अष्टम स्कन्ध · अध्याय 11
भारतवर्ष - कर्मभूमि
श्लोक 1 (devibhagavatam.8.11.1)
श्रीनारायण उवाच । भारताख्ये च वर्षेऽस्मिन्नहमादिजपूरुषः । तिष्ठामि भवता चैव स्तवनं क्रियतेऽनिशम्
śrīnārāyaṇa uvāca | bhāratākhye ca varṣe'sminnahamādijapūruṣaḥ | tiṣṭhāmi bhavatā caiva stavanaṁ kriyate'niśam
श्रीनारायण ने कहा — भारत नामक इस वर्ष में मैं आदिपुरुष निवास करता हूँ; और तुम्हारे द्वारा निरन्तर स्तवन किया जाता है।
श्लोक 2 (devibhagavatam.8.11.2)
नारद उवाच । ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति । कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकैः । द्रष्टुर्न दृश्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे
nārada uvāca | oṁ namo bhagavate upaśamaśīlāyoparatānātmyāya namo'kiñcanavittāya ṛṣiṛṣabhāya naranārāyaṇāya paramahaṁsaparamagurave ātmārāmādhipataye namo nama iti | kartāsya sargādiṣu yo na badhyate na hanyate dehagato'pi daihikaiḥ | draṣṭurna dṛśyasya guṇairvidūṣyate tasmai namo'saktaviviktasākṣiṇe
नारद ने कहा — "ॐ नमो भगवते उपशमशीलाय, सब पृथक्-अहंता से रहित को नमस्कार; अकिंचन-धन वाले को नमस्कार; ऋषियों में श्रेष्ठ नर-नारायण को; परमहंसों के परम गुरु को; आत्माराम के अधिपति को नमस्कार, नमस्कार। जो सृष्टि आदि में कर्ता होते हुए भी बद्ध नहीं होते; जो देहधारी होते हुए भी देहगत कारणों से नहीं मरते; जो द्रष्टा होकर दृश्य के गुणों से दूषित नहीं होते; उन असंग, केवल साक्षी को नमस्कार।"
श्लोक 3 (devibhagavatam.8.11.3)
इदं हि योगेश्वरयोगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवरः
idaṁ hi yogeśvarayoganaipuṇaṁ hiraṇyagarbho bhagavāñjagāda yat | yadantakāle tvayi nirguṇe mano bhaktyā dadhītojjhitaduṣkalevaraḥ
"यही तो योगेश्वर का योग-कौशल है, जिसे भगवान् हिरण्यगर्भ ने कहा — कि अन्तकाल में, निर्गुण आपमें, दुष्ट शरीर को त्यागकर, भक्तिपूर्वक मन को स्थिर करना चाहिए।"
श्लोक 4 (devibhagavatam.8.11.4)
यथैहिकामुष्मिककामलम्पटः सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्यया\- द्यस्तस्य यत्नः श्रम एव केवलम्
yathaihikāmuṣmikakāmalampaṭaḥ suteṣu dāreṣu dhaneṣu cintayan | śaṅketa vidvān kukalevarātyayā\- dyastasya yatnaḥ śrama eva kevalam
"जैसे इहलोक-परलोक की कामनाओं में आसक्त, पुत्रों, स्त्रियों और धन की चिन्ता करने वाला विद्वान भी दुष्ट शरीर के नाश से शंकित हो जाता है — उसका प्रयत्न केवल श्रम ही है।"
श्लोक 5 (devibhagavatam.8.11.5)
तन्नः प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वं माययाहं ममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि नः स्वभावजम्
tannaḥ prabho tvaṁ kukalevarārpitāṁ tvaṁ māyayāhaṁ mamatāmadhokṣaja | bhindyāma yenāśu vayaṁ sudurbhidāṁ vidhehi yogaṁ tvayi naḥ svabhāvajam
"अतः, हे प्रभो! दुष्ट शरीर में अर्पित इस 'मैं' और 'मेरे' को, हे अधोक्षज! आपकी माया द्वारा हम शीघ्र ही, यद्यपि यह अत्यन्त दुर्भेद्य है, भेद सकें — हमें अपने में स्वभावज योग प्रदान कीजिए।"
