सप्तम स्कन्ध · अध्याय 4
अश्विनीकुमारों का सुकन्या को बोधवचन
श्लोक 1 (devibhagavatam.7.4.1)
व्यास उवाच । गते राजनि सा बाला पतिसेवापरायणा । बभूव च तथाग्नीनां सेवने धर्मतत्परा
vyāsa uvāca gate rājani sā bālā patisevāparāyaṇā babhūva ca tathāgnīnāṁ sevane dharmatatparā
व्यास जी ने कहा — राजा के चले जाने पर वह बालिका पति-सेवा में तत्पर हो गई, और अग्नियों की सेवा में भी धर्मपरायण हो गई।
श्लोक 2 (devibhagavatam.7.4.2)
फलान्यादाय स्वादूनि मूलानि विविधानि च । ददौ सा मुनये बाला पतिसेवापरायणा
phalānyādāya svādūni mūlāni vividhāni ca dadau sā munaye bālā patisevāparāyaṇā
स्वादिष्ट फल तथा नाना प्रकार के कंद-मूल लाकर पति-सेवा में तत्पर वह बालिका मुनि को अर्पित करती थी।
श्लोक 3 (devibhagavatam.7.4.3)
पतिं तप्तोदकेनाशु स्नापयित्वा मृगत्वचा । परिवेष्ट्य शुभायां तु बृस्यां स्थापितवत्यपि
patiṁ taptodakenāśu snāpayitvā mṛgatvacā pariveṣṭya śubhāyāṁ tu bṛsyāṁ sthāpitavatyapi
गर्म जल से शीघ्र पति को स्नान कराकर, मृगचर्म से लपेटकर, उन्हें शुभ कुश-आसन पर बिठाती थी।
श्लोक 4 (devibhagavatam.7.4.4)
तिलान् यवकुशानग्रे परिकल्प्य कमण्डलुम् । तमुवाच नित्यकर्म कुरुष्व मुनिसत्तम
tilān yavakuśānagre parikalpya kamaṇḍalum tamuvāca nityakarma kuruṣva munisattama
आगे तिल, यव, कुश तथा कमण्डल रखकर उनसे कहती — "हे मुनिश्रेष्ठ! अपना नित्यकर्म कीजिए।"
श्लोक 5 (devibhagavatam.7.4.5)
तमुत्थाप्य करे कृत्वा समाप्ते नित्यकर्मणि । बृस्यां वा संस्तरे बाला भर्तारं संन्यवेशयत्
tamutthāpya kare kṛtvā samāpte nityakarmaṇi bṛsyāṁ vā saṁstare bālā bhartāraṁ saṁnyaveśayat
नित्यकर्म समाप्त होने पर उनका हाथ पकड़कर उठाती, और वह बालिका पति को पुनः आसन या शय्या पर बिठा देती थी।
श्लोक 6 (devibhagavatam.7.4.6)
पश्चादानीय पक्वानि फलानि च नृपात्मजा । भोजयामास च्यवनं नीवारान्नं सुसंस्कृतम्
paścādānīya pakvāni phalāni ca nṛpātmajā bhojayāmāsa cyavanaṁ nīvārānnaṁ susaṁskṛtam
फिर राजकुमारी पके हुए फल लाकर च्यवन को सुसंस्कृत नीवार-अन्न खिलाती थी।
श्लोक 7 (devibhagavatam.7.4.7)
भुक्तवन्तं पतिं तृप्तं दत्त्वाचमनमादरात् । पश्चाच्च पूगं पत्राणि ददौ चादरसंयुता
bhuktavantaṁ patiṁ tṛptaṁ dattvācamanamādarāt paścācca pūgaṁ patrāṇi dadau cādarasaṁyutā
तृप्त होकर भोजन कर चुके पति को आदरपूर्वक आचमन देकर, फिर आदरसहित पान-सुपारी अर्पित करती थी।
श्लोक 8 (devibhagavatam.7.4.8)
गृहीतमुखवासं तं संवेश्य च शुभासने । गृहीत्वाऽऽज्ञां शरीरस्य चकार साधनं ततः
gṛhītamukhavāsaṁ taṁ saṁveśya ca śubhāsane gṛhītvā''jñāṁ śarīrasya cakāra sādhanaṁ tataḥ
मुख-वास ग्रहण कराए हुए उन्हें शुभ आसन पर बिठाकर, उनकी आज्ञा लेकर वह फिर अपने शरीर की आवश्यकताओं का ध्यान रखती थी।
श्लोक 9 (devibhagavatam.7.4.9)
फलाहारं स्वयं कृत्वा पुनर्गत्वा च सन्निधौ । प्रोवाच प्रणयोपेता किमाज्ञापयसे प्रभो
phalāhāraṁ svayaṁ kṛtvā punargatvā ca sannidhau provāca praṇayopetā kimājñāpayase prabho
स्वयं केवल फलाहार करके पुनः उनके समीप जाकर स्नेहपूर्वक कहती — "हे प्रभो! आप क्या आज्ञा देते हैं?
