Skip to main content

अष्टम स्कन्ध · अध्याय 12

प्लक्षद्वीप और कुशद्वीप

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13

श्लोक 1 (devibhagavatam.8.12.1)

श्रीनारायण उवाच । जम्बुद्वीपो यथा चायं यत्प्रमाणेन कीर्तितः । तावता सर्वतः क्षारोदधिना परिवेष्टितः

śrīnārāyaṇa uvāca | jambudvīpo yathā cāyaṁ yatpramāṇena kīrtitaḥ | tāvatā sarvataḥ kṣārodadhinā pariveṣṭitaḥ

श्रीनारायण ने कहा — यह जम्बूद्वीप, जिस प्रमाण से कहा गया है, उतने ही प्रमाण से सब ओर से क्षारसमुद्र से घिरा हुआ है।

श्लोक 2 (devibhagavatam.8.12.2)

जम्ब्वाख्येन यथा मेरुस्तथा क्षारोदकेन च । क्षारोदधिस्तु द्विगुणः प्लक्षाख्येनोपवेष्टितः

jambvākhyena yathā merustathā kṣārodakena ca | kṣārodadhistu dviguṇaḥ plakṣākhyenopaveṣṭitaḥ

जैसे मेरु जम्बू नामक (द्वीप) से घिरा है, वैसे ही क्षारजल से; परन्तु क्षारसमुद्र, दुगुने विस्तार वाला, प्लक्ष नामक (द्वीप) से घिरा हुआ है।

श्लोक 3 (devibhagavatam.8.12.3)

यथैव परिखा बाह्योपवनेन हि वेष्ट्यते । प्लक्षाख्यश्च स्वयं जम्बुप्रमाणो द्वीपरूपधृक्

yathaiva parikhā bāhyopavanena hi veṣṭyate | plakṣākhyaśca svayaṁ jambupramāṇo dvīparūpadhṛk

जैसे खाई बाहरी उपवन से घिरी होती है, उसी प्रकार प्लक्ष नामक द्वीप स्वयं जम्बू के बराबर प्रमाण वाला, द्वीप का रूप धारण करता है।

श्लोक 4 (devibhagavatam.8.12.4)

हिरण्मयोऽग्निस्तत्रैव तिष्ठतीति विनिश्चयः । प्रियव्रतात्मजस्तत्र सप्तजिह्व इति स्मृतः

hiraṇmayo'gnistatraiva tiṣṭhatīti viniścayaḥ | priyavratātmajastatra saptajihva iti smṛtaḥ

वहीं हिरण्यमय अग्नि निवास करती है — यह निश्चित सत्य है; वहाँ प्रियव्रत का पुत्र, सप्तजिह्व नाम से स्मरण किया गया, (शासन करता है)।

श्लोक 5 (devibhagavatam.8.12.5)

अग्निस्तदधिपस्त्विध्मजिह्वः स्वं द्वीपमेव च । विभज्य सप्तवर्षाणि स्वपुत्रेभ्यो ददौ विभुः

agnistadadhipastvidhmajihvaḥ svaṁ dvīpameva ca | vibhajya saptavarṣāṇi svaputrebhyo dadau vibhuḥ

अग्नि (इध्मजिह्व) उसका अधिपति, अपने द्वीप को विभाजित कर, सात वर्ष अपने पुत्रों को दे दिये।

श्लोक 6 (devibhagavatam.8.12.6)

स्वयमात्मविदां मान्यां योगचर्यां समाश्रितः । तेनैव चात्मयोगेन भगवन्तमुपागतः

svayamātmavidāṁ mānyāṁ yogacaryāṁ samāśritaḥ | tenaiva cātmayogena bhagavantamupāgataḥ

वे स्वयं आत्मज्ञानियों द्वारा माननीय योगचर्या का आश्रय लेकर, उसी आत्मयोग से भगवान् को प्राप्त हो गये।

श्लोक 7 (devibhagavatam.8.12.7)

शिवं च यवसं भद्रं शान्तं क्षेमामृते तथा । अभयं चेति सप्तैव तद्वर्षाणि सदेक्षताम्

śivaṁ ca yavasaṁ bhadraṁ śāntaṁ kṣemāmṛte tathā | abhayaṁ ceti saptaiva tadvarṣāṇi sadekṣatām

शिव, यवस, भद्र, शान्त, तथा क्षेम और अमृत, तथा अभय — ये सात वर्ष वहाँ सदा दर्शनीय हैं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.8.12.8)

