Skip to main content

षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 26

नारद-पर्वत का शाप: दमयंती-विवाह-प्रस्ताव

अध्याय 25अध्याय-सूचीअध्याय 27

श्लोक 1 (devibhagavatam.6.26.1)

व्यास उवाच । इति मे वचनं श्रुत्वा नारदः परमार्थवित् । मामाह च स्मितं कृत्वा पृच्छन्तं मोहकारणम्

vyāsa uvāca | iti me vacanaṁ śrutvā nāradaḥ paramārthavit | māmāha ca smitaṁ kṛtvā pṛcchantaṁ mohakāraṇam

व्यास जी ने कहा — मेरा यह वचन सुनकर परमार्थ के ज्ञाता नारद मुस्कुराए और मोह का कारण पूछने वाले मुझसे बोले —

श्लोक 2 (devibhagavatam.6.26.2)

नारद उवाच । पाराशर्य पुराणज्ञ किं पृच्छसि सुनिश्चयम् । संसारेऽस्मिन्विना मोहं कोऽपि नास्ति शरीरवान्

nārada uvāca | pārāśarya purāṇajña kiṁ pṛcchasi suniścayam | saṁsāre'sminvinā mohaṁ ko'pi nāsti śarīravān

नारद ने कहा — हे पाराशर्य! हे पुराणज्ञ! तुम इतने निश्चयपूर्वक क्यों पूछते हो? इस संसार में मोह से रहित कोई भी देहधारी नहीं है।

श्लोक 3 (devibhagavatam.6.26.3)

ब्रह्माविष्णुस्तथा रुद्रः सनकः कपिलस्तथा । मायया वेष्टिताः सर्वे भ्रमन्ति भववर्त्मनि

brahmāviṣṇustathā rudraḥ sanakaḥ kapilastathā | māyayā veṣṭitāḥ sarve bhramanti bhavavartmani

ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सनक तथा कपिल भी — सभी माया से आवृत होकर संसार-मार्ग में भटकते हैं।

श्लोक 4 (devibhagavatam.6.26.4)

ज्ञानिनं मां जनो वेत्ति भ्रान्तोऽहं सर्वलोकवत् । शृणु मे पूर्ववृत्तान्तं प्रब्रवीमि सुनिश्चितम्

jñāninaṁ māṁ jano vetti bhrānto'haṁ sarvalokavat | śṛṇu me pūrvavṛttāntaṁ prabravīmi suniścitam

लोग मुझे ज्ञानी मानते हैं, परन्तु मैं भी समस्त लोक की भाँति भ्रमित हुआ हूँ। मेरा पूर्व वृत्तान्त सुनो, मैं तुम्हें निश्चयपूर्वक बताता हूँ —

श्लोक 5 (devibhagavatam.6.26.5)

दुःखं मया यथा पूर्वमनुभूतं महत्तरम् । स्वकृतेन च मोहेन भार्यार्थे वासवीसुत

duḥkhaṁ mayā yathā pūrvamanubhūtaṁ mahattaram | svakṛtena ca mohena bhāryārthe vāsavīsuta

हे वासवीसुत! एक स्त्री के कारण अपने ही किए मोह से मैंने पहले जो अत्यंत महान दुःख अनुभव किया, वह सुनो।

श्लोक 6 (devibhagavatam.6.26.6)

एकदा पर्वतश्चाहं देवलोकान्महीतलम् । प्राप्तो विलोकनार्थाय भारतं खण्डमुत्तमम्

ekadā parvataścāhaṁ devalokānmahītalam | prāpto vilokanārthāya bhārataṁ khaṇḍamuttamam

एक बार पर्वत और मैं देवलोक से इस उत्तम भारतखण्ड को देखने के लिए पृथ्वीतल पर आए।

श्लोक 7 (devibhagavatam.6.26.7)

भ्रमन्तौ सहितावुर्व्यां पश्यन्तौ तीर्थमण्डलम् । पावनानि च स्थानानि मुनीनामाश्रमाञ्छुभान्

bhramantau sahitāvurvyāṁ paśyantau tīrthamaṇḍalam | pāvanāni ca sthānāni munīnāmāśramāñchubhān