श्लोक 10 (devibhagavatam.7.4.10)
पादसंवाहनं तेऽद्य करोमि यदि मन्यसे । एवं सेवापरा नित्यं बभूव पतितत्परा
pādasaṁvāhanaṁ te'dya karomi yadi manyase evaṁ sevāparā nityaṁ babhūva patitatparā
क्या आज आपके चरण दबाऊँ, यदि आप चाहें?" इस प्रकार वह सदा सेवापरायण होकर पति-भक्ति में तत्पर रहती थी।
श्लोक 11 (devibhagavatam.7.4.11)
सायं होमावसाने सा फलान्याहृत्य सुन्दरी । अर्पयामास मुनये स्वादूनि च मृदूनि च
sāyaṁ homāvasāne sā phalānyāhṛtya sundarī arpayāmāsa munaye svādūni ca mṛdūni ca
संध्या समय होम समाप्त होने पर वह सुन्दरी फल लाकर मुनि को स्वादिष्ट और कोमल फल अर्पित करती थी।
श्लोक 12 (devibhagavatam.7.4.12)
ततः शेषाणि बुभुजे प्रेमयुक्ता तदाज्ञया । सुस्पर्शास्तरणं कृत्वा शाययामास तं मुदा
tataḥ śeṣāṇi bubhuje premayuktā tadājñayā susparśāstaraṇaṁ kṛtvā śāyayāmāsa taṁ mudā
फिर वह प्रेमपूर्वक उनकी आज्ञा से शेष फल स्वयं खाती, और मुलायम शय्या बनाकर प्रसन्नतापूर्वक उन्हें सुला देती थी।
श्लोक 13 (devibhagavatam.7.4.13)
सुप्ते सुखं प्रिये कान्ता पदसंवाहनं तदा । चकार पृच्छती धर्मं कुलस्त्रीणां कृशोदरी
supte sukhaṁ priye kāntā padasaṁvāhanaṁ tadā cakāra pṛcchatī dharmaṁ kulastrīṇāṁ kṛśodarī
प्रियतम के सुखपूर्वक सो जाने पर वह कृशांगी पत्नी उनके चरण दबाती, और कुलस्त्रियों के धर्म के विषय में पूछती रहती थी।
श्लोक 14 (devibhagavatam.7.4.14)
पादसंवाहनं कृत्वा निशि भक्तिपरायणा । निद्रितं च मुनिं ज्ञात्वा सुष्वाप चरणान्तिके
pādasaṁvāhanaṁ kṛtvā niśi bhaktiparāyaṇā nidritaṁ ca muniṁ jñātvā suṣvāpa caraṇāntike
रात्रि में भक्तिपरायण होकर उनके चरण दबाकर, मुनि को सोया हुआ जानकर वह भी उनके चरणों के समीप सो जाती थी।
श्लोक 15 (devibhagavatam.7.4.15)
शुचौ प्रतिष्ठितं वीक्ष्य तालवृन्तेन भामिनी । कुर्वाणा शीतलं वायुं सिषेवे स्वपतिं तदा
śucau pratiṣṭhitaṁ vīkṣya tālavṛntena bhāminī kurvāṇā śītalaṁ vāyuṁ siṣeve svapatiṁ tadā
गर्मी में उन्हें स्थिर बैठे देखकर वह सुन्दरी पंखे से शीतल वायु करती हुई अपने पति की सेवा करती थी।
श्लोक 16 (devibhagavatam.7.4.16)
हेमन्ते काष्ठसम्भारं कृत्वाग्निज्वलनं पुरः । स्थापयित्वा तथापृच्छत्सुखं तेऽस्तीति चासकृत्
hemante kāṣṭhasambhāraṁ kṛtvāgnijvalanaṁ puraḥ sthāpayitvā tathāpṛcchatsukhaṁ te'stīti cāsakṛt
जाड़े में लकड़ियाँ इकट्ठी करके सामने अग्नि जलाकर स्थापित करती, और बार-बार पूछती — "क्या आपको सुख है?"
