अष्टम स्कन्ध · अध्याय 13
क्रौञ्च, शाक और पुष्कर द्वीप
श्लोक 1 (devibhagavatam.8.13.1)
नारद उवाच । शिष्टद्वीपप्रमाणं च वद सर्वार्थदर्शन । येन विज्ञातमात्रेण परानन्दमयो भवेत्
nārada uvāca | śiṣṭadvīpapramāṇaṁ ca vada sarvārthadarśana | yena vijñātamātreṇa parānandamayo bhavet
नारद ने कहा — हे सर्वार्थदर्शी! शेष द्वीपों का प्रमाण (विस्तार) कहिए, जिसे जान लेने मात्र से मनुष्य परमानन्दमय हो जाता है।
श्लोक 2 (devibhagavatam.8.13.2)
श्रीनारायण उवाच । कुशद्वीपस्य परितो घृतोदावरणं महत् । ततो बहिः क्रौञ्चद्वीपो द्विगुणः स्यात्स्वमानतः
śrīnārāyaṇa uvāca | kuśadvīpasya parito ghṛtodāvaraṇaṁ mahat | tato bahiḥ krauñcadvīpo dviguṇaḥ syātsvamānataḥ
श्रीनारायण ने कहा — कुशद्वीप के चारों ओर घृत का विशाल आवरण (सागर) है। उससे आगे, बाहर, क्रौञ्चद्वीप है, जो अपने प्रमाण से दुगुना है।
श्लोक 3 (devibhagavatam.8.13.3)
क्षीरोदेनावृतो भाति यस्मिन्क्रौञ्चाद्रिरस्ति च । नामनिर्वर्तकः सोऽयं द्वीपस्य परिवर्तते
kṣīrodenāvṛto bhāti yasminkrauñcādrirasti ca | nāmanirvartakaḥ so'yaṁ dvīpasya parivartate
वह क्षीरसागर से घिरा हुआ शोभित है, जिसमें क्रौञ्च पर्वत स्थित है; यही पर्वत इस द्वीप को नाम देने वाला है और द्वीप में सर्वत्र व्याप्त है।
श्लोक 4 (devibhagavatam.8.13.4)
योऽसौ गुहस्य शक्त्या च भिन्नकुक्षिः पुराभवत् । क्षीरोदेनासिच्यमानो वरुणेन च रक्षितः
yo'sau guhasya śaktyā ca bhinnakukṣiḥ purābhavat | kṣīrodenāsicyamāno varuṇena ca rakṣitaḥ
वह पर्वत, जिसका पार्श्व कभी गुह (कार्तिकेय) की शक्ति से विदीर्ण हुआ था, क्षीरसागर से सिंचित होता है और वरुण द्वारा रक्षित है।
श्लोक 5 (devibhagavatam.8.13.5)
घृतपृष्ठो नाम यस्य विभाति किल नायकः । प्रियव्रतात्मजः श्रीमान् सर्वलोकनमस्कृतः
ghṛtapṛṣṭho nāma yasya vibhāti kila nāyakaḥ | priyavratātmajaḥ śrīmān sarvalokanamaskṛtaḥ
उस द्वीप के अधिपति घृतपृष्ठ नाम से सुशोभित हैं — प्रियव्रत के तेजस्वी पुत्र, समस्त लोकों द्वारा वन्दित।
श्लोक 6 (devibhagavatam.8.13.6)
स्वद्वीपं तु विभज्यैव सप्तधा स्वात्मजान्ददौ । पुत्रनामसु वर्षेषु वर्षपान्सन्निवेशयन्
svadvīpaṁ tu vibhajyaiva saptadhā svātmajāndadau | putranāmasu varṣeṣu varṣapānsanniveśayan
उसने अपने द्वीप को सात भागों में विभाजित करके अपने पुत्रों को दे दिया, तथा पुत्रों के नाम पर स्थित वर्षों में उन्हें उनका अधिपति नियुक्त किया।
श्लोक 7 (devibhagavatam.8.13.7)
स्वयं भगवतस्तस्य शरणं सञ्जगाम ह । आमो मधुरुहश्चैव मेघपृष्ठः सुधामकः
svayaṁ bhagavatastasya śaraṇaṁ sañjagāma ha | āmo madhuruhaścaiva meghapṛṣṭhaḥ sudhāmakaḥ
वह स्वयं भगवान् की शरण में चला गया। उसके पुत्र थे — आम, मधुरुह, मेघपृष्ठ, सुधामक,
श्लोक 8 (devibhagavatam.8.13.8)