साथ-साथ पृथ्वी पर भ्रमण करते, तीर्थमण्डल, पावन स्थान और मुनियों के शुभ आश्रम देखते हुए —

श्लोक 8 (devibhagavatam.6.26.8)

शपथं देवलोकात्तु कृत्वा पूर्वं परस्परम् । चलितौ समयं चेमं सम्मन्त्र्य निश्चयेन वै

śapathaṁ devalokāttu kṛtvā pūrvaṁ parasparam | calitau samayaṁ cemaṁ sammantrya niścayena vai

देवलोक से चलने से पूर्व हमने आपस में एक शपथ ली थी; इस प्रतिज्ञा पर दोनों ने निश्चयपूर्वक मंत्रणा कर चलना आरंभ किया था —

श्लोक 9 (devibhagavatam.6.26.9)

चित्तवृत्तिस्तु वक्तव्या यादृशी यस्य जायते । शुभा वाप्यशुभा वापि न गोप्तव्या कदाचन

cittavṛttistu vaktavyā yādṛśī yasya jāyate | śubhā vāpyaśubhā vāpi na goptavyā kadācana

जिसके मन में जैसी भी वृत्ति उत्पन्न हो, चाहे शुभ हो या अशुभ, वह कभी छिपाई नहीं जाएगी।

श्लोक 10 (devibhagavatam.6.26.10)

भोजनेच्छा धनेच्छापि रतीच्छा वा भवेदपि । यादृशी यस्य चित्ते तु कथनीया परस्परम्

bhojanecchā dhanecchāpi ratīcchā vā bhavedapi | yādṛśī yasya citte tu kathanīyā parasparam

भोजन की इच्छा हो या धन की, या प्रेम की — जिसके मन में जैसी भी हो, वह परस्पर बता दी जाएगी।

श्लोक 11 (devibhagavatam.6.26.11)

इत्यावां समयं कृत्वा स्वर्गाद्भूलोकमागतौ । एकचित्तौ मुनीभूतौ विचरन्तौ यथेच्छया

ityāvāṁ samayaṁ kṛtvā svargādbhūlokamāgatau | ekacittau munībhūtau vicarantau yathecchayā

ऐसी प्रतिज्ञा कर हम दोनों स्वर्ग से भूलोक आए, एकचित्त तापस बनकर इच्छानुसार विचरण करते हुए —

श्लोक 12 (devibhagavatam.6.26.12)

एवं भ्रमन्तौ लोकेऽस्मिन्ग्रीष्मान्ते समुपागते । सञ्जयस्य पुरं रम्यं सम्प्राप्तौ नृपते पुनः

evaṁ bhramantau loke'smingrīṣmānte samupāgate | sañjayasya puraṁ ramyaṁ samprāptau nṛpate punaḥ

इस प्रकार इस लोक में भ्रमण करते हुए, ग्रीष्म ऋतु के अंत में, हम पुनः राजा संजय की मनोहर नगरी में पहुँचे।

श्लोक 13 (devibhagavatam.6.26.13)

तेन सम्पूजितौ भक्त्या राज्ञा सम्मानितौ भृशम् । स्थितौ तत्र गृहे तस्य चातुर्मास्यं महात्मनः

tena sampūjitau bhaktyā rājñā sammānitau bhṛśam | sthitau tatra gṛhe tasya cāturmāsyaṁ mahātmanaḥ

उस राजा ने भक्तिपूर्वक हमारी पूजा की और अत्यंत सम्मान किया; हम उस महात्मा के घर में चातुर्मास तक ठहरे रहे।

श्लोक 14 (devibhagavatam.6.26.14)

वार्षिकाश्चतुरो मासा दुर्गमाः पथि सर्वदा । तस्मादेकत्र विबुधैः स्थातव्यमिति निश्चयः

vārṣikāścaturo māsā durgamāḥ pathi sarvadā | tasmādekatra vibudhaiḥ sthātavyamiti niścayaḥ

वर्षा के चारों महीने मार्ग में सदा दुर्गम होते हैं, इसलिए विद्वानों को एक ही स्थान पर रहना चाहिए — यह निश्चय है।