तेषु प्रोक्ता नदीः सप्त गिरयः सप्त चैव हि । अरुणा नृम्णाङ्गिरसी सावित्री सुप्रभातिका

teṣu proktā nadīḥ sapta girayaḥ sapta caiva hi | aruṇā nṛmṇāṅgirasī sāvitrī suprabhātikā

उनमें सात नदियाँ और सात ही पर्वत कहे गये हैं — अरुणा, नृम्णा, आंगिरसी, सावित्री, सुप्रभातिका,

श्लोक 9 (devibhagavatam.8.12.9)

ऋतम्भरा सत्यम्भरा इति नद्यः प्रकीर्तिताः । मणिकूटो वज्रकूट इन्द्रसेनस्तथैव च

ṛtambharā satyambharā iti nadyaḥ prakīrtitāḥ | maṇikūṭo vajrakūṭa indrasenastathaiva ca

ऋतंभरा, तथा सत्यंभरा — इस प्रकार नदियाँ कही गयी हैं। मणिकूट, वज्रकूट, तथा इन्द्रसेन,

श्लोक 10 (devibhagavatam.8.12.10)

ज्योतिष्मान्वै सुपर्णश्च हिरण्यष्ठीव एव च । मेघमाल इति ख्याताः प्लक्षद्वीपस्य पर्वताः

jyotiṣmānvai suparṇaśca hiraṇyaṣṭhīva eva ca | meghamāla iti khyātāḥ plakṣadvīpasya parvatāḥ

ज्योतिष्मान्, तथा सुपर्ण, तथा हिरण्यष्ठीव भी, तथा मेघमाल नाम से विख्यात — ये प्लक्षद्वीप के पर्वत हैं।

श्लोक 11 (devibhagavatam.8.12.11)

नदीनां जलमात्रेण दर्शनस्पर्शनादिभिः । निर्धूताशेषरजसो निस्तमस्काः प्रजास्तथा

nadīnāṁ jalamātreṇa darśanasparśanādibhiḥ | nirdhūtāśeṣarajaso nistamaskāḥ prajāstathā

इन नदियों के जल मात्र से, दर्शन-स्पर्शन आदि से, समस्त रज (मल) से रहित, तमोरहित प्रजाएँ होती हैं।

श्लोक 12 (devibhagavatam.8.12.12)

हंसश्चैव पतङ्गश्च ऊर्ध्वायन इतीव च । सत्याङ्गसंज्ञाश्चत्वारो वर्णाः प्लक्षस्य द्वीपके

haṁsaścaiva pataṅgaśca ūrdhvāyana itīva ca | satyāṅgasaṁjñāścatvāro varṇāḥ plakṣasya dvīpake

हंस, तथा पतंग, तथा ऊर्ध्वायन, तथा सत्यांग — ये चार वर्ण प्लक्षद्वीप में कहे गये हैं।

श्लोक 13 (devibhagavatam.8.12.13)

सहस्रायुप्रमाणाश्च विविधोपमदर्शनाः । स्वर्गद्वारं त्रयीविद्याविधिनार्कं यजन्ति ते

sahasrāyupramāṇāśca vividhopamadarśanāḥ | svargadvāraṁ trayīvidyāvidhinārkaṁ yajanti te

सहस्र वर्ष प्रमाण की आयु वाले, विविध और प्रशंसनीय दर्शन वाले, वे त्रयी विद्या की विधि से सूर्य की, स्वर्ग के द्वार रूप में, पूजा करते हैं।

श्लोक 14 (devibhagavatam.8.12.14)

प्रत्नस्य विष्णो रूपं च सत्यर्तस्य च ब्रह्मणः । अमृतस्य च मृत्योश्च सूर्यमात्मानमीमहि

pratnasya viṣṇo rūpaṁ ca satyartasya ca brahmaṇaḥ | amṛtasya ca mṛtyośca sūryamātmānamīmahi

"हम प्राचीन विष्णु के रूप, सत्य और ऋत के ब्रह्मा के रूप, अमृत और मृत्यु के रूप, सूर्य को अपनी आत्मा मानकर ध्यान करते हैं।"

श्लोक 15 (devibhagavatam.8.12.15)

प्लक्षादिषु च सर्वेषु पञ्चद्वीपेषु नारद । आयुरिन्द्रियमोजश्च बलं बुद्धिः सहोऽपि च

plakṣādiṣu ca sarveṣu pañcadvīpeṣu nārada | āyurindriyamojaśca balaṁ buddhiḥ saho'pi ca