भ्राजिष्ठो लोहितार्णश्च वनस्पतिरितीव च । नगा नद्यश्च सप्तैव विख्याता भुवि सर्वतः
bhrājiṣṭho lohitārṇaśca vanaspatiritīva ca | nagā nadyaśca saptaiva vikhyātā bhuvi sarvataḥ
भ्राजिष्ठ, लोहितार्ण और वनस्पति। उस द्वीप के पर्वत और नदियाँ, सात-सात, पृथ्वी में सर्वत्र विख्यात हैं।
श्लोक 9 (devibhagavatam.8.13.9)
शुक्लो वै वर्धमानश्च भोजनश्चोपबर्हणः । नन्दश्च नन्दनः सर्वतोभद्र इति कीर्तिताः
śuklo vai vardhamānaśca bhojanaścopabarhaṇaḥ | nandaśca nandanaḥ sarvatobhadra iti kīrtitāḥ
सात पर्वत शुक्ल, वर्धमान, भोजन, उपबर्हण, नन्द, नन्दन और सर्वतोभद्र नाम से कीर्तित हैं।
श्लोक 10 (devibhagavatam.8.13.10)
अभया अमृतौघा चार्यका तीर्थवतीति च । वृत्तिरूपवती शुक्ला पवित्रवतिका तथा
abhayā amṛtaughā cāryakā tīrthavatīti ca | vṛttirūpavatī śuklā pavitravatikā tathā
सात नदियाँ अभया, अमृतौघा, आर्यका, तीर्थवती, वृत्तिरूपवती, शुक्ला तथा पवित्रवतिका हैं।
श्लोक 11 (devibhagavatam.8.13.11)
एतासामुदकं पुण्यं चातुर्वर्ण्येन पीयते । पुरुषऋषभौ तद्वद् द्रविणाख्यश्च देवकः
etāsāmudakaṁ puṇyaṁ cāturvarṇyena pīyate | puruṣaṛṣabhau tadvad draviṇākhyaśca devakaḥ
इनका पवित्र जल चातुर्वर्ण्य (चार वर्णों) द्वारा पान किया जाता है — पुरुष और ऋषभ, तथा द्रविण और देवक नामक वर्ण।
श्लोक 12 (devibhagavatam.8.13.12)
एते चतुर्वर्णजाताः पुरुषा निवसन्ति हि । तत्रत्याः पुरुषा आपोमयं देवमपां पतिम्
ete caturvarṇajātāḥ puruṣā nivasanti hi | tatratyāḥ puruṣā āpomayaṁ devamapāṁ patim
ये चारों वर्णों में उत्पन्न पुरुष वहाँ निवास करते हैं। वहाँ के निवासी जलमय देवता, जलों के स्वामी की —
श्लोक 13 (devibhagavatam.8.13.13)
पूर्णेनाञ्जलिना भक्त्या यजन्ते विविधक्रियाः । आपः पुरुषवीर्याः स्थ पुनन्तीर्भूर्भुवः स्वरः
pūrṇenāñjalinā bhaktyā yajante vividhakriyāḥ | āpaḥ puruṣavīryāḥ stha punantīrbhūrbhuvaḥ svaraḥ
— पूर्ण अञ्जलि से भक्तिपूर्वक विविध क्रियाओं द्वारा पूजा करते हैं — "हे जलो! तुम पुरुष के वीर्यस्वरूप हो, पवित्र करने वाली हो, भूः भुवः स्वः में व्याप्त हो" —
श्लोक 14 (devibhagavatam.8.13.14)
ता नः पुनीतामीवघ्नीः स्पृशतामात्मना भुवः । इति मन्त्रजपान्ते च स्तुवन्ति विविधैः स्तवैः
tā naḥ punītāmīvaghnīḥ spṛśatāmātmanā bhuvaḥ | iti mantrajapānte ca stuvanti vividhaiḥ stavaiḥ
"— वे रोगनाशिनी जलें अपने स्वरूप से पृथ्वी का स्पर्श करती हुई हमें पवित्र करें" — इस प्रकार मन्त्र-जप के अन्त में वे विविध स्तुतियों से उस देवता की स्तुति करते हैं।
श्लोक 15 (devibhagavatam.8.13.15)
एवं परस्तात्क्षीरोदात्परितश्चोपवेशितः । द्वात्रिंशल्लक्षसङ्ख्याकयोजनायाममाश्रितः
evaṁ parastātkṣīrodātparitaścopaveśitaḥ | dvātriṁśallakṣasaṅkhyākayojanāyāmamāśritaḥ
इस प्रकार क्षीरसागर से परे और उसे चारों ओर से घेरे हुए, बत्तीस लाख योजन विस्