Skip to main content

षष्ठ स्कन्ध · अध्याय 29

नारद की पुनः स्वरूप-प्राप्ति

अध्याय 28अध्याय-सूचीअध्याय 30

श्लोक 1 (devibhagavatam.6.29.1)

नारद उवाच । इत्युक्तोऽहं तदा तेन राज्ञा तालध्वजेन च । विमृश्य मनसात्यर्थं तमुवाच विशाम्पते

nārada uvāca | ityukto'haṁ tadā tena rājñā tāladhvajena ca | vimṛśya manasātyarthaṁ tamuvāca viśāmpate

नारद ने कहा — उस राजा ताड़ध्वज द्वारा इस प्रकार कहे जाने पर मैंने मन में अत्यंत विचार कर, हे विशांपते, उससे कहा —

श्लोक 2 (devibhagavatam.6.29.2)

राजन्नाहं विजानामि पुत्री कस्येति निश्चयम् । पितरौ क्व च मे केन स्थापिता च सरोवरे

rājannāhaṁ vijānāmi putrī kasyeti niścayam | pitarau kva ca me kena sthāpitā ca sarovare

हे राजन्! मैं निश्चयपूर्वक नहीं जानती कि मैं किसकी पुत्री हूँ; मेरे माता-पिता कहाँ हैं, और मुझे इस सरोवर में किसने रखा।

श्लोक 3 (devibhagavatam.6.29.3)

किं करोमि क्व गच्छामि कथं मे सुकृतं भवेत् । निराधारास्मि राजेन्द्र चिन्तयामि चिकीर्षितम्

kiṁ karomi kva gacchāmi kathaṁ me sukṛtaṁ bhavet | nirādhārāsmi rājendra cintayāmi cikīrṣitam

मैं क्या करूँ, कहाँ जाऊँ, मेरा कल्याण कैसे हो? हे राजेन्द्र! मैं निराधार हूँ, विचार कर रही हूँ कि क्या किया जाए।

श्लोक 4 (devibhagavatam.6.29.4)

दैवमेव परं राजन्नास्त्यत्र पौरुषं मम । धर्मज्ञोऽसि महीपाल यथेच्छसि तथा कुरु

daivameva paraṁ rājannāstyatra pauruṣaṁ mama | dharmajño'si mahīpāla yathecchasi tathā kuru

हे राजन्! यहाँ केवल दैव ही प्रधान है, मेरा कोई पुरुषार्थ नहीं है; आप धर्मज्ञ हैं, हे महीपाल, जो चाहें वही करें।

श्लोक 5 (devibhagavatam.6.29.5)

तवाधीनास्म्यहं भूप न मे कोऽप्यस्ति पालकः । न पिता न च माता च न स्थानं न च बान्धवाः

tavādhīnāsmyahaṁ bhūpa na me ko'pyasti pālakaḥ | na pitā na ca mātā ca na sthānaṁ na ca bāndhavāḥ

हे भूप! मैं आपके अधीन हूँ, मेरा कोई पालक नहीं — न पिता, न माता, न स्थान, न बांधव।

श्लोक 6 (devibhagavatam.6.29.6)

इत्युक्तोऽसौ मया राजा बभूव मदनातुरः । मां निरीक्ष्य विशालाक्षीं सेवकानित्युवाच ह

ityukto'sau mayā rājā babhūva madanāturaḥ | māṁ nirīkṣya viśālākṣīṁ sevakānityuvāca ha

ऐसा मेरे द्वारा कहे जाने पर वह राजा काम-पीड़ित हो गया; विशालाक्षी मुझे देखकर उसने अपने सेवकों से कहा —

श्लोक 7 (devibhagavatam.6.29.7)

नरयानमानयध्वं चतुर्वाह्यं मनोहरम् । आरोहणार्थमस्यास्तु कौशेयाम्बरवेष्टितम्

narayānamānayadhvaṁ caturvāhyaṁ manoharam | ārohaṇārthamasyāstu kauśeyāmbaraveṣṭitam

एक मनोहर, चार पुरुषों द्वारा वहन किया जाने वाला पालकी लाओ, रेशमी वस्त्र से आवृत, इसके आरोहण के लिए।

श्लोक 8 (devibhagavatam.6.29.8)

मृद्वास्तरणसंयुक्तं मुक्ताजालविभूषितम् । चतुरस्रं विशालं च सुवर्णरचितं शुभम्

mṛdvāstaraṇasaṁyuktaṁ muktājālavibhūṣitam | caturasraṁ viśālaṁ ca suvarṇaracitaṁ śubham

मृदु गद्दों से युक्त, मोतियों के जाल से विभूषित, चतुष्कोण, विशाल, स्वर्ण से रचित, शुभ।

श्लोक 9 (devibhagavatam.6.29.9)