श्लोक 6 (devibhagavatam.8.11.6)
एवं स्तौति सदा देवं नारायणमनामयम् । नारदो मुनिशार्दूलः प्रज्ञाताखिलसारदृक्
evaṁ stauti sadā devaṁ nārāyaṇamanāmayam | nārado muniśārdūlaḥ prajñātākhilasāradṛk
इस प्रकार मुनिशार्दूल नारद, समस्त सार को जानने वाले, सदा निरामय देव नारायण की स्तुति करते हैं।
श्लोक 7 (devibhagavatam.8.11.7)
अस्मिन् वै भारते वर्षे सरिच्छैलास्तु सन्ति हि । तान्प्रवक्ष्यामि देवर्षे शृणुष्वैकाग्रमानसः
asmin vai bhārate varṣe saricchailāstu santi hi | tānpravakṣyāmi devarṣe śṛṇuṣvaikāgramānasaḥ
हे देवर्षे! इस भारतवर्ष में नदियाँ और पर्वत हैं; उन्हें मैं बताता हूँ, एकाग्रचित्त होकर सुनो।
श्लोक 8 (devibhagavatam.8.11.8)
मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकश्च त्रिकूटकः । ऋषभः कूटकः कोल्लः सह्यो देवगिरिस्तथा
malayo maṅgalaprastho mainākaśca trikūṭakaḥ | ṛṣabhaḥ kūṭakaḥ kollaḥ sahyo devagiristathā
मलय, मंगलप्रस्थ, मैनाक, तथा त्रिकूटक, ऋषभ, कूटक, कोल्ल, सह्य, तथा देवगिरि,
श्लोक 9 (devibhagavatam.8.11.9)
ऋष्यमूकश्च श्रीशैलो व्यङ्कटाद्रिर्महेन्द्रकः । वारिधारश्च विन्ध्यश्च मुक्तिमानृक्षपर्वतः
ṛṣyamūkaśca śrīśailo vyaṅkaṭādrirmahendrakaḥ | vāridhāraśca vindhyaśca muktimānṛkṣaparvataḥ
ऋष्यमूक, तथा श्रीशैल, वेंकटाद्रि, महेन्द्रक, वारिधार, तथा विन्ध्य, मुक्तिमान्, तथा ऋक्षपर्वत,
श्लोक 10 (devibhagavatam.8.11.10)
पारियात्रस्तथा द्रोणश्चित्रकूटगिरिस्तथा । गोवर्धनो रैवतकः ककुभो नीलपर्वतः
pāriyātrastathā droṇaścitrakūṭagiristathā | govardhano raivatakaḥ kakubho nīlaparvataḥ
पारियात्र, तथा द्रोण, तथा चित्रकूट पर्वत, गोवर्धन, रैवतक, ककुभ, नीलपर्वत,
श्लोक 11 (devibhagavatam.8.11.11)
गौरमुखश्चेन्द्रकीलो गिरिः कामगिरिस्तथा । एते चान्येऽप्यसङ्ख्याता गिरयो बहुपुण्यदाः
gauramukhaścendrakīlo giriḥ kāmagiristathā | ete cānye'pyasaṅkhyātā girayo bahupuṇyadāḥ
गौरमुख, तथा इन्द्रकील पर्वत, तथा कामगिरि — ये तथा अन्य असंख्य पर्वत, बहुत पुण्य देने वाले हैं।
श्लोक 12 (devibhagavatam.8.11.12)
एतदुत्पन्नसरितः शतशोऽथ सहस्रशः । पानावगाहनस्नानदर्शनोत्कीर्तनैरपि
etadutpannasaritaḥ śataśo'tha sahasraśaḥ | pānāvagāhanasnānadarśanotkīrtanairapi
इनसे उत्पन्न सैकड़ों-हजारों नदियाँ, पान, स्नान, अवगाहन, दर्शन तथा कीर्तन मात्र से भी,
श्लोक 13 (devibhagavatam.8.11.13)
नाशयन्ति च पापानि त्रिविधानि शरीरिणाम् । ताम्रपर्णी चन्द्रवशा कृतमाला वटोदका
nāśayanti ca pāpāni trividhāni śarīriṇām | tāmraparṇī candravaśā kṛtamālā vaṭodakā
देहधारियों के त्रिविध पापों का नाश करती हैं — ताम्रपर्णी, चन्द्रवसा, कृतमाला, वटोदका,
श्लोक 14 (devibhagavatam.8.11.14)
वैहायसी च कावेरी वेणा चैव पयस्विनी । तुङ्गभद्रा कृष्णवेणा शर्करावर्तका तथा
vaihāyasī ca kāverī veṇā caiva payasvinī | tuṅgabhadrā kṛṣṇaveṇā śarkarāvartakā tathā