श्लोक 17 (devibhagavatam.7.4.17)
ब्राह्मे मुहूर्ते चोत्थाय जलं पात्रं च मृत्तिकाम् । समर्पयित्वा शौचार्थं समुत्थाप्य पतिं प्रिया
brāhme muhūrte cotthāya jalaṁ pātraṁ ca mṛttikām samarpayitvā śaucārthaṁ samutthāpya patiṁ priyā
ब्राह्म मुहूर्त में उठकर वह प्रिया पति को उठाकर शौच के लिए जल, पात्र और मिट्टी अर्पित करती थी।
श्लोक 18 (devibhagavatam.7.4.18)
स्थानाद्दूरे च संस्थाप्य दूरं गत्वा स्थिराभवत् । कृतशौचं पतिं ज्ञात्वा गत्वा जग्राह तं पुनः
sthānāddūre ca saṁsthāpya dūraṁ gatvā sthirābhavat kṛtaśaucaṁ patiṁ jñātvā gatvā jagrāha taṁ punaḥ
उन्हें स्थान से दूर बिठाकर स्वयं दूर जाकर स्थिर खड़ी रहती; पति के शौच-कर्म समाप्त होने पर जानकर पुनः जाकर उन्हें पकड़ लेती थी।
श्लोक 19 (devibhagavatam.7.4.19)
आनीयाश्रममव्यग्रा चोपवेश्यासने शुभे । मृज्जलाभ्यां च प्रक्षाल्य पादावस्य यथाविधि
ānīyāśramamavyagrā copaveśyāsane śubhe mṛjjalābhyāṁ ca prakṣālya pādāvasya yathāvidhi
बिना व्याकुल हुए उन्हें आश्रम में लाकर शुभ आसन पर बिठाकर, विधिपूर्वक मिट्टी और जल से उनके चरण धोती थी।
श्लोक 20 (devibhagavatam.7.4.20)
दत्त्वाऽऽचमनपात्रं तु दन्तधावनमाहरत् । समर्प्य दन्तकाष्ठं च यथोक्तं नृपनन्दिनी
dattvā''camanapātraṁ tu dantadhāvanamāharat samarpya dantakāṣṭhaṁ ca yathoktaṁ nṛpanandinī
फिर आचमन-पात्र देकर दन्तधावन लाती, और यथाविधि उन्हें दातुन अर्पित करती थी — यह सब वह राजकुमारी करती थी।
श्लोक 21 (devibhagavatam.7.4.21)
चकारोष्णं जलं शुद्धं समानीतं सुपावनम् । स्नानार्थं जलमाहृत्य पप्रच्छ प्रणयान्विता
cakāroṣṇaṁ jalaṁ śuddhaṁ samānītaṁ supāvanam snānārthaṁ jalamāhṛtya papraccha praṇayānvitā
वह गर्म, शुद्ध और अत्यंत पवित्र जल तैयार करती; स्नान हेतु जल लाकर स्नेहपूर्वक पूछती थी।
श्लोक 22 (devibhagavatam.7.4.22)
किमाज्ञापयसे ब्रह्मन् कृतं वै दन्तधावनम् । उष्णोदकं सुसम्पन्नं कुरु स्नानं समन्त्रकम्
kimājñāpayase brahman kṛtaṁ vai dantadhāvanam uṣṇodakaṁ susampannaṁ kuru snānaṁ samantrakam
"हे ब्रह्मन्! आप क्या आज्ञा देते हैं? दन्तधावन हो चुका है, गर्म जल तैयार है — मन्त्रोच्चार सहित स्नान कीजिए।
श्लोक 23 (devibhagavatam.7.4.23)
वर्तते होमकालोऽयं सन्ध्या पूर्वा प्रवर्तते । विधिवद्धवनं कृत्वा देवतापूजनं कुरु
vartate homakālo'yaṁ sandhyā pūrvā pravartate vidhivaddhavanaṁ kṛtvā devatāpūjanaṁ kuru
यह होम का समय है, प्रातःसंध्या आरम्भ हो रही है। विधिपूर्वक हवन करके देवताओं का पूजन कीजिए।"