श्लोक 15 (devibhagavatam.6.26.15)

अष्टौ मासांस्तु प्रवसेत्सदा कार्यवशाद्द्विजः । वर्षाकाले न गन्तव्यं प्रवासे सुखमिच्छता

aṣṭau māsāṁstu pravasetsadā kāryavaśāddvijaḥ | varṣākāle na gantavyaṁ pravāse sukhamicchatā

शेष आठ महीने कार्यवश ब्राह्मण सदा यात्रा कर सकता है, परन्तु सुख चाहने वाले को वर्षाकाल में यात्रा नहीं करनी चाहिए।

श्लोक 16 (devibhagavatam.6.26.16)

इति सञ्चिन्त्य मनसा सञ्जयस्य गृहे तदा । संस्थितौ मानितौ राज्ञा कृतातिथ्यौ महात्मना

iti sañcintya manasā sañjayasya gṛhe tadā | saṁsthitau mānitau rājñā kṛtātithyau mahātmanā

ऐसा मन में विचार कर हम संजय के घर में ठहरे रहे, उस राजा द्वारा सम्मानित और आतिथ्य प्राप्त करते हुए।

श्लोक 17 (devibhagavatam.6.26.17)

दमयन्तीति विख्याता तस्य पुत्री महीपतेः । आज्ञप्ता परिचर्यार्थं सुदती सुन्दरी भृशम्

damayantīti vikhyātā tasya putrī mahīpateḥ | ājñaptā paricaryārthaṁ sudatī sundarī bhṛśam

उस राजा की पुत्री, दमयंती नाम से विख्यात, अत्यंत सुंदर दाँतों वाली, परम सुंदरी को हमारी सेवा हेतु नियुक्त किया गया।

श्लोक 18 (devibhagavatam.6.26.18)

विवेकज्ञा विशालाक्षी राजपुत्री कृतोद्यमा । सेवनं सर्वकाले च व्यदधादुभयोरपि

vivekajñā viśālākṣī rājaputrī kṛtodyamā | sevanaṁ sarvakāle ca vyadadhādubhayorapi

विवेकवती, विशालाक्षी वह राजकुमारी प्रयत्नपूर्वक सदा हम दोनों की सेवा करती रही।

श्लोक 19 (devibhagavatam.6.26.19)

स्नानार्थमुदकं काले भोजनं मृष्टमायतम् । मुखवासं तथा चान्यं यदिष्टं तद्ददाति सा

snānārthamudakaṁ kāle bhojanaṁ mṛṣṭamāyatam | mukhavāsaṁ tathā cānyaṁ yadiṣṭaṁ taddadāti sā

समय पर स्नान हेतु जल, स्वादिष्ट प्रचुर भोजन, मुखवास और जो भी अभीष्ट हो, वह सब वह देती थी।

श्लोक 20 (devibhagavatam.6.26.20)

मनोऽभिलषितान्कामानुभयोरपि कन्यका । व्यजनासनशय्यादीन्वाञ्छितानप्यकल्पयत्

mano'bhilaṣitānkāmānubhayorapi kanyakā | vyajanāsanaśayyādīnvāñchitānapyakalpayat

वह कन्या हम दोनों के मन-वांछित पंखा, आसन, शय्या आदि सभी अभीष्ट वस्तुएँ भी व्यवस्थित करती थी।

श्लोक 21 (devibhagavatam.6.26.21)

एवं संसेव्यमानौ तु स्थितौ राज्ञो गृहे किल । वेदाध्ययनसंशीलावावां वेदव्रते रतौ

evaṁ saṁsevyamānau tu sthitau rājño gṛhe kila | vedādhyayanasaṁśīlāvāvāṁ vedavrate ratau

इस प्रकार सेवा किए जाते हुए हम दोनों राजा के घर में रहे, वेदाध्ययन में तत्पर और वेदव्रत में लीन।

श्लोक 22 (devibhagavatam.6.26.22)

अहं वीणां करे कृत्वा साधयित्वा स्वरोत्तमम् । गायत्रं साम सुस्वादमगां कर्णरसायनम्

ahaṁ vīṇāṁ kare kṛtvā sādhayitvā svarottamam | gāyatraṁ sāma susvādamagāṁ karṇarasāyanam