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा भृत्याः सत्वरगामिनः । आनिन्युः शिबिकां दिव्यां मदर्थे वस्त्रवेष्टिताम्

tasya tadvacanaṁ śrutvā bhṛtyāḥ satvaragāminaḥ | āninyuḥ śibikāṁ divyāṁ madarthe vastraveṣṭitām

उसका यह वचन सुनकर सेवक शीघ्रगामी होकर वस्त्रों से आवृत एक दिव्य पालकी मेरे लिए ले आए।

श्लोक 10 (devibhagavatam.6.29.10)

आरूढाऽहं तदा तस्यां तस्य प्रियचिकीर्षया । मुदितोऽसौ गृहे नीत्वा मां तदा पृथिवीपतिः

ārūḍhā'haṁ tadā tasyāṁ tasya priyacikīrṣayā | mudito'sau gṛhe nītvā māṁ tadā pṛthivīpatiḥ

मैं तब उसे प्रसन्न करने की इच्छा से उस पर आरूढ़ हुई; और वह प्रसन्न पृथ्वीपति राजा मुझे तब अपने घर ले गया।

श्लोक 11 (devibhagavatam.6.29.11)

विवाहविधिना राजा शुभे लग्ने शुभे दिने । उपयेमे च मां तत्र हुतभुक्सन्निधौ ततः

vivāhavidhinā rājā śubhe lagne śubhe dine | upayeme ca māṁ tatra hutabhuksannidhau tataḥ

विवाह-विधि से, शुभ लग्न, शुभ दिन में, राजा ने वहाँ अग्नि की साक्षी में मुझसे विवाह कर लिया।

श्लोक 12 (devibhagavatam.6.29.12)

तस्याहं वल्लभा जाता प्राणेभ्योऽपि गरीयसी । सौभाग्यसुन्दरीत्येवं नाम तत्र कृतं मम

tasyāhaṁ vallabhā jātā prāṇebhyo'pi garīyasī | saubhāgyasundarītyevaṁ nāma tatra kṛtaṁ mama

मैं उसकी प्राणों से भी अधिक प्रिय वल्लभा बनी; वहाँ मेरा नाम सौभाग्यसुंदरी रखा गया।

श्लोक 13 (devibhagavatam.6.29.13)

रममाणो मया सार्धं सुखमाप महीपतिः । नानाभोगविलासैश्च कामशास्त्रोदितैस्तथा

ramamāṇo mayā sārdhaṁ sukhamāpa mahīpatiḥ | nānābhogavilāsaiśca kāmaśāstroditaistathā

मेरे साथ रमण करते हुए वह पृथ्वीपति नाना प्रकार के भोग-विलासों तथा कामशास्त्रोक्त क्रीड़ाओं से सुख प्राप्त करने लगा।

श्लोक 14 (devibhagavatam.6.29.14)

राजकार्याणि सन्त्यज्य क्रीडासक्तो दिवानिशम् । नासौ विवेद गच्छन्तं कालं कामकलारतः

rājakāryāṇi santyajya krīḍāsakto divāniśam | nāsau viveda gacchantaṁ kālaṁ kāmakalārataḥ

राजकार्यों को त्यागकर, दिन-रात क्रीड़ा में आसक्त, कामकला में रत वह समय के बीतने का भान भी न रखता था।

श्लोक 15 (devibhagavatam.6.29.15)

उद्यानेषु च रम्येषु वापीषु च गृहेषु च । हर्म्येषु वरशैलेषु दीर्घिकासु वरासु च

udyāneṣu ca ramyeṣu vāpīṣu ca gṛheṣu ca | harmyeṣu varaśaileṣu dīrghikāsu varāsu ca

रमणीय उद्यानों में, बावड़ियों और भवनों में, महलों और उत्तम पर्वतों पर, तथा सुंदर दीर्घिकाओं में —

श्लोक 16 (devibhagavatam.6.29.16)

वारुणीमदमत्तोऽसौ विहरन्कानने शुभे । विसृज्य सर्वकार्याणि मदधीनो बभूव ह

vāruṇīmadamatto'sau viharankānane śubhe | visṛjya sarvakāryāṇi madadhīno babhūva ha

वारुणी (मदिरा) के मद में उन्मत्त, शुभ वनों में विहार करते हुए, समस्त कार्यों को त्यागकर वह पूर्णतः मद के अधीन हो गया।

श्लोक 17 (devibhagavatam.6.29.17)

व्यासाहं तेन संसक्ता क्रीडारसवशीकृता । स्मृतवान्पूर्वदेहं न पुम्भावं मुनिजन्म च

vyāsāhaṁ tena saṁsaktā krīḍārasavaśīkṛtā | smṛtavānpūrvadehaṁ na pumbhāvaṁ munijanma ca