श्लोक 24 (devibhagavatam.7.4.24)
एवं कन्या पतिं लब्ध्वा तपस्विनमनिन्दिता । नित्यं पर्यचरत्प्रीत्या तपसा नियमेन च
evaṁ kanyā patiṁ labdhvā tapasvinamaninditā nityaṁ paryacaratprītyā tapasā niyamena ca
इस प्रकार वह निष्कलंक कन्या तपस्वी पति को पाकर, प्रेम, तप और नियम से नित्य उनकी सेवा करती रही।
श्लोक 25 (devibhagavatam.7.4.25)
अग्नीनामतिथीनां च शुश्रूषां कुर्वती सदा । आराधयामास मुदा च्यवनं सा शुभानना
agnīnāmatithīnāṁ ca śuśrūṣāṁ kurvatī sadā ārādhayāmāsa mudā cyavanaṁ sā śubhānanā
अग्नियों और अतिथियों की सेवा सदा करती हुई, वह शुभमुखी सुकन्या प्रसन्नतापूर्वक च्यवन की आराधना करती रही।
श्लोक 26 (devibhagavatam.7.4.26)
कस्मिंश्चिदथ काले तु रविजावश्विनावुभौ । च्यवनस्याश्रमाभ्याशे क्रीडमानौ समगतौ
kasmiṁścidatha kāle tu ravijāvaśvināvubhau cyavanasyāśramābhyāśe krīḍamānau samagatau
किसी समय सूर्यपुत्र दोनों अश्विनीकुमार क्रीड़ा करते हुए च्यवन के आश्रम के समीप आ पहुँचे।
श्लोक 27 (devibhagavatam.7.4.27)
जले स्नात्वा तु तां कन्यां निवृत्तां स्वाश्रमं प्रति । गच्छन्तीं चारुसर्वाङ्गीं रविपुत्रावपश्यताम्
jale snātvā tu tāṁ kanyāṁ nivṛttāṁ svāśramaṁ prati gacchantīṁ cārusarvāṅgīṁ raviputrāvapaśyatām
जल में स्नान करके अपने आश्रम की ओर लौटती हुई, सर्वांगसुन्दरी उस कन्या को दोनों सूर्यपुत्रों ने देखा।
श्लोक 28 (devibhagavatam.7.4.28)
तां दृष्ट्वा देवकन्याभां गत्वा चान्तिकमादरात् । ऊचतुः समभिद्रुत्य नासत्यावतिमोहितौ
tāṁ dṛṣṭvā devakanyābhāṁ gatvā cāntikamādarāt ūcatuḥ samabhidrutya nāsatyāvatimohitau
देवकन्या के समान उसे देखकर, आदरपूर्वक निकट जाकर, अत्यंत मोहित हुए दोनों नासत्य (अश्विनीकुमार) दौड़कर बोले।
श्लोक 29 (devibhagavatam.7.4.29)
क्षणं तिष्ठ वरारोहे प्रष्टुं त्वां गजगामिनि । आवां देवसुतौ प्राप्तौ ब्रूहि सत्यं शुचिस्मिते
kṣaṇaṁ tiṣṭha varārohe praṣṭuṁ tvāṁ gajagāmini āvāṁ devasutau prāptau brūhi satyaṁ śucismite
"हे वरारोहे! हे गजगामिनि! क्षणभर ठहरो, हमें तुमसे कुछ पूछना है। हे शुचिस्मिते! हम दो देवपुत्र आए हैं — सत्य कहो।
श्लोक 30 (devibhagavatam.7.4.30)
पुत्री कस्य पतिः कस्ते कथमुद्यानमागता । एकाकिनी तडागेऽस्मिन् स्नानार्थं चारुलोचने
putrī kasya patiḥ kaste kathamudyānamāgatā ekākinī taḍāge'smin snānārthaṁ cārulocane
तुम किसकी पुत्री हो, तुम्हारा पति कौन है, और हे चारुलोचने! अकेली इस तालाब में स्नान करने तुम इस उद्यान में कैसे आईं?