मैं वीणा हाथ में लेकर उत्तम स्वर साधकर मधुर गायत्र साम गाता था, जो कानों के लिए अमृत-सम था।

श्लोक 23 (devibhagavatam.6.26.23)

राजपुत्री तु तच्छ्रुत्वा सामगानं मनोहरम् । बभूव मयि रागाढ्या प्रीतियुक्ता विशारदा

rājaputrī tu tacchrutvā sāmagānaṁ manoharam | babhūva mayi rāgāḍhyā prītiyuktā viśāradā

राजकुमारी उस मनोहर सामगान को सुनकर मुझमें अनुरागयुक्त हो गई, प्रीतिपूर्ण और विशारद होकर।

श्लोक 24 (devibhagavatam.6.26.24)

दिने दिनेऽनुरागोऽस्या मयि वृद्धिं गतः परः । ममापि प्रीतियुक्तायां मनो जातं स्पृहापरम्

dine dine'nurāgo'syā mayi vṛddhiṁ gataḥ paraḥ | mamāpi prītiyuktāyāṁ mano jātaṁ spṛhāparam

दिन-प्रतिदिन उसका मुझ पर अनुराग अत्यधिक बढ़ता गया; और प्रेममयी उस कन्या के प्रति मेरे मन में भी अभिलाषा उत्पन्न हो गई।

श्लोक 25 (devibhagavatam.6.26.25)

मम तस्य च सा कन्या भोजनादिषु कर्हिचित् । अकरोदन्तरं किञ्चित्सेवाभेदं रसान्विता

mama tasya ca sā kanyā bhojanādiṣu karhicit | akarodantaraṁ kiñcitsevābhedaṁ rasānvitā

वह कन्या भोजन आदि में कभी-कभी मुझमें और पर्वत में कुछ भेद कर देती थी, सेवा में कुछ अंतर से युक्त होकर।

श्लोक 26 (devibhagavatam.6.26.26)

स्नानायोष्णजलं मह्यं पर्वताय च शीतलम् । दधि मह्यं तथा तक्रं पर्वतायाप्यकल्पयत्

snānāyoṣṇajalaṁ mahyaṁ parvatāya ca śītalam | dadhi mahyaṁ tathā takraṁ parvatāyāpyakalpayat

मेरे स्नान हेतु गर्म जल और पर्वत के लिए ठंडा; मुझे दही तथा पर्वत को केवल छाछ देती थी।

श्लोक 27 (devibhagavatam.6.26.27)

शयनास्तरणं शुभ्रं मदर्थे पर्यकल्पयत् । प्रीत्या परमया यद्वत्पर्वताय न तादृशम्

śayanāstaraṇaṁ śubhraṁ madarthe paryakalpayat | prītyā paramayā yadvatparvatāya na tādṛśam

मेरे लिए वह श्वेत शय्या-बिछौना अत्यंत प्रेमपूर्वक व्यवस्थित करती थी, जैसा पर्वत के लिए नहीं करती थी।

श्लोक 28 (devibhagavatam.6.26.28)

विलोकयति मां प्रेम्णा सुन्दरी न च पर्वतम् । ततोऽस्यास्तादृशं दृष्ट्वा पर्वतः प्रेमकारणम्

vilokayati māṁ premṇā sundarī na ca parvatam | tato'syāstādṛśaṁ dṛṣṭvā parvataḥ premakāraṇam

वह सुंदरी मुझे प्रेमपूर्वक देखती थी, पर्वत को नहीं; तब उसका यह भाव देखकर पर्वत को इस प्रेम का कारण —

श्लोक 29 (devibhagavatam.6.26.29)

मनसा चिन्तयामास किमेतदिति विस्मितः । पप्रच्छ मां रहः सम्यग्ब्रूहि नारद सर्वथा

manasā cintayāmāsa kimetaditi vismitaḥ | papraccha māṁ rahaḥ samyagbrūhi nārada sarvathā

मन में विस्मित होकर विचार आया — यह क्या है? उसने एकांत में मुझसे पूछा — हे नारद, सर्वथा सच बताओ।