हे व्यास! मैं भी उससे आसक्त होकर, क्रीड़ा-रस से वशीभूत होकर, अपने पूर्व शरीर, पुरुष-भाव तथा मुनि-जन्म का स्मरण नहीं कर सकी।

श्लोक 18 (devibhagavatam.6.29.18)

ममैवायं पतिर्योषाहं पत्नीषु प्रिया सती । पट्टराज्ञी विलासज्ञा सफलं जीवितं मम

mamaivāyaṁ patiryoṣāhaṁ patnīṣu priyā satī | paṭṭarājñī vilāsajñā saphalaṁ jīvitaṁ mama

यही मेरा पति है, मैं स्त्री हूँ, उसकी पत्नियों में प्रिय और सती पट्टरानी हूँ, विलास-विद्या में निपुण — मेरा जीवन सफल है —

श्लोक 19 (devibhagavatam.6.29.19)

इति चिन्तयती तस्मिन्प्रेमबद्धा दिवानिशम् । क्रीडासक्ता सुखे लुब्धा तं स्थिता वशवर्तिनी

iti cintayatī tasminpremabaddhā divāniśam | krīḍāsaktā sukhe lubdhā taṁ sthitā vaśavartinī

ऐसा विचार करती हुई, दिन-रात प्रेम में बँधी, क्रीड़ा में आसक्त, सुख की लोभी, मैं उसके वशवर्तिनी होकर रही।

श्लोक 20 (devibhagavatam.6.29.20)

विस्मृतं ब्रह्मविज्ञानं ब्रह्मज्ञानं च शाश्वतम् । धर्मशास्त्रपरिज्ञानं तदासक्तमना स्थिता

vismṛtaṁ brahmavijñānaṁ brahmajñānaṁ ca śāśvatam | dharmaśāstraparijñānaṁ tadāsaktamanā sthitā

ब्रह्मविज्ञान, शाश्वत ब्रह्मज्ञान तथा धर्मशास्त्र का सम्पूर्ण ज्ञान विस्मृत हो गया; मेरा मन उसी में आसक्त होकर रह गया।

श्लोक 21 (devibhagavatam.6.29.21)

एवं विहरतस्तत्र वर्षाणि द्वादशैव तु । गतानि क्षणवत्कामक्रीडासक्तस्य मे मुने

evaṁ viharatastatra varṣāṇi dvādaśaiva tu | gatāni kṣaṇavatkāmakrīḍāsaktasya me mune

हे मुने! इस प्रकार वहाँ विहार करते हुए, काम-क्रीड़ा में आसक्त मेरे बारह वर्ष क्षणभर के समान बीत गए।

श्लोक 22 (devibhagavatam.6.29.22)

जाता गर्भवती चाहं मुदं प्राप नृपस्तदा । कारयामास विधिवद्गर्भसंस्कारकर्म च

jātā garbhavatī cāhaṁ mudaṁ prāpa nṛpastadā | kārayāmāsa vidhivadgarbhasaṁskārakarma ca

मैं गर्भवती हुई, और राजा प्रसन्नता को प्राप्त हुआ; उसने विधिपूर्वक गर्भ-संस्कार सम्पन्न कराया।

श्लोक 23 (devibhagavatam.6.29.23)

अपृच्छद्दोहदं राजा प्रीणयन्मां पुनः पुनः । नाब्रवं लज्जमानाहं नृपं प्रीतमना भृशम्

apṛcchaddohadaṁ rājā prīṇayanmāṁ punaḥ punaḥ | nābravaṁ lajjamānāhaṁ nṛpaṁ prītamanā bhṛśam

राजा बार-बार मुझे प्रसन्न करते हुए मेरी दोहद (गर्भवती की इच्छा) पूछता; लज्जा से मैं कुछ न कहती, यद्यपि मन प्रेम से भरा रहता।

श्लोक 24 (devibhagavatam.6.29.24)

सम्पूर्णे दशमे मासि पुत्रो जातस्ततो मम । शुभेऽह्नि ग्रहनक्षत्रलग्नताराबलान्विते

sampūrṇe daśame māsi putro jātastato mama | śubhe'hni grahanakṣatralagnatārābalānvite

दसवाँ महीना पूर्ण होने पर मुझे शुभ ग्रह-नक्षत्र-लग्न-तारा-बल से युक्त शुभ दिन पर पुत्र प्राप्त हुआ।

श्लोक 25 (devibhagavatam.6.29.25)

बभूव नृपतेर्गेहे पुत्रजन्ममहोत्सवः । राजा परमसन्तुष्टो बभूव सुतजन्मतः

babhūva nṛpatergehe putrajanmamahotsavaḥ | rājā paramasantuṣṭo babhūva sutajanmataḥ