श्लोक 31 (devibhagavatam.7.4.31)
द्वितीया श्रीरिवाभासि कान्त्या कमललोचने । इच्छामस्तु वयं ज्ञातुं तत्त्वमाख्याहि शोभने
dvitīyā śrīrivābhāsi kāntyā kamalalocane icchāmastu vayaṁ jñātuṁ tattvamākhyāhi śobhane
हे कमललोचने! तुम कान्ति में मानो दूसरी लक्ष्मी के समान दीप्त हो। हे शोभने! हम सत्य जानना चाहते हैं, बताओ।
श्लोक 32 (devibhagavatam.7.4.32)
कोमलौ चरणौ कान्ते स्थितौ भूमावनावृतौ । हृदाये कुरुतः पीडां चलन्तौ चललोचने
komalau caraṇau kānte sthitau bhūmāvanāvṛtau hṛdāye kurutaḥ pīḍāṁ calantau calalocane
हे कान्ते! तुम्हारे कोमल, बिना जूते के भूमि पर पड़ते चरण, चलते हुए, हे चंचल-नयने, हमारे हृदय में पीड़ा उत्पन्न करते हैं।
श्लोक 33 (devibhagavatam.7.4.33)
विमानार्हासि तन्वङ्गि कथं पद्भ्यां व्रजस्यदः । अनावृतात्र विपिने किमर्थं गमनं तव
vimānārhāsi tanvaṅgi kathaṁ padbhyāṁ vrajasyadaḥ anāvṛtātra vipine kimarthaṁ gamanaṁ tava
हे तन्वंगि! तुम विमान के योग्य हो, फिर पैरों से क्यों चलती हो? इस निर्जन वन में तुम्हारा आना किसलिए है?
श्लोक 34 (devibhagavatam.7.4.34)
दासीशतसमायुक्ता कथं च त्वं विनिर्गता । राजपुत्र्यप्सरा वासि वद सत्यं वरानने
dāsīśatasamāyuktā kathaṁ ca tvaṁ vinirgatā rājaputryapsarā vāsi vada satyaṁ varānane
सैकड़ों दासियों से घिरी रहने योग्य तुम अकेली कैसे निकलीं? क्या तुम राजकुमारी हो या अप्सरा? हे वरानने! सत्य कहो।
श्लोक 35 (devibhagavatam.7.4.35)
धन्या माता यतो जाता धन्योऽसौ जनकस्तव । वक्तुं त्वां नैव शक्तौ च भर्तुर्भाग्यं तवानघे
dhanyā mātā yato jātā dhanyo'sau janakastava vaktuṁ tvāṁ naiva śaktau ca bharturbhāgyaṁ tavānaghe
धन्य है वह माता जिससे तुम जन्मी, धन्य है तुम्हारा पिता भी; हे निष्पाप! तुम्हारे पति का सौभाग्य कहने में भी हम असमर्थ हैं।
श्लोक 36 (devibhagavatam.7.4.36)
देवलिकाधिका भूमिरियं चैव सुलोचने । प्रचलंश्चरणस्तेऽद्य सम्पावयति भूतलम्
devalikādhikā bhūmiriyaṁ caiva sulocane pracalaṁścaraṇaste'dya sampāvayati bhūtalam
हे सुलोचने! यह भूमि तो देवस्थान से भी बढ़कर हो गई — तुम्हारे विचरते चरण से आज यह भूतल पवित्र हो रहा है।
श्लोक 37 (devibhagavatam.7.4.37)
सौभाग्याश्च मृगाः कामं ये त्वां पश्यन्ति वै वने । ये चान्ये पक्षिणः सर्वे भूरियं चातिपावना
saubhāgyāśca mṛgāḥ kāmaṁ ye tvāṁ paśyanti vai vane ye cānye pakṣiṇaḥ sarve bhūriyaṁ cātipāvanā
सचमुच सौभाग्यशाली हैं वे मृग जो वन में तुम्हें देखते हैं, और अन्य सभी पक्षी भी; और यह भूमि अत्यंत पावन हो गई है।
श्लोक 38 (devibhagavatam.7.4.38)
स्तुत्यालं तव चात्यर्थं सत्यं ब्रूहि सुलोचने । पिता कस्ते पतिः क्वासौ द्रष्टुमिच्छास्ति सादरम्
stutyālaṁ tava cātyarthaṁ satyaṁ brūhi sulocane pitā kaste patiḥ kvāsau draṣṭumicchāsti sādaram
तुम्हारी अत्यधिक प्रशंसा बहुत हो चुकी; हे सुलोचने! अब सत्य कहो — तुम्हारे पिता कौन हैं, पति कहाँ हैं? हम आदरपूर्वक उन्हें देखना चाहते हैं।"
श्लोक 39 (devibhagavatam.7.4.39)
व्यास उवाच । तयोरिति वचः श्रुत्वा राजकन्यातिसुन्दरी । तावुवाच त्रपाक्रान्ता देवपुत्री नृपात्मजा