श्लोक 30 (devibhagavatam.6.26.30)

राजपुत्री त्वयि प्रेम करोति मुदिता भृशम् । ददाति भक्ष्यभोज्यानि स्नेहयुक्ता समन्ततः

rājaputrī tvayi prema karoti muditā bhṛśam | dadāti bhakṣyabhojyāni snehayuktā samantataḥ

राजकुमारी तुम्हारे प्रति अत्यंत प्रसन्न होकर प्रेम करती है, स्नेहयुक्त होकर सब ओर से खाद्य-भोज्य पदार्थ देती है।

श्लोक 31 (devibhagavatam.6.26.31)

न तथा मयि भेदोऽत्र सन्देहं जनयत्यसौ । मन्यते त्वां पतिं कर्तुं सर्वथा सञ्जयात्मजा

na tathā mayi bhedo'tra sandehaṁ janayatyasau | manyate tvāṁ patiṁ kartuṁ sarvathā sañjayātmajā

मेरे साथ ऐसा भेद नहीं करती, यह मुझमें संदेह उत्पन्न करता है; मुझे लगता है, संजय-पुत्री तुम्हें ही पति बनाना चाहती है।

श्लोक 32 (devibhagavatam.6.26.32)

तवापि तादृशं भावं जानामि लक्षणैरहम् । नेत्रवक्त्रविकारैश्च ज्ञायते प्रीतिकारणम्

tavāpi tādṛśaṁ bhāvaṁ jānāmi lakṣaṇairaham | netravaktravikāraiśca jñāyate prītikāraṇam

मैं लक्षणों से तुम्हारा भी वैसा ही भाव जानता हूँ; नेत्र और मुख के विकार से प्रेम का कारण ज्ञात हो जाता है।

श्लोक 33 (devibhagavatam.6.26.33)

सत्यं वद न ते मिथ्या वक्तव्यं वचनं मुने । स्वर्गतः समयं कृत्वा चलितौ संस्मराधुना

satyaṁ vada na te mithyā vaktavyaṁ vacanaṁ mune | svargataḥ samayaṁ kṛtvā calitau saṁsmarādhunā

सच बताओ, हे मुने, मुझसे मिथ्या मत कहो; स्वर्ग से चलते समय की प्रतिज्ञा का अब स्मरण करो।

श्लोक 34 (devibhagavatam.6.26.34)

नारद उवाच । पृष्टोऽहं पर्वतेनेदं कारणं तु हठाद्यदा । तदाहं ह्रीसमाक्रान्तः सञ्जातश्चाब्रुवं पुनः

nārada uvāca | pṛṣṭo'haṁ parvatenedaṁ kāraṇaṁ tu haṭhādyadā | tadāhaṁ hrīsamākrāntaḥ sañjātaścābruvaṁ punaḥ

नारद ने कहा — जब पर्वत ने हठपूर्वक यह कारण पूछा, तब मैं लज्जा से आक्रांत होकर पुनः बोला —

श्लोक 35 (devibhagavatam.6.26.35)

पर्वतैषा विशालाक्षी पतिं मां कर्तुमुद्यता । ममापि मानसो भावो वर्ततेऽस्यां विशेषतः

parvataiṣā viśālākṣī patiṁ māṁ kartumudyatā | mamāpi mānaso bhāvo vartate'syāṁ viśeṣataḥ

हे पर्वत! यह विशालाक्षी मुझे पति बनाने को उद्यत है; और मेरे मन में भी इसके प्रति विशेष भाव है।

श्लोक 36 (devibhagavatam.6.26.36)

तच्छ्रुत्वा वचनं सत्यं पर्वतः कोपसंयुतः । मामुवाच मुनिर्वाक्यं धिग्धिगिति पुनः पुनः

tacchrutvā vacanaṁ satyaṁ parvataḥ kopasaṁyutaḥ | māmuvāca munirvākyaṁ dhigdhigiti punaḥ punaḥ

यह सत्य वचन सुनकर पर्वत क्रोध से भर गया और मुझसे बार-बार धिक्, धिक् कहते हुए बोला —

श्लोक 37 (devibhagavatam.6.26.37)

प्रथमं शपथान्कृत्वा वञ्चितोऽहं त्वया यतः । भव वानरवक्त्रस्त्वं शापाच्च मम मित्रधुक्

prathamaṁ śapathānkṛtvā vañcito'haṁ tvayā yataḥ | bhava vānaravaktrastvaṁ śāpācca mama mitradhuk

पहले शपथ लेकर भी तुमने मुझे धोखा दिया, इसलिए मेरे शाप से तुम वानरमुख हो जाओ, हे मित्र-द्रोही!