हे नारद! प्लक्ष आदि सभी पाँच द्वीपों में आयु, इन्द्रिय, ओज, बल, बुद्धि तथा सहनशक्ति भी,

श्लोक 16 (devibhagavatam.8.12.16)

विक्रमः सर्वलोकानां सिद्धिरौत्पत्तिकी सदा । प्लक्षद्वीपात्परं चेक्षुरसोदः सरिताम्पतिः

vikramaḥ sarvalokānāṁ siddhirautpattikī sadā | plakṣadvīpātparaṁ cekṣurasodaḥ saritāmpatiḥ

सब लोकों का पराक्रम, तथा जन्मजात सिद्धि सदा (प्रचुर मात्रा में विद्यमान) रहते हैं। प्लक्षद्वीप के आगे नदियों का स्वामी इक्षुरसोद है,

श्लोक 17 (devibhagavatam.8.12.17)

प्लक्षद्वीपं समग्रं च परिवार्यावतिष्ठते । शाल्मलाख्यस्ततो द्वीपश्चास्माद् द्विगुणविस्तरः

plakṣadvīpaṁ samagraṁ ca parivāryāvatiṣṭhate | śālmalākhyastato dvīpaścāsmād dviguṇavistaraḥ

जो सम्पूर्ण प्लक्षद्वीप को घेरकर स्थित है। उससे आगे शाल्मल नामक द्वीप है, जो इससे दुगुने विस्तार वाला है,

श्लोक 18 (devibhagavatam.8.12.18)

समानेन सुरोदेन सिन्धुना परिवेष्टितः । यत्र वै शाल्मलीवृक्षः प्लक्षायामः प्रकीर्तितः

samānena surodena sindhunā pariveṣṭitaḥ | yatra vai śālmalīvṛkṣaḥ plakṣāyāmaḥ prakīrtitaḥ

समान माप वाले सुरोद समुद्र से घिरा हुआ, जहाँ शाल्मली वृक्ष है, जो प्लक्ष के बराबर ऊँचाई का कहा गया है।

श्लोक 19 (devibhagavatam.8.12.19)

स्थानं तत्पक्षिराजस्य गरुडस्य महात्मनः । तस्य द्वीपस्य नाथो हि यज्ञबाहुः प्रियव्रतात्

sthānaṁ tatpakṣirājasya garuḍasya mahātmanaḥ | tasya dvīpasya nātho hi yajñabāhuḥ priyavratāt

वह महात्मा पक्षिराज गरुड़ का स्थान है। उस द्वीप का स्वामी यज्ञबाहु है,

श्लोक 20 (devibhagavatam.8.12.20)

जातः स एव सप्तभ्यः स्वपुत्रेभ्यो ददौ धराम् । तद्वर्षाणां च नामानि कथितानि निबोधत

jātaḥ sa eva saptabhyaḥ svaputrebhyo dadau dharām | tadvarṣāṇāṁ ca nāmāni kathitāni nibodhata

जो प्रियव्रत से उत्पन्न हुआ; उसी ने अपने सात पुत्रों को यह भूमि दी। उन वर्षों के नाम बताये जा रहे हैं, सुनो।

श्लोक 21 (devibhagavatam.8.12.21)

सुरोचनं सौमनस्यं रमणं देववर्षकम् । पारिभद्रं तथा चाप्यायनं विज्ञातनामकम्

surocanaṁ saumanasyaṁ ramaṇaṁ devavarṣakam | pāribhadraṁ tathā cāpyāyanaṁ vijñātanāmakam

सुरोचन, सौमनस्य, रमण, देववर्षक, पारिभद्र, तथा आप्यायन, विज्ञातनामक।

श्लोक 22 (devibhagavatam.8.12.22)

तेषु वर्षाद्रयः सप्त सप्तैव सरितः स्मृताः । सरसः शतशृङ्गश्च वामदेवश्च कन्दकः

teṣu varṣādrayaḥ sapta saptaiva saritaḥ smṛtāḥ | sarasaḥ śataśṛṅgaśca vāmadevaśca kandakaḥ

उनमें सात सीमा-पर्वत तथा सात ही नदियाँ स्मरण की गयी हैं — सरस, तथा शतशृंग, तथा वामदेव, तथा कन्दक,

श्लोक 23 (devibhagavatam.8.12.23)