राजा के घर में पुत्र-जन्म का महोत्सव हुआ; पुत्र-जन्म से राजा परम संतुष्ट हो गया।

श्लोक 26 (devibhagavatam.6.29.26)

सूतकान्ते सुतं वीक्ष्य राजा मुदमवाप ह । अहं भूमिपतेश्चासं प्रिया भार्या परन्तप

sūtakānte sutaṁ vīkṣya rājā mudamavāpa ha | ahaṁ bhūmipateścāsaṁ priyā bhāryā parantapa

सूतक समाप्त होने पर पुत्र को देखकर राजा प्रसन्न हुआ; हे परंतप! मैं उस भूमिपति की प्रिय पत्नी थी।

श्लोक 27 (devibhagavatam.6.29.27)

ततो वर्षद्वयान्ते वै पुनर्गर्भो मया धृतः । द्वितीयस्तु सुतो जातः सर्वलक्षणसंयुतः

tato varṣadvayānte vai punargarbho mayā dhṛtaḥ | dvitīyastu suto jātaḥ sarvalakṣaṇasaṁyutaḥ

फिर दो वर्ष बाद मैंने पुनः गर्भ धारण किया; दूसरा पुत्र सर्वलक्षणसम्पन्न उत्पन्न हुआ।

श्लोक 28 (devibhagavatam.6.29.28)

सुधन्वेति सुतस्याथ नाम चक्रे नृपस्तदा । वीरवर्मेति ज्येष्ठस्य ब्राह्मणैः प्रेरितस्त्वयम्

sudhanveti sutasyātha nāma cakre nṛpastadā | vīravarmeti jyeṣṭhasya brāhmaṇaiḥ preritastvayam

तब राजा ने इस पुत्र का नाम सुधन्वा रखा; ज्येष्ठ का नाम ब्राह्मणों की प्रेरणा से वीरवर्मा रखा गया था।

श्लोक 29 (devibhagavatam.6.29.29)

एवं द्वादश पुत्राश्च प्रसूता भूपसम्मताः । मोहितोऽहं तदा तेषां प्रीत्या पालनलालने

evaṁ dvādaśa putrāśca prasūtā bhūpasammatāḥ | mohito'haṁ tadā teṣāṁ prītyā pālanalālane

इस प्रकार राजा द्वारा सम्मानित बारह पुत्र उत्पन्न हुए; उनके पालन-पोषण के प्रेम में मैं उस समय मोहित हो गई।

श्लोक 30 (devibhagavatam.6.29.30)

पुनरष्ट सुताः काले काले जाताः स्वरूपिणः । गार्हस्थ्यं मे ततः पूर्णं सम्पन्नं सुखसाधनम्

punaraṣṭa sutāḥ kāle kāle jātāḥ svarūpiṇaḥ | gārhasthyaṁ me tataḥ pūrṇaṁ sampannaṁ sukhasādhanam

फिर समय-समय पर आठ पुत्र और उत्पन्न हुए, सभी सुंदर रूप वाले; मेरा गार्हस्थ्य जीवन तब पूर्ण, सुख का साधन बन गया।

श्लोक 31 (devibhagavatam.6.29.31)

तेषां दारक्रियाः काले कृता राज्ञा यथोचिताः । स्नुषाभिश्च तथा पुत्रैः परिवारो महानभूत्

teṣāṁ dārakriyāḥ kāle kṛtā rājñā yathocitāḥ | snuṣābhiśca tathā putraiḥ parivāro mahānabhūt

समय पर राजा ने उन सबके यथोचित विवाह सम्पन्न कराए; पुत्रवधुओं और पुत्रों सहित मेरा परिवार अत्यंत विशाल हो गया।

श्लोक 32 (devibhagavatam.6.29.32)

ततः पौत्रादिसम्भूतास्तेऽपि क्रीडारसान्विताः । आसन्नानारसोपेता मोहवृद्धिकरा भृशम्

tataḥ pautrādisambhūtāste'pi krīḍārasānvitāḥ | āsannānārasopetā mohavṛddhikarā bhṛśam

फिर पौत्र आदि भी उत्पन्न हुए, वे भी क्रीड़ा-रस से युक्त, नाना रसों से भरे, मेरे मोह को अत्यंत बढ़ाने वाले।

श्लोक 33 (devibhagavatam.6.29.33)

कदाचित्सुखमैश्वर्यं कदाचिद्दुःखमद्भुतम् । पुत्रेषु रोगजनितं देहसन्तापकारकम्

kadācitsukhamaiśvaryaṁ kadācidduḥkhamadbhutam | putreṣu rogajanitaṁ dehasantāpakārakam

कभी सुख-ऐश्वर्य होता, कभी अद्भुत दुःख होता — पुत्रों में रोग होने से देह में संताप उत्पन्न होता।

श्लोक 34 (devibhagavatam.6.29.34)