श्लोक 38 (devibhagavatam.6.26.38)

इति शप्तस्तु तेनाहं कुपितेन महात्मना । सहसा ह्यभवं क्रूरः शाखामृगमुखस्तदा

iti śaptastu tenāhaṁ kupitena mahātmanā | sahasā hyabhavaṁ krūraḥ śākhāmṛgamukhastadā

उस क्रुद्ध महात्मा द्वारा इस प्रकार शापित होकर मैं उसी क्षण भयंकर वानरमुख हो गया।

श्लोक 39 (devibhagavatam.6.26.39)

मयापि न कृता तस्मिन्क्षमा तु भगिनीसुते । सोऽपि शप्तोऽतिकोपाद्वै मा स्वर्गे ते गतिः किल

mayāpi na kṛtā tasminkṣamā tu bhaginīsute | so'pi śapto'tikopādvai mā svarge te gatiḥ kila

मैंने भी उसे, अपनी भगिनी के पुत्र को भी, क्षमा नहीं की — अत्यंत क्रोध में आकर मैंने भी उसे शाप दे दिया — तुम्हें स्वर्ग में स्थान न मिले!

श्लोक 40 (devibhagavatam.6.26.40)

स्वल्पेऽपराधे यस्मान्मां शप्तवानसि पर्वत । तस्मात्तवापि मन्दात्मन् मृत्युलोके स्थितिः किल

svalpe'parādhe yasmānmāṁ śaptavānasi parvata | tasmāttavāpi mandātman mṛtyuloke sthitiḥ kila

हे पर्वत! क्योंकि तुमने मुझे इतने छोटे से अपराध पर शाप दिया, इसलिए हे मंदबुद्धि! तुम्हारा भी निवास मृत्युलोक में ही होगा।

श्लोक 41 (devibhagavatam.6.26.41)

पर्वतस्तु गतस्तस्मान्नगराद्विमना भृशम् । अहं वानरवक्त्रस्तु सञ्जातस्तत्क्षणादपि

parvatastu gatastasmānnagarādvimanā bhṛśam | ahaṁ vānaravaktrastu sañjātastatkṣaṇādapi

तब पर्वत अत्यंत विषण्ण होकर उस नगरी से चला गया; और मैं उसी क्षण वानरमुख हो चुका था।

श्लोक 42 (devibhagavatam.6.26.42)

दृष्ट्वा मां वानरं क्रूरं राजपुत्री विलक्षणा । विमनातीव सञ्जाता वीणाश्रवणलालसा

dṛṣṭvā māṁ vānaraṁ krūraṁ rājaputrī vilakṣaṇā | vimanātīva sañjātā vīṇāśravaṇalālasā

मुझे भयंकर वानर के रूप में देखकर वह राजकुमारी, जो वीणा-श्रवण की उत्सुक थी, अत्यंत विषण्ण हो गई।

श्लोक 43 (devibhagavatam.6.26.43)

व्यास उवाच । ततः किमभवद्ब्रह्मन् कथं शापान्निवर्तितः । मानुषास्यः पुनर्जातो भवान्ब्रूहि यथाविधि

vyāsa uvāca | tataḥ kimabhavadbrahman kathaṁ śāpānnivartitaḥ | mānuṣāsyaḥ punarjāto bhavānbrūhi yathāvidhi

व्यास जी ने कहा — फिर क्या हुआ, हे ब्रह्मन्? आप शाप से कैसे मुक्त हुए, और पुनः मानव-मुख कैसे बने? यथाविधि बताइए।