कुमुदः पुष्पवर्षश्च सहस्रश्रुतिरेव च । एते च पर्वताः सप्त नदीनामानि चोच्यते

kumudaḥ puṣpavarṣaśca sahasraśrutireva ca | ete ca parvatāḥ sapta nadīnāmāni cocyate

कुमुद, तथा पुष्पवर्ष, तथा सहस्रश्रुति भी — ये सात पर्वत हैं, और अब नदियों के नाम कहे जाते हैं —

श्लोक 24 (devibhagavatam.8.12.24)

अनुमतिः सिनीवाली सरस्वती कुहूस्तथा । रजनी चैव नन्दा च राकेति परिकीर्तिताः

anumatiḥ sinīvālī sarasvatī kuhūstathā | rajanī caiva nandā ca rāketi parikīrtitāḥ

अनुमति, सिनीवाली, सरस्वती, तथा कुहू भी, तथा रजनी, तथा नन्दा, तथा राका नाम से विख्यात।

श्लोक 25 (devibhagavatam.8.12.25)

तद्वर्षपुरुषाः सर्वे चातुर्वर्ण्यसमाह्वयाः । श्रुतधरो वीर्यधरो वसुन्धर इषुन्धरः

tadvarṣapuruṣāḥ sarve cāturvarṇyasamāhvayāḥ | śrutadharo vīryadharo vasundhara iṣundharaḥ

उस वर्ष के सभी पुरुष चारों वर्णों के नाम से पुकारे जाते हैं — श्रुतधर, वीर्यधर, वसुन्धर, इषुन्धर।

श्लोक 26 (devibhagavatam.8.12.26)

भगवन्तं वेदमयं यजन्ते सोममीश्वरम् । स्वगोभिः पितृदेवेभ्यो विभजन्कृष्णशुक्लयोः

bhagavantaṁ vedamayaṁ yajante somamīśvaram | svagobhiḥ pitṛdevebhyo vibhajankṛṣṇaśuklayoḥ

वे भगवान् वेदमय, ईश्वर सोम की पूजा करते हैं, अपनी कृष्ण और शुक्ल (पक्षों) से पितरों और देवों के लिए विभाजन करते हुए।

श्लोक 27 (devibhagavatam.8.12.27)

सर्वासां च प्रजानां च राजा सोमः प्रसीदतु । एवं सुरोदाद् द्विगुणः स्वमानेन प्रकीर्तितः

sarvāsāṁ ca prajānāṁ ca rājā somaḥ prasīdatu | evaṁ surodād dviguṇaḥ svamānena prakīrtitaḥ

"राजा सोम सब प्रजाओं पर प्रसन्न हों।" इस प्रकार सुरोद से दुगुने अपने माप में प्रसिद्ध,

श्लोक 28 (devibhagavatam.8.12.28)

घृतोदेनावृतः सोऽयं कुशद्वीपः प्रकाशते । यस्मिन्नास्ते कुशस्तम्बो द्वीपाख्याकारणो ज्वलन्

ghṛtodenāvṛtaḥ so'yaṁ kuśadvīpaḥ prakāśate | yasminnāste kuśastambo dvīpākhyākāraṇo jvalan

घृतोद से घिरा हुआ, यह कुशद्वीप प्रकाशित होता है, जिसमें कुश का स्तम्भ है, जो जलता हुआ द्वीप के नाम का कारण है,

श्लोक 29 (devibhagavatam.8.12.29)

स्वशष्परोचिषा काष्ठा भासयन्परितिष्ठते । हिरण्यरेतास्तद्द्वीपपतिः प्रैयव्रत स्वराट्

svaśaṣparociṣā kāṣṭhā bhāsayanparitiṣṭhate | hiraṇyaretāstaddvīpapatiḥ praiyavrata svarāṭ

जो अपनी शिखा की किरणों से दिशाओं को प्रकाशित करता हुआ स्थित है। उस द्वीप का स्वामी प्रियव्रत का पुत्र स्वराट् हिरण्यरेता,

श्लोक 30 (devibhagavatam.8.12.30)

स्वपुत्रेभ्यश्च सप्तभ्यस्तद्द्वीपं सप्तधाभजत् । वसुश्च वसुदानश्च तथा दृढरुचिः परः

svaputrebhyaśca saptabhyastaddvīpaṁ saptadhābhajat | vasuśca vasudānaśca tathā dṛḍharuciḥ paraḥ