vyāsa uvāca tayoriti vacaḥ śrutvā rājakanyātisundarī tāvuvāca trapākrāntā devaputrī nṛpātmajā
व्यास जी ने कहा — उन दोनों के यह वचन सुनकर वह अत्यंत सुन्दरी राजकुमारी, लज्जा से आक्रान्त होकर, उन दोनों देवपुत्रों से बोली।
श्लोक 40 (devibhagavatam.7.4.40)
शर्यातितनयां मां वां वित्तं भार्यां मुनेरिह । च्यवनस्य सतीं कान्तां पित्रा दत्तां यदृच्छया
śaryātitanayāṁ māṁ vāṁ vittaṁ bhāryāṁ muneriha cyavanasya satīṁ kāntāṁ pitrā dattāṁ yadṛcchayā
"मुझे शर्याति की पुत्री जानो, जिसे मेरे पिता ने अपनी इच्छा से यहाँ मुनि च्यवन को सती और प्रिय पत्नी के रूप में दे दिया है।
श्लोक 41 (devibhagavatam.7.4.41)
पतिरन्धोऽस्ति मे देवौ वृद्धश्चातीव तापसः । तस्य सेवामहोरात्रं करोमि प्रीतिमानसा
patirandho'sti me devau vṛddhaścātīva tāpasaḥ tasya sevāmahorātraṁ karomi prītimānasā
हे देवो! मेरे पति अंधे हैं, और अत्यंत वृद्ध महातपस्वी हैं; मैं प्रसन्नचित्त होकर रात-दिन उनकी सेवा करती हूँ।
श्लोक 42 (devibhagavatam.7.4.42)
कौ युवां किमिहायातौ पतिस्तिष्ठति चाश्रमे । तत्रागत्य प्रकुरुतमाश्रमं चाद्य पावनम्
kau yuvāṁ kimihāyātau patistiṣṭhati cāśrame tatrāgatya prakurutamāśramaṁ cādya pāvanam
आप दोनों कौन हैं, यहाँ क्यों आए हैं? मेरे पति आश्रम में हैं — वहाँ जाकर आज हमारे आश्रम को पवित्र कीजिए।"
श्लोक 43 (devibhagavatam.7.4.43)
तदाकर्ण्य वचो दस्रावूचतुस्तां नराधिप । कथं त्वमपि कल्याणि पिता दत्ता तपस्विने
tadākarṇya vaco dasrāvūcatustāṁ narādhipa kathaṁ tvamapi kalyāṇi pitā dattā tapasvine
हे राजन्! उसका यह वचन सुनकर दोनों दस्र (अश्विनीकुमार) उससे बोले — "हे कल्याणी! तुम्हारे पिता ने तुम्हें एक तपस्वी को कैसे दे दिया —
श्लोक 44 (devibhagavatam.7.4.44)
भ्राजसेऽस्मिन्वनोद्देशे विद्युत्सौदामिनी यथा । न देवेष्वपि तुल्या हि तव दृष्टास्ति भामिनि
bhrājase'sminvanoddeśe vidyutsaudāminī yathā na deveṣvapi tulyā hi tava dṛṣṭāsti bhāmini
— जबकि तुम इस वनप्रदेश में बिजली की चमक के समान दमकती हो? हे भामिनि! तुम्हारे समान सुन्दरी तो देवताओं में भी हमने नहीं देखी।
श्लोक 45 (devibhagavatam.7.4.45)
त्वं दिव्याम्बरयोग्यासि शोभसे नाजिनैर्वृता । सर्वाभरणसंयुक्ता नीलालकवरूथिनी
tvaṁ divyāmbarayogyāsi śobhase nājinairvṛtā sarvābharaṇasaṁyuktā nīlālakavarūthinī
तुम दिव्य वस्त्रों के योग्य हो, मृगचर्म से आवृत होकर शोभा नहीं पातीं — तुम तो हर आभूषण से युक्त, काली घुँघराली लटों वाली हो।
श्लोक 46 (devibhagavatam.7.4.46)
अहो विधेर्दुष्कलितं विचेष्टितं यदत्र रम्भोरु वने विषीदसि । विशालनेत्रेऽन्धमिमं पतिं प्रिये मुनिं समासाद्य जरातुरं भृशम्
aho vidherduṣkalitaṁ viceṣṭitaṁ yadatra rambhoru vane viṣīdasi viśālanetre'ndhamimaṁ patiṁ priye muniṁ samāsādya jarāturaṁ bhṛśam
हाय! विधाता की यह कैसी दुष्ट चेष्टा है कि हे रम्भोरु! तुम यहाँ वन में विषाद कर रही हो — हे विशालनेत्रे प्रिये! इस अत्यंत जरा से पीड़ित अंधे मुनि को पति रूप में पाकर!