श्लोक 44 (devibhagavatam.6.26.44)

पर्वतः क्व गतो भूयः सङ्गमो युवयोरभूत् । कदा कुत्र कथं सर्वं विस्तरेण वदस्व ह

parvataḥ kva gato bhūyaḥ saṅgamo yuvayorabhūt | kadā kutra kathaṁ sarvaṁ vistareṇa vadasva ha

पर्वत कहाँ गया, क्या तुम दोनों की पुनः भेंट हुई? कब, कहाँ, कैसे — सब विस्तार से बताइए।

श्लोक 45 (devibhagavatam.6.26.45)

नारद उवाच । किं ब्रवीमि महाभाग मायायाश्चरितं महत् । दुःखितोऽहं भृशं तत्र पर्वते रुषिते गते

nārada uvāca | kiṁ bravīmi mahābhāga māyāyāścaritaṁ mahat | duḥkhito'haṁ bhṛśaṁ tatra parvate ruṣite gate

नारद ने कहा — हे महाभाग! क्या कहूँ, माया की यह महती लीला! पर्वत के क्रोधित होकर चले जाने पर मैं वहाँ अत्यंत दुःखी हुआ।

श्लोक 46 (devibhagavatam.6.26.46)

पुनः सेवापरात्यर्थं राजपुत्री ममाभवत् । गतेऽथ पर्वते कामं स्थितस्तत्रैव सद्मनि

punaḥ sevāparātyarthaṁ rājaputrī mamābhavat | gate'tha parvate kāmaṁ sthitastatraiva sadmani

राजकुमारी और भी अधिक सेवारत हो गई मेरे प्रति; पर्वत के इच्छापूर्वक चले जाने पर मैं वहीं उस भवन में रहा।

श्लोक 47 (devibhagavatam.6.26.47)

अहं दुःखान्वितो दीनस्तथा वानरवन्मुखः । विशेषेण तु चिन्तार्तः किं मे स्यादिति चिन्तयन्

ahaṁ duḥkhānvito dīnastathā vānaravanmukhaḥ | viśeṣeṇa tu cintārtaḥ kiṁ me syāditi cintayan

मैं दुःखी, दीन, तथा वानर-सा मुख लिए, विशेषकर इस चिंता से पीड़ित था — मेरा क्या होगा?

श्लोक 48 (devibhagavatam.6.26.48)

सञ्जयोऽथ सुतां दृष्ट्वा किञ्चित्प्रकटयौवनाम् । विवाहार्थे राजसुतामपृच्छत्सचिवं तदा

sañjayo'tha sutāṁ dṛṣṭvā kiñcitprakaṭayauvanām | vivāhārthe rājasutāmapṛcchatsacivaṁ tadā

तब संजय ने अपनी पुत्री का यौवन कुछ प्रकट होते देखकर मंत्री से विवाह के विषय में पूछा —

श्लोक 49 (devibhagavatam.6.26.49)

विवाहकालः सम्प्राप्तः सुताया मम साम्प्रतम् । योग्यं वरं मम ब्रूहि राजपुत्रं सुसम्मतम्

vivāhakālaḥ samprāptaḥ sutāyā mama sāmpratam | yogyaṁ varaṁ mama brūhi rājaputraṁ susammatam

मेरी पुत्री के विवाह का समय अब आ गया है; मुझे कोई सुयोग्य, सर्वसम्मत राजपुत्र वर बताओ,

श्लोक 50 (devibhagavatam.6.26.50)

रूपौदार्यगुणैर्युक्तं शूरं सुकुलसम्भवम् । विवाहं विधिवत्पुत्र्याः करोमि किल साम्प्रतम्

rūpaudāryaguṇairyuktaṁ śūraṁ sukulasambhavam | vivāhaṁ vidhivatputryāḥ karomi kila sāmpratam

जो रूप, औदार्य और गुणों से युक्त, शूर तथा सुकुल में उत्पन्न हो; मैं अपनी पुत्री का विधिवत विवाह अभी सम्पन्न करूँगा।

श्लोक 51 (devibhagavatam.6.26.51)