वैहायसी, तथा कावेरी, वेणा, तथा पयस्विनी, तुंगभद्रा, कृष्णवेणा, तथा शर्करावर्तका,
श्लोक 15 (devibhagavatam.8.11.15)
गोदावरी भीमरथी निर्विन्ध्या च पयोष्णिका । तापी रेवा च सुरसा नर्मदा च सरस्वती
godāvarī bhīmarathī nirvindhyā ca payoṣṇikā | tāpī revā ca surasā narmadā ca sarasvatī
गोदावरी, भीमरथी, निर्विंध्या, तथा पयोष्णिका, तापी, रेवा, तथा सुरसा, तथा नर्मदा, तथा सरस्वती,
श्लोक 16 (devibhagavatam.8.11.16)
चर्मण्वती च सिन्धुश्च अन्धशोणौ महानदौ । ऋषिकुल्या त्रिसामा च वेदस्मृतिर्महानदी
carmaṇvatī ca sindhuśca andhaśoṇau mahānadau | ṛṣikulyā trisāmā ca vedasmṛtirmahānadī
चर्मण्वती, तथा सिन्धु, तथा अन्ध और शोण दो महानद, ऋषिकुल्या, तथा त्रिसामा, तथा महानदी वेदस्मृति,
श्लोक 17 (devibhagavatam.8.11.17)
कौशिकी यमुना चैव मन्दाकिनी दृषद्वती । गोमती सरयू रोधवती सप्तवती तथा
kauśikī yamunā caiva mandākinī dṛṣadvatī | gomatī sarayū rodhavatī saptavatī tathā
कौशिकी, तथा यमुना, तथा मन्दाकिनी, दृषद्वती, गोमती, सरयू, रोधवती, तथा सप्तवती,
श्लोक 18 (devibhagavatam.8.11.18)
सुषोमा च शतद्रुश्च चन्द्रभागा मरुद्वृधा । वितस्ता च असिक्नी च विश्वा चेति प्रकीर्तिताः
suṣomā ca śatadruśca candrabhāgā marudvṛdhā | vitastā ca asiknī ca viśvā ceti prakīrtitāḥ
सुषोमा, तथा शतद्रु, चन्द्रभागा, मरुद्वृधा, वितस्ता, तथा असिक्नी, तथा विश्वा — इस प्रकार कही गयी हैं।
श्लोक 19 (devibhagavatam.8.11.19)
अस्मिन्वर्षे लब्धजन्मपुरुषैः स्वस्वकर्मभिः । शुक्ललोहितकृष्णाख्यैर्दिव्यमानुषनारकाः
asminvarṣe labdhajanmapuruṣaiḥ svasvakarmabhiḥ | śuklalohitakṛṣṇākhyairdivyamānuṣanārakāḥ
इस वर्ष में अपने-अपने कर्मों से जन्म पाने वाले, शुक्ल-लोहित-कृष्ण नामक (गुणों वाले) पुरुषों के दिव्य, मानुष और नारक —
श्लोक 20 (devibhagavatam.8.11.20)
भवन्ति विविधा भोगाः सर्वेषां च निवासिनाम् । यथा वर्णविधानेनापवर्गो भवति स्फुटम्
bhavanti vividhā bhogāḥ sarveṣāṁ ca nivāsinām | yathā varṇavidhānenāpavargo bhavati sphuṭam
सब निवासियों के लिए विविध भोग होते हैं; तथा वर्ण-विधान के अनुसार स्पष्टतः अपवर्ग (मोक्ष) भी प्राप्त होता है।
श्लोक 21 (devibhagavatam.8.11.21)
एतदेव च वर्षस्य प्राधान्यं कार्यसिद्धितः । वदन्ति मुनयो वेदवादिनः स्वर्गवासिनः
etadeva ca varṣasya prādhānyaṁ kāryasiddhitaḥ | vadanti munayo vedavādinaḥ svargavāsinaḥ
कार्य की सिद्धि के कारण इस वर्ष की यही प्रधानता है — ऐसा वेदवादी, स्वर्गवासी मुनि कहते हैं।
श्लोक 22 (devibhagavatam.8.11.22)
अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरिः । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि नः
aho amīṣāṁ kimakāri śobhanaṁ prasanna eṣāṁ sviduta svayaṁ hariḥ | yairjanma labdhaṁ nṛṣu bhāratājire mukundasevaupayikaṁ spṛhā hi naḥ
"अहो! इन्होंने कैसा शुभ कर्म किया, या स्वयं हरि ही इन पर प्रसन्न हुए — जिन्होंने भारत की भूमि में मनुष्यों के बीच जन्म पाया, जो मुकुन्द की सेवा के लिए उपयुक्त है; यही तो हमारी लालसा है!"