श्लोक 47 (devibhagavatam.7.4.47)
वृथा व्रतस्तेन भृशं न शोभसे नवं वयः प्राप्य सुनृत्यपण्डिते । मनोभवेनाशु शराः सुसन्धिताः पतन्ति कस्मिन्पतिरीदृशस्तव
vṛthā vratastena bhṛśaṁ na śobhase navaṁ vayaḥ prāpya sunṛtyapaṇḍite manobhavenāśu śarāḥ susandhitāḥ patanti kasminpatirīdṛśastava
तुम्हारा यह व्रत व्यर्थ है, तुम इससे तनिक भी शोभा नहीं पातीं — हे नृत्य-निपुणे! नवयौवन पाकर भी। जब तुम्हारा पति ऐसा है, तो कामदेव के सुसंधित बाण किस पर गिरेंगे?
श्लोक 48 (devibhagavatam.7.4.48)
त्वमन्धभार्या नवयौवनान्विता कृतासि धात्रा ननु मन्दबुद्धिना । न चैनमर्हस्यसितायतेक्षणे पतिं त्वमन्यं कुरु चारुलोचने
tvamandhabhāryā navayauvanānvitā kṛtāsi dhātrā nanu mandabuddhinā na cainamarhasyasitāyatekṣaṇe patiṁ tvamanyaṁ kuru cārulocane
नवयौवन से युक्त तुम्हें विधाता ने निश्चय ही मंदबुद्धि होकर एक अंधे की पत्नी बना दिया है। हे श्यामनयन-दीर्घलोचने! तुम इसकी पात्र नहीं हो — हे चारुलोचने! कोई अन्य पति चुन लो।
श्लोक 49 (devibhagavatam.7.4.49)
वृथैव ते जीवितमम्बुजेक्षणे पतिं च सम्प्राप्य मुनिं गतेक्षणम् । वने निवासं च तथाजिनाम्बर- प्रधारणं योग्यतरं न मन्महे
vṛthaiva te jīvitamambujekṣaṇe patiṁ ca samprāpya muniṁ gatekṣaṇam vane nivāsaṁ ca tathājināmbara- pradhāraṇaṁ yogyataraṁ na manmahe
हे कमलनयने! दृष्टिहीन मुनि को पति पाकर तुम्हारा जीवन व्यर्थ ही जा रहा है; वन-निवास तथा मृगचर्म-वस्त्र धारण करना भी हम तुम्हारे लिए उचित नहीं मानते।
श्लोक 50 (devibhagavatam.7.4.50)
अतोऽनवद्याङ्ग्युभयोस्त्वमेकं वरं कुरुषावहिता सुलोचने । किं यौवनं मानिनि सङ्करोषि वृथा मुनिं सुन्दरि सेवमाना
ato'navadyāṅgyubhayostvamekaṁ varaṁ kuruṣāvahitā sulocane kiṁ yauvanaṁ mānini saṅkaroṣi vṛthā muniṁ sundari sevamānā
अतः हे निष्कलंक अंगों वाली! हे सुलोचने! सोच-समझकर हम दोनों में से एक को वर के रूप में चुन लो। हे मानिनी सुन्दरी! क्यों व्यर्थ ही मुनि की सेवा में अपने यौवन को नष्ट कर रही हो?