परस्परं कदाचित्तु विरोधोऽभूत्सुदारुणः । पुत्राणां वा वधूनां च तेन सन्तापसम्भवः

parasparaṁ kadācittu virodho'bhūtsudāruṇaḥ | putrāṇāṁ vā vadhūnāṁ ca tena santāpasambhavaḥ

कभी पुत्रों में या पुत्रवधुओं में परस्पर अत्यंत भयंकर विरोध हो जाता, जिससे संताप उत्पन्न होता।

श्लोक 35 (devibhagavatam.6.29.35)

सुखदुःखात्मके घोरे मिथ्याचारकरे भृशम् । सङ्कल्पजनिते क्षुद्रे मग्नोऽहं मुनिसत्तम

sukhaduḥkhātmake ghore mithyācārakare bhṛśam | saṅkalpajanite kṣudre magno'haṁ munisattama

हे मुनिसत्तम! सुख-दुःखमय, मिथ्याचार से भरे, संकल्प से उत्पन्न इस क्षुद्र भयंकर चक्र में मैं डूबी रही।

श्लोक 36 (devibhagavatam.6.29.36)

विस्मृतं पूर्वविज्ञानं शास्त्रज्ञानं तथा गतम् । योषाभावे विलीनोऽहं गृहकार्येषु सर्वथा

vismṛtaṁ pūrvavijñānaṁ śāstrajñānaṁ tathā gatam | yoṣābhāve vilīno'haṁ gṛhakāryeṣu sarvathā

पूर्व-ज्ञान विस्मृत हो गया, शास्त्र-ज्ञान भी लुप्त हो गया; स्त्री-भाव में मैं सर्वथा गृह-कार्यों में ही लीन हो गई।

श्लोक 37 (devibhagavatam.6.29.37)

अहङ्कारस्तु सञ्जातो भृशं मोहविवर्धकः । एते मे बलिनः पुत्राः स्नुषाः सुकुलसम्भवाः

ahaṅkārastu sañjāto bhṛśaṁ mohavivardhakaḥ | ete me balinaḥ putrāḥ snuṣāḥ sukulasambhavāḥ

मुझमें अहंकार उत्पन्न हो गया, जो मोह को अत्यंत बढ़ाने वाला था — ये मेरे बलशाली पुत्र हैं, पुत्रवधुएँ सुकुल में उत्पन्न हैं;

श्लोक 38 (devibhagavatam.6.29.38)

एते पुत्राः सुसन्नद्धाः क्रीडन्ति मम वेश्मसु । धन्याहं खलु नारीणां संसारेऽस्मिन्नहो भृशम्

ete putrāḥ susannaddhāḥ krīḍanti mama veśmasu | dhanyāhaṁ khalu nārīṇāṁ saṁsāre'sminnaho bhṛśam

ये पुत्र सुसज्जित होकर मेरे घर में क्रीड़ा करते हैं — निश्चय ही मैं स्त्रियों में इस संसार में अत्यंत धन्य हूँ!

श्लोक 39 (devibhagavatam.6.29.39)

नारदोऽहं भगवता वञ्चितो मायया किल । न कदाचिन्मयाप्येवं चिन्तितं मनसा किल

nārado'haṁ bhagavatā vañcito māyayā kila | na kadācinmayāpyevaṁ cintitaṁ manasā kila

मैं नारद हूँ, भगवान द्वारा माया से छला गया हूँ — यह विचार तो मुझे मन में कभी आया ही नहीं।

श्लोक 40 (devibhagavatam.6.29.40)

राजपत्नी शुभाचारा बहुपुत्रा पतिव्रता । धन्याहं किल संसारे कृष्णैवं मोहितस्त्वहम्

rājapatnī śubhācārā bahuputrā pativratā | dhanyāhaṁ kila saṁsāre kṛṣṇaivaṁ mohitastvaham

मैं राजपत्नी हूँ, सदाचारिणी, बहुपुत्रवती, पतिव्रता — निश्चय ही मैं संसार में धन्य हूँ — हे कृष्ण! इस प्रकार मैं अत्यंत मोहित हो गई थी।

श्लोक 41 (devibhagavatam.6.29.41)

अथ कश्चिन्नृपः कामं दूरदेशाधिपो महान् । अरातिभावमापन्नः पतिना सह मानद

atha kaścinnṛpaḥ kāmaṁ dūradeśādhipo mahān | arātibhāvamāpannaḥ patinā saha mānada

हे मानद! तब किसी दूर देश के महान अधिपति राजा ने मेरे पति से शत्रुता कर ली।

श्लोक 42 (devibhagavatam.6.29.42)

कृत्वा सैन्यसमायोगं रथैश्च वारणैर्युतम् । आजगाम कान्यकुब्जे पुरे युद्धमचिन्तयत्

kṛtvā sainyasamāyogaṁ rathaiśca vāraṇairyutam | ājagāma kānyakubje pure yuddhamacintayat