प्रधानस्त्वब्रवीद्राजन् राजपुत्रा ह्यनेकशः । वर्तन्ते भुवि पुत्र्यास्ते योग्याः सर्वगुणान्विताः

pradhānastvabravīdrājan rājaputrā hyanekaśaḥ | vartante bhuvi putryāste yogyāḥ sarvaguṇānvitāḥ

प्रधान मंत्री ने कहा — हे राजन्! इस भूमि पर अनेक राजपुत्र हैं, जो आपकी पुत्री के योग्य और सर्वगुणसम्पन्न हैं।

श्लोक 52 (devibhagavatam.6.26.52)

यस्मिन् रुचिस्ते राजेन्द्र तमाहूय नृपात्मजम् । देहि कन्यां धनं भूरि हस्त्यश्वरथसंयुतम्

yasmin ruciste rājendra tamāhūya nṛpātmajam | dehi kanyāṁ dhanaṁ bhūri hastyaśvarathasaṁyutam

हे राजेन्द्र! जिसमें आपकी रुचि हो, उस राजपुत्र को बुलाकर, प्रचुर धन, हाथी, घोड़े और रथों सहित कन्या दे दीजिए।

श्लोक 53 (devibhagavatam.6.26.53)

नारद उवाच । पितुश्चिकीर्षितं ज्ञात्वा दमयन्ती तदा नृपम् । धात्र्या मुखेन वाक्यज्ञा तमुवाच रहः स्थितम्

nārada uvāca | pituścikīrṣitaṁ jñātvā damayantī tadā nṛpam | dhātryā mukhena vākyajñā tamuvāca rahaḥ sthitam

नारद ने कहा — पिता की इच्छा जानकर दमयंती ने वाणी में निपुण होकर धाय के मुख से एकांत में बैठे राजा से यह कहलवाया —

श्लोक 54 (devibhagavatam.6.26.54)

धात्र्युवाच । दमयन्ती महाराज पुत्री ते मामथाब्रवीत् । पितरं ब्रूहि धात्रेयि वचनान्मे सुखान्वितम्

dhātryuvāca | damayantī mahārāja putrī te māmathābravīt | pitaraṁ brūhi dhātreyi vacanānme sukhānvitam

धाय ने कहा — हे महाराज! आपकी पुत्री दमयंती ने मुझसे कहा — हे धात्रेयी! मेरी यह बात, जो मुझे सुखकर लगे, पिता से कहो —

श्लोक 55 (devibhagavatam.6.26.55)

मया वृतोऽथ मेधावी नारदो महतीयुतः । नादमोहितया कामं नान्यः कोऽपि प्रियो मम

mayā vṛto'tha medhāvī nārado mahatīyutaḥ | nādamohitayā kāmaṁ nānyaḥ ko'pi priyo mama

मैंने महती वीणा से युक्त बुद्धिमान नारद को वरण किया है; उनके स्वर से मोहित होकर मुझे उनके सिवा कोई अन्य प्रिय नहीं है।

श्लोक 56 (devibhagavatam.6.26.56)

कुरु मे वाञ्छितं तात विवाहं मुनिना सह । नान्यं वरिष्ये धर्मज्ञ नारदं तु पतिं विना

kuru me vāñchitaṁ tāta vivāhaṁ muninā saha | nānyaṁ variṣye dharmajña nāradaṁ tu patiṁ vinā

हे तात! उस मुनि के साथ मेरा अभीष्ट विवाह करा दीजिए; हे धर्मज्ञ! नारद के अतिरिक्त मैं किसी अन्य को पति नहीं वरूँगी।

श्लोक 57 (devibhagavatam.6.26.57)

मग्नाहं नादसिन्धौ वै नक्रहीने रसात्मके । अक्षारे सुखसम्पूर्णे तिमिङ्गिलविवर्जिते

magnāhaṁ nādasindhau vai nakrahīne rasātmake | akṣāre sukhasampūrṇe timiṅgilavivarjite

मैं उनके नाद-सिंधु में डूबी हूँ, जो मगरों से रहित, रसमय, अक्षय, सुख से परिपूर्ण और तिमिंगिलों से रहित है।

अध्याय 25अध्याय-सूचीअध्याय 27