श्लोक 51 (devibhagavatam.7.4.51)
किं सेवसे भाग्यविवर्जितं तं समुज्झितं पोषणरक्षणाभ्याम् । त्यक्त्वा मुनिं सर्वसुखापवर्जितं भजानवद्याङ्ग्युभयोस्त्वमेकम्
kiṁ sevase bhāgyavivarjitaṁ taṁ samujjhitaṁ poṣaṇarakṣaṇābhyām tyaktvā muniṁ sarvasukhāpavarjitaṁ bhajānavadyāṅgyubhayostvamekam
जो भाग्यहीन है, जो भरण-पोषण और रक्षा में भी असमर्थ है, ऐसे मुनि की तुम क्यों सेवा करती हो? सर्वसुखों से रहित उस मुनि को त्यागकर, हे निष्कलंक अंगों वाली! हम दोनों में से एक को अपनाओ।
श्लोक 52 (devibhagavatam.7.4.52)
त्वं नन्दने चैत्ररथे वने च कुरुष्व कान्ते प्रथितं विहारम् । अन्धेन वृद्धेन कथं हि कालं विनेष्यसे मानिनि मानहीनम्
tvaṁ nandane caitrarathe vane ca kuruṣva kānte prathitaṁ vihāram andhena vṛddhena kathaṁ hi kālaṁ vineṣyase mānini mānahīnam
हे कान्ते! नंदनवन और चैत्ररथ वन में विख्यात विहार करो। हे मानिनी! एक अंधे वृद्ध के साथ मान-रहित होकर अपना समय कैसे बिताओगी?
श्लोक 53 (devibhagavatam.7.4.53)
भूपात्मजा त्वं शुभलक्षणा च जानासि संसारविहारभावम् । भाग्येन हीना विजने वनेऽत्र कालं कथं वाहयसे वृथा च
bhūpātmajā tvaṁ śubhalakṣaṇā ca jānāsi saṁsāravihārabhāvam bhāgyena hīnā vijane vane'tra kālaṁ kathaṁ vāhayase vṛthā ca
तुम राजपुत्री हो, शुभ लक्षणों वाली हो, संसार के विहार-भाव को जानती हो — फिर भाग्यहीन होकर इस निर्जन वन में व्यर्थ ही समय क्यों बिताती हो?
श्लोक 54 (devibhagavatam.7.4.54)
तस्माद्भजस्व पिकभाषिणि चारुवक्त्रे एवं द्वयोस्तव सुखाय विशालनेत्रे । देवालयुषे च कृशोदरि भुङ्क्ष्व भोगान् त्यक्त्वा मुनिं जरठमाशु नृपेन्द्रपुत्रि
tasmādbhajasva pikabhāṣiṇi cāruvaktre evaṁ dvayostava sukhāya viśālanetre devālayuṣe ca kṛśodari bhuṅkṣva bhogān tyaktvā muniṁ jaraṭhamāśu nṛpendraputri
अतः हे मधुरभाषिणी! हे चारुवक्त्रे! हे विशालनेत्रे! अपने ही सुख के लिए हम दोनों में से एक को अपनाओ। हे कृशोदरि! हे नृपेन्द्रपुत्रि! उस जीर्ण मुनि को शीघ्र त्यागकर देवताओं-सी दीर्घायु वाले हमें पाकर भोग भोगो।
श्लोक 55 (devibhagavatam.7.4.55)
किं ते सुखं चात्र वने सुकेशि वृद्धेन सार्धं विजने मृगाक्षि । सेवा तथान्धस्य नवं वयश्च किं ते मतं भूपतिपुत्रि दुःखम्
kiṁ te sukhaṁ cātra vane sukeśi vṛddhena sārdhaṁ vijane mṛgākṣi sevā tathāndhasya navaṁ vayaśca kiṁ te mataṁ bhūpatiputri duḥkham
हे सुकेशि! हे मृगाक्षि! इस निर्जन वन में एक वृद्ध के साथ तुम्हें क्या सुख है? हे भूपतिपुत्रि! एक अंधे की सेवा और अपना नवयौवन — क्या तुम्हें यह दुःख नहीं लगता?
श्लोक 56 (devibhagavatam.7.4.56)
शशिमुखि त्वमतीव सुकोमला फलजलाहरणं तव नोचितम्
śaśimukhi tvamatīva sukomalā phalajalāharaṇaṁ tava nocitam
हे शशिमुखि! तुम अत्यंत कोमलांगी हो; फल-जल लाने का यह श्रम तुम्हारे योग्य नहीं है।"