श्लोक 23 (devibhagavatam.8.11.23)
किं दुष्करैर्नः क्रतुभिस्तपोव्रतै\- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपदपङ्कज\- स्मृतिः प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात्
kiṁ duṣkarairnaḥ kratubhistapovratai\- rdānādibhirvā dyujayena phalgunā | na yatra nārāyaṇapadapaṅkaja\- smṛtiḥ pramuṣṭātiśayendriyotsavāt
"हमें कठिन यज्ञों, तप-व्रतों, दान आदि से, अथवा अर्जुन के स्वर्ग-विजय से क्या लाभ, जहाँ इन्द्रियों के अतिशय उत्सव से नारायण के चरण-कमलों का स्मरण ही छीन लिया जाता है?"
श्लोक 24 (devibhagavatam.8.11.24)
कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवा\- त्क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विनः संन्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरेः
kalpāyuṣāṁ sthānajayātpunarbhavā\- tkṣaṇāyuṣāṁ bhāratabhūjayo varam | kṣaṇena martyena kṛtaṁ manasvinaḥ saṁnyasya saṁyāntyabhayaṁ padaṁ hareḥ
"कल्पभर आयु वाले लोकों की विजय से भी, हे मनस्वियों! भारत की भूमि की क्षणभर की विजय श्रेष्ठ है, जहाँ मरणधर्मा मनुष्य क्षणभर में ही (सब) त्यागकर हरि के अभयपद को प्राप्त हो जाते हैं।"
श्लोक 25 (devibhagavatam.8.11.25)
न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रयाः । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवाः सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम्
na yatra vaikuṇṭhakathāsudhāpagā na sādhavo bhāgavatāstadāśrayāḥ | na yatra yajñeśamakhā mahotsavāḥ sureśaloko'pi na vai sa sevyatām
"जहाँ वैकुण्ठ-कथा की अमृत-नदी नहीं है, जहाँ उस आश्रय वाले साधु भागवत नहीं हैं, जहाँ यज्ञेश के महान् यज्ञ-उत्सव नहीं हैं — वहाँ इन्द्रलोक भी सेवनीय नहीं है।"
श्लोक 26 (devibhagavatam.8.11.26)
प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्न पुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम्
prāptā nṛjātiṁ tviha ye ca jantavo jñānakriyādravyakalāpasambhṛtām | na vai yateranna punarbhavāya te bhūyo vanaukā iva yānti bandhanam
"जिन प्राणियों ने यहाँ ज्ञान-क्रिया-द्रव्य-कला के समूह से युक्त मनुष्य-जाति प्राप्त की, यदि वे (मोक्ष के लिए) प्रयत्न नहीं करते, तो वे वनवासी पशुओं के समान पुनः बन्धन को प्राप्त होते हैं, न कि मुक्ति को।"
श्लोक 27 (devibhagavatam.8.11.27)
यैः श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि\- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुतः । एकः पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्णः स्वयमाशिषां प्रभुः
yaiḥ śraddhayā barhiṣi bhāgaśo havi\- rniruptamiṣṭaṁ vidhimantravastutaḥ | ekaḥ pṛthaṅnāmabhirāhuto mudā gṛhṇāti pūrṇaḥ svayamāśiṣāṁ prabhuḥ
"जिनके लिए श्रद्धापूर्वक कुशा पर, विधि-मन्त्र-द्रव्यपूर्वक भाग-भाग करके हवि अर्पित की जाती है, यद्यपि पृथक्-पृथक् नामों से हर्षपूर्वक आवाहित किया जाता है, वे एक ही, स्वयं पूर्ण, सब आशीषों के स्वामी, उसे ग्रहण करते हैं।"
श्लोक 28 (devibhagavatam.8.11.28)
सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यतः । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता\- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम्
satyaṁ diśatyarthitamarthito nṛṇāṁ naivārthado yatpunararthitā yataḥ | svayaṁ vidhatte bhajatāmanicchatā\- micchāpidhānaṁ nijapādapallavam
"वे मनुष्यों के याचना करने पर सत्य ही याचित वस्तु देते हैं, फिर भी वे केवल धन देने वाले नहीं हैं, क्योंकि इससे पुनः याचना उत्पन्न होती है; अनिच्छुक होकर भजन करने वालों को वे स्वयं अपने चरण की कोमल कोंपल प्रदान करते हैं, जो स्वयं ही सब इच्छाओं को ढक देती है।"
श्लोक 29 (devibhagavatam.8.11.29)
(यद्यत्र नः स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य पूर्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाब्जनाभे स्मृतिमज्जन्म नः स्या\- द्वर्षे हरिर्भजतां शं तनोति ॥) श्रीनारायण उवाच । एवं स्वर्गगता देवाः सिद्धाश्च परमर्षयः । प्रवदन्ति च माहात्म्यं भारतस्य सुशोभनम्
(yadyatra naḥ svargasukhāvaśeṣitaṁ sviṣṭasya pūrtasya kṛtasya śobhanam | tenābjanābhe smṛtimajjanma naḥ syā\- dvarṣe harirbhajatāṁ śaṁ tanoti ||) śrīnārāyaṇa uvāca | evaṁ svargagatā devāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | pravadanti ca māhātmyaṁ bhāratasya suśobhanam
"(यहाँ हमारे लिए जो भी स्वर्ग-सुख का शेष भाग बचा है, इष्ट और पूर्त कर्मों का जो भी शुभ फल है, उससे, हे कमलनाभ! हमारा जन्म आपके स्मरण सहित हो; इस वर्ष में हरि अपने भजन करने वालों को कल्याण प्रदान करते हैं।)" श्रीनारायण ने कहा — इस प्रकार स्वर्गगत देवगण, सिद्ध और परम ऋषि भारत की इस अत्यन्त सुशोभित महिमा का वर्णन करते हैं।
श्लोक 30 (devibhagavatam.8.11.30)
जम्बुद्वीपस्य चाष्टौ हि उपद्वीपाः स्मृताः परे । हयमार्गान्विशोधद्भिः सागरैः परिकल्पिताः
jambudvīpasya cāṣṭau hi upadvīpāḥ smṛtāḥ pare | hayamārgānviśodhadbhiḥ sāgaraiḥ parikalpitāḥ
जम्बूद्वीप के आठ उपद्वीप भी स्मरण किये गये हैं, जो अश्व के मार्ग को शुद्ध करने वाले सागरों (सगरपुत्रों) द्वारा रचे गये।
श्लोक 31 (devibhagavatam.8.11.31)
स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्र आवर्तनरमाणकौ । मन्दरोपाख्यहरिणः पाञ्चजन्यस्तथैव च
svarṇaprasthaścandraśukra āvartanaramāṇakau | mandaropākhyahariṇaḥ pāñcajanyastathaiva ca
स्वर्णप्रस्थ, चन्द्रशुक्र, आवर्तन, तथा रमणक, मन्दर (मन्दरोपाख्य), हरिण, तथा पांचजन्य,
श्लोक 32 (devibhagavatam.8.11.32)
सिंहलश्चैव लङ्केति उपद्वीपाष्टकं स्मृतम् । जम्बुद्वीपस्य मानं हि कीर्तितं विस्तरेण च
siṁhalaścaiva laṅketi upadvīpāṣṭakaṁ smṛtam | jambudvīpasya mānaṁ hi kīrtitaṁ vistareṇa ca
तथा सिंहल, और लंका — इस प्रकार आठ उपद्वीपों का समूह स्मरण किया गया है। जम्बूद्वीप का प्रमाण इस प्रकार विस्तारपूर्वक कहा गया।
श्लोक 33 (devibhagavatam.8.11.33)
अतः परं प्रवक्ष्यामि प्लक्षादिद्वीपषट्ककम्
ataḥ paraṁ pravakṣyāmi plakṣādidvīpaṣaṭkakam
इसके आगे मैं प्लक्ष आदि छह द्वीपों का वर्णन करूँगा।