सेना एकत्र कर, रथों और हाथियों सहित, वह कान्यकुब्ज नगर में आ पहुँचा और युद्ध का विचार करने लगा।

श्लोक 43 (devibhagavatam.6.29.43)

वेष्टितं नगरं तेन राज्ञा सैन्ययुतेन च । मम पुत्राश्च पौत्राश्च निर्गता नगरात्तदा

veṣṭitaṁ nagaraṁ tena rājñā sainyayutena ca | mama putrāśca pautrāśca nirgatā nagarāttadā

उस राजा ने अपनी सेना सहित नगर को घेर लिया; मेरे पुत्र और पौत्र तब नगर से बाहर निकले।

श्लोक 44 (devibhagavatam.6.29.44)

सङ्ग्रामस्तुमुलस्तत्र कृतस्तैस्तेन पुत्रकैः । हता रणे सुताः सर्वे वैरिणा कालयोगतः

saṅgrāmastumulastatra kṛtastaistena putrakaiḥ | hatā raṇe sutāḥ sarve vairiṇā kālayogataḥ

वहाँ उन पुत्रों और उस शत्रु के बीच घोर युद्ध हुआ; काल के प्रभाव से शत्रु द्वारा मेरे सभी पुत्र युद्ध में मारे गए।

श्लोक 45 (devibhagavatam.6.29.45)

राजा भग्नस्तु सङ्ग्रामादागतः स्वगृहं पुनः । श्रुतं मया मृताः पुत्राः सङ्ग्रामे भृशदारुणे

rājā bhagnastu saṅgrāmādāgataḥ svagṛhaṁ punaḥ | śrutaṁ mayā mṛtāḥ putrāḥ saṅgrāme bhṛśadāruṇe

वह राजा युद्ध से परास्त होकर पुनः अपने घर लौट आया; मैंने सुना कि मेरे पुत्र उस अत्यंत भयंकर युद्ध में मारे गए।

श्लोक 46 (devibhagavatam.6.29.46)

स हत्वा मे सुतान्पौत्रान्गतो राजा बलान्वितः । क्रन्दमाना ह्यहं तत्र गता समरमण्डले

sa hatvā me sutānpautrāngato rājā balānvitaḥ | krandamānā hyahaṁ tatra gatā samaramaṇḍale

मेरे पुत्रों और पौत्रों को मारकर वह राजा अपनी सेना सहित चला गया; तब मैं रोती हुई युद्ध-भूमि में गई।

श्लोक 47 (devibhagavatam.6.29.47)

दृष्ट्वा तान्पतितान्पुत्रान्पौत्रांश्चदुःखपीडिता । विललापाहमायुष्मञ्छोकसागरसम्प्लवे

dṛṣṭvā tānpatitānputrānpautrāṁścaduḥkhapīḍitā | vilalāpāhamāyuṣmañchokasāgarasamplave

अपने गिरे हुए पुत्रों और पौत्रों को देखकर, दुःख से पीड़ित होकर, हे आयुष्मन्! मैं शोक-सागर में डूबकर विलाप करने लगी —

श्लोक 48 (devibhagavatam.6.29.48)

हा पुत्राः क्व गता मेऽद्य हा हतास्मि दुरात्मना । दैवेनातिबलिष्ठेन दुर्वारेणातिपापिना

hā putrāḥ kva gatā me'dya hā hatāsmi durātmanā | daivenātibaliṣṭhena durvāreṇātipāpinā

हाय पुत्रों! आज तुम कहाँ चले गए? हाय! मैं इस अत्यंत बलवान, दुर्निवार, अत्यंत पापी दैव द्वारा नष्ट हो गई!

श्लोक 49 (devibhagavatam.6.29.49)

एतस्मिन्नन्तरे तत्र भगवान्मधुसूदनः । कृत्वा रूपं द्विजस्यागाद्वृद्धः परमशोभनः

etasminnantare tatra bhagavānmadhusūdanaḥ | kṛtvā rūpaṁ dvijasyāgādvṛddhaḥ paramaśobhanaḥ

इसी बीच भगवान मधुसूदन ब्राह्मण का रूप धारण कर वहाँ आए — वृद्ध, परम सुशोभित,

श्लोक 50 (devibhagavatam.6.29.50)

सुवासा वेदवित्कामं मत्समीपं समागतः । मामुवाचातिदीनां स क्रन्दमानां रणाजिरे

suvāsā vedavitkāmaṁ matsamīpaṁ samāgataḥ | māmuvācātidīnāṁ sa krandamānāṁ raṇājire

सुवस्त्रधारी, वेदज्ञ; मेरे निकट आकर, युद्धभूमि में रोती हुई, अत्यंत दीन मुझसे उन्होंने कहा —

