ pāñcālīsahitā mune

उनका विवाह देखकर मैं अत्यंत प्रसन्न हुआ; तत्पश्चात्, हे मुने, वे पांचाली सहित नागाह्वय (हस्तिनापुर) पहुँचे।

श्लोक 55 (devibhagavatam.6.25.55)

निवासं खाण्डवप्रस्थं धृतराष्ट्रेण कल्पितम् । पाण्डवानां द्विजश्रेष्ठ वसुदेवसुतेन वै

nivāsaṁ khāṇḍavaprasthaṁ dhṛtarāṣṭreṇa kalpitam | pāṇḍavānāṁ dvijaśreṣṭha vasudevasutena vai

वसुदेव-पुत्र (कृष्ण) सहित धृतराष्ट्र ने पाण्डवों के लिए, हे द्विजश्रेष्ठ, खाण्डवप्रस्थ में निवास की व्यवस्था की।

श्लोक 56 (devibhagavatam.6.25.56)

तर्पितः पावकस्तत्र विष्णुना सह जिष्णुना । राजसूयः कृतो यज्ञस्तदाहं मुदितोऽभवम्

tarpitaḥ pāvakastatra viṣṇunā saha jiṣṇunā | rājasūyaḥ kṛto yajñastadāhaṁ mudito'bhavam

वहाँ विष्णु (कृष्ण) ने जिष्णु सहित अग्नि को तृप्त किया; और राजसूय यज्ञ सम्पन्न हुआ — तब मैं प्रसन्न हुआ।

श्लोक 57 (devibhagavatam.6.25.57)

दृष्ट्वाथ विभवं तेषां तथा मयकृतां सभाम् । दुर्योधनोऽतिसन्तप्तो दुरोदरमथाकरोत्

dṛṣṭvātha vibhavaṁ teṣāṁ tathā mayakṛtāṁ sabhām | duryodhano'tisantapto durodaramathākarot

फिर उनका ऐश्वर्य और मय द्वारा निर्मित उनकी सभा देखकर दुर्योधन अत्यंत संतप्त होकर दुष्ट द्यूत-क्रीड़ा की योजना बनाने लगा।

श्लोक 58 (devibhagavatam.6.25.58)

दुर्द्यूतवेदी शकुनिरनक्षज्ञश्च धर्मजः । हृतं राज्यं धनं सर्वं याज्ञसेनी च क्लेशिता

durdyūtavedī śakuniranakṣajñaśca dharmajaḥ | hṛtaṁ rājyaṁ dhanaṁ sarvaṁ yājñasenī ca kleśitā

दुष्ट द्यूतसभा में निपुण शकुनि ने द्यूत के अनभिज्ञ धर्मपुत्र (युधिष्ठिर) को हराया; समस्त राज्य-धन हर लिया गया, और याज्ञसेनी (द्रौपदी) को अपमानित किया गया।

श्लोक 59 (devibhagavatam.6.25.59)

वने द्वादश वर्षाणि पाण्डवास्ते विवासिताः । पाञ्चालीसहितास्तेन दुःखं मे जनितं भृशम्

vane dvādaśa varṣāṇi pāṇḍavāste vivāsitāḥ | pāñcālīsahitāstena duḥkhaṁ me janitaṁ bhṛśam

पांचाली सहित पाण्डव बारह वर्ष के लिए वन में निर्वासित किए गए; इससे मुझे अत्यंत दुःख हुआ।

श्लोक 60 (devibhagavatam.6.25.60)

एवं नारद संसारे सुखदुःखात्मके भृशम् । निमग्नोऽहं भ्रमेणैव जानन् धर्मं सनातनम्

evaṁ nārada saṁsāre sukhaduḥkhātmake bhṛśam | nimagno'haṁ bhrameṇaiva jānan dharmaṁ sanātanam

इस प्रकार, हे नारद, सनातन धर्म को जानते हुए भी मैं इस सुख-दुःखमय संसार में मोहवश निरंतर डूबा रहा।

श्लोक 61 (devibhagavatam.6.25.61)

कोऽहं कस्य सुतास्तेऽमी का माता किं सुखं पुनः । येन मे हृदयं मोहाद्भ्रमतीति दिवानिशम्

ko'haṁ kasya sutāste'mī kā mātā kiṁ sukhaṁ punaḥ | yena me hṛdayaṁ mohādbhramatīti divāniśam

मैं कौन हूँ, ये किसके पुत्र हैं, कौन माता है, अंततः सुख क्या है — इसी मोह से मेरा हृदय दिन-रात भटकता रहता है।

श्लोक 62 (devibhagavatam.6.25.62)

किं करोमि क्व गच्छामि सन्तोषो नाधिगच्छति । दोलारूढं मनो मेऽत्र चञ्चलं न स्थिरं भवेत्

kiṁ karomi kva gacchāmi santoṣo nādhigacchati | dolārūḍhaṁ mano me'tra cañcalaṁ na sthiraṁ bhavet

मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ, संतोष प्राप्त नहीं होता; मेरा यह चंचल मन झूले पर चढ़े हुए के समान है, स्थिर नहीं होता।

श्लोक 63 (devibhagavatam.6.25.63)

सर्वज्ञोऽसि मुनिश्रेष्ठ सन्देहं मे निवर्तय । तथा कुरु यथाहं स्यां सुखितो विगतज्वरः

sarvajño'si muniśreṣṭha sandehaṁ me nivartaya | tathā kuru yathāhaṁ syāṁ sukhito vigatajvaraḥ

हे मुनिश्रेष्ठ! आप सर्वज्ञ हैं, मेरा यह संदेह दूर कीजिए; ऐसा करें कि मैं सुखी हो जाऊँ, इस संताप से मुक्त हो जाऊँ।

अध्याय 24अध्याय-सूचीअध्याय 26