उसने अपने सात पुत्रों को वह द्वीप सातों भागों में बाँट दिया — वसु, तथा वसुदान, तथा श्रेष्ठ दृढ़रुचि,

श्लोक 31 (devibhagavatam.8.12.31)

नाभिगुप्तस्तुत्यव्रतौ विविक्तनामदेवकौ । तेषां वर्षेषु सप्तैव सीमागिरिवराः स्मृताः

nābhiguptastutyavratau viviktanāmadevakau | teṣāṁ varṣeṣu saptaiva sīmāgirivarāḥ smṛtāḥ

नाभिगुप्त, स्तुतव्रत, तथा विविक्त और देवक नाम वाले। उनके वर्षों में सात-सात श्रेष्ठ सीमा-पर्वत स्मरण किये गये हैं,

श्लोक 32 (devibhagavatam.8.12.32)

नद्यः सप्तैव सन्तीह तन्नामानि निबोधत । चक्रस्तथा चतुःशृङ्गः कपिलश्चित्रकूटकः

nadyaḥ saptaiva santīha tannāmāni nibodhata | cakrastathā catuḥśṛṅgaḥ kapilaścitrakūṭakaḥ

और यहाँ सात ही नदियाँ हैं; उनके नाम सुनो — चक्र, तथा चतुःशृंग, कपिल, चित्रकूटक,

श्लोक 33 (devibhagavatam.8.12.33)

देवानीकश्चोर्ध्वरोमा द्रविणः सप्त पर्वताः । रसकुल्या मधुकुल्या मित्रविन्दा तथैव च

devānīkaścordhvaromā draviṇaḥ sapta parvatāḥ | rasakulyā madhukulyā mitravindā tathaiva ca

देवानीक, तथा ऊर्ध्वरोमा, तथा द्रविण — ये सात पर्वत हैं। रसकुल्या, मधुकुल्या, तथा मित्रविन्दा भी,

श्लोक 34 (devibhagavatam.8.12.34)

श्रुतविन्दा देवगर्भा घृतच्युन्मन्दमालिके । यत्पयोभिः कुशद्वीपवासिनः सर्व एव ते

śrutavindā devagarbhā ghṛtacyunmandamālike | yatpayobhiḥ kuśadvīpavāsinaḥ sarva eva te

श्रुतविन्दा, देवगर्भा, घृतच्युत्, तथा मन्दमालिका — जिनके जल से कुशद्वीप के सभी निवासी,

श्लोक 35 (devibhagavatam.8.12.35)

कुशलः कोविदश्चैवाप्यभियुक्तस्तथैव च । कुलकश्चेति संज्ञाभिश्चतुर्वर्णाः प्रकीर्तिताः

kuśalaḥ kovidaścaivāpyabhiyuktastathaiva ca | kulakaśceti saṁjñābhiścaturvarṇāḥ prakīrtitāḥ

कुशल, तथा कोविद भी, तथा अभियुक्त, तथा कुलक नाम से — चारों वर्ण कहे गये हैं।

श्लोक 36 (devibhagavatam.8.12.36)

जातवेदसरूपं तं देवं कर्मजकौशलैः । यजन्ते देववर्याभाः सर्वे सर्वविदो जनाः

jātavedasarūpaṁ taṁ devaṁ karmajakauśalaiḥ | yajante devavaryābhāḥ sarve sarvavido janāḥ

उस जातवेदा (अग्नि) रूप देव की, कर्मजनित कुशलताओं से, देवों के समान तेजस्वी, सर्वज्ञ वे सब लोग पूजा करते हैं।

श्लोक 37 (devibhagavatam.8.12.37)

परस्यब्रह्मणः साक्षाज्जातवेदोऽसि हव्यवाट् । देवानां पुरुषाङ्गानां यज्ञेन पुरुषं यज । एवं यजन्ते ज्वलनं सर्वे द्वीपाधिवासिनः

parasyabrahmaṇaḥ sākṣājjātavedo'si havyavāṭ | devānāṁ puruṣāṅgānāṁ yajñena puruṣaṁ yaja | evaṁ yajante jvalanaṁ sarve dvīpādhivāsinaḥ

"हे जातवेद! आप परब्रह्म के साक्षात् हव्यवाहक हैं; देवों और पुरुषांगों के लिए यज्ञ द्वारा पुरुष की पूजा करें।" इस प्रकार सभी द्वीपवासी उस अग्नि की पूजा करते हैं।

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13