श्लोक 51 (devibhagavatam.6.29.51)

ब्राह्मण उवाच । किं विषीदसि तन्वङ्गि भ्रमोऽयं प्रकटीकृतः । मोहेन कोकिलालापे पतिपुत्रगृहात्मके

brāhmaṇa uvāca | kiṁ viṣīdasi tanvaṅgi bhramo'yaṁ prakaṭīkṛtaḥ | mohena kokilālāpe patiputragṛhātmake

ब्राह्मण ने कहा — हे कृशांगी! तू क्यों विषाद करती है? यह भ्रम ही प्रकट हुआ है — पति-पुत्र-गृहमय मोह से, जो कोयल की मीठी बोली-सा लगता था।

श्लोक 52 (devibhagavatam.6.29.52)

का त्वं कस्याः सुताः केऽमी चिन्तयात्मगतिं पराम् । उत्तिष्ठ रोदनं त्यक्त्वा स्वस्था भव सुलोचने

kā tvaṁ kasyāḥ sutāḥ ke'mī cintayātmagatiṁ parām | uttiṣṭha rodanaṁ tyaktvā svasthā bhava sulocane

कौन तू है? किसकी संतान हैं ये? आत्मा की परम गति का विचार कर। हे सुलोचने! उठ, रोना त्यागकर स्वस्थ हो जा।

श्लोक 53 (devibhagavatam.6.29.53)

स्नानं च तिलदानं च पुत्राणां कुरु कामिनि । परलोकगतानां च मर्यादारक्षणाय वै

snānaṁ ca tiladānaṁ ca putrāṇāṁ kuru kāmini | paralokagatānāṁ ca maryādārakṣaṇāya vai

हे कामिनि! अपने पुत्रों के लिए स्नान और तिल-दान कर, जो परलोक को प्राप्त हो चुके हैं, मर्यादा-रक्षा के लिए।

श्लोक 54 (devibhagavatam.6.29.54)

कर्तव्यं सर्वथा तीर्थे स्नानं तु न गृहे क्वचित् । मृतानां किल बन्धूनां धर्मशास्त्रविनिर्णयः

kartavyaṁ sarvathā tīrthe snānaṁ tu na gṛhe kvacit | mṛtānāṁ kila bandhūnāṁ dharmaśāstravinirṇayaḥ

मृत बंधुओं के लिए स्नान सर्वथा तीर्थ में ही करना चाहिए, घर में कभी नहीं — यही धर्मशास्त्र का निर्णय है।

श्लोक 55 (devibhagavatam.6.29.55)

नारद उवाच । इत्युक्त्वा तेन विप्रेण वृद्धेन प्रतिबोधिता । उत्थिताहं नृपेणाथ युक्ता बन्धुभिरावृता

nārada uvāca | ityuktvā tena vipreṇa vṛddhena pratibodhitā | utthitāhaṁ nṛpeṇātha yuktā bandhubhirāvṛtā

नारद ने कहा — उस वृद्ध विप्र द्वारा इस प्रकार प्रबोधित होकर मैं उठी, राजा तथा बंधुओं से घिरी हुई।

श्लोक 56 (devibhagavatam.6.29.56)

अग्रतो द्विजरूपेण भगवान्भूतभावनः । चलिताहं ततस्तूर्णं तीर्थं परमपावनम्

agrato dvijarūpeṇa bhagavānbhūtabhāvanaḥ | calitāhaṁ tatastūrṇaṁ tīrthaṁ paramapāvanam

आगे-आगे ब्राह्मण-रूपधारी भगवान भूतभावन के साथ मैं शीघ्र ही उस परम पावन तीर्थ की ओर चली।

श्लोक 57 (devibhagavatam.6.29.57)

हरिर्मां कृपया तत्र पुन्तीर्थे सरसि प्रभुः । नीत्वाह भगवान्विष्णुर्द्विजरूपी जनार्दनः

harirmāṁ kṛpayā tatra puntīrthe sarasi prabhuḥ | nītvāha bhagavānviṣṇurdvijarūpī janārdanaḥ

हरि ने वहाँ कृपापूर्वक मुझे पुंतीर्थ नामक सरोवर पर पहुँचाया; ब्राह्मण-रूपधारी भगवान विष्णु जनार्दन ने मुझसे कहा —

श्लोक 58 (devibhagavatam.6.29.58)

स्नानं कुरु तडागेऽस्मिन्पावने गजगामिनि । त्यज शोकं क्रियाकालः पुत्राणां च निरर्थकम्

snānaṁ kuru taḍāge'sminpāvane gajagāmini | tyaja śokaṁ kriyākālaḥ putrāṇāṁ ca nirarthakam

हे गजगामिनी! इस पावन सरोवर में स्नान कर; शोक त्याग दे — पुत्रों की क्रिया का समय है, यद्यपि यह निरर्थक है।

श्लोक 59 (devibhagavatam.6.29.59)

कोटिशस्ते मृताः पुत्रा जन्मजन्मसमुद्भवाः । पितरः पतयश्चैव भ्रातरो जामयस्तथा

koṭiśaste mṛtāḥ putrā janmajanmasamudbhavāḥ | pitaraḥ patayaścaiva bhrātaro jāmayastathā

जन्म-जन्मान्तर में करोड़ों पुत्र तुम्हारे लिए मर चुके हैं — पिता, पति, भाई और बहनें भी।

श्लोक 60 (devibhagavatam.6.29.60)

केषां दुःखं त्वया कार्यं भ्रमेऽस्मिन्मानसोद्भवे । वितथे स्वप्नसदृशे तापदे देहिनामिह

keṣāṁ duḥkhaṁ tvayā kāryaṁ bhrame'sminmānasodbhave | vitathe svapnasadṛśe tāpade dehināmiha

मन में उत्पन्न इस मिथ्या, स्वप्न-सदृश, देहधारियों को संताप देने वाले भ्रम में तुम्हें किसके लिए दुःख करना चाहिए?

श्लोक 61 (devibhagavatam.6.29.61)

नारद उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा तीर्थे पुरुषसंज्ञके । प्रविष्टा स्नातुकामाहं प्रेरिता तत्र विष्णुना

nārada uvāca | iti tasya vacaḥ śrutvā tīrthe puruṣasaṁjñake | praviṣṭā snātukāmāhaṁ preritā tatra viṣṇunā

नारद ने कहा — उनका यह वचन सुनकर, विष्णु द्वारा प्रेरित होकर, स्नान की इच्छा से मैं पुरुष-तीर्थ नामक उस तीर्थ में प्रविष्ट हुई।

श्लोक 62 (devibhagavatam.6.29.62)

मज्जनादेव तीर्थेषु पुमाञ्जातः क्षणादपि । हरिर्वीणां करे कृत्वा स्थितस्तीरे स्वदेहवान्

majjanādeva tīrtheṣu pumāñjātaḥ kṣaṇādapi | harirvīṇāṁ kare kṛtvā sthitastīre svadehavān

उस तीर्थ में डुबकी लगाते ही मैं क्षणभर में पुनः पुरुष बन गई; हरि मेरी वीणा हाथ में लिए अपने ही स्वरूप में तट पर खड़े थे।

श्लोक 63 (devibhagavatam.6.29.63)

उन्मज्ज्य च मया तीरे दृष्टः कमललोचनः । प्रत्यभिज्ञा तदा जाता मम चित्ते द्विजोत्तम

unmajjya ca mayā tīre dṛṣṭaḥ kamalalocanaḥ | pratyabhijñā tadā jātā mama citte dvijottama

जल से ऊपर उठकर तट पर उस कमललोचन को देखा; हे द्विजोत्तम! तब मेरे चित्त में पहचान जाग उठी।

श्लोक 64 (devibhagavatam.6.29.64)

सञ्चिन्तितं मया तत्र नारदोऽहमिहागतः । हरिणा सह स्त्रीभावं प्राप्तो मायाविमोहितः

sañcintitaṁ mayā tatra nārado'hamihāgataḥ | hariṇā saha strībhāvaṁ prāpto māyāvimohitaḥ

मैंने वहाँ विचार किया — मैं नारद हूँ, जो हरि के साथ यहाँ आया था, और माया से मोहित होकर स्त्री-भाव को प्राप्त हो गया था।

श्लोक 65 (devibhagavatam.6.29.65)

इति चिन्तापरश्चाहं यदा जातस्तदा हरिः । मामाह नारदागच्छ किं करोषि जले स्थितः

iti cintāparaścāhaṁ yadā jātastadā hariḥ | māmāha nāradāgaccha kiṁ karoṣi jale sthitaḥ

इस चिंतन में लीन होते ही हरि ने मुझसे कहा — हे नारद! आओ, तुम जल में खड़े क्या कर रहे हो?

श्लोक 66 (devibhagavatam.6.29.66)

विस्मितोऽहं तदा स्मृत्वा स्त्रीभावं दारुणं भृशम् । पुनः पुरुषभावश्च सम्पन्नः केन हेतुना

vismito'haṁ tadā smṛtvā strībhāvaṁ dāruṇaṁ bhṛśam | punaḥ puruṣabhāvaśca sampannaḥ kena hetunā

मैं तब उस अत्यंत भयंकर स्त्री-भाव का स्मरण कर विस्मित हो गया — किस कारण से मैं पुनः पुरुष-भाव को प्राप्त हुआ।

अध्याय 28अध्याय-सूचीअध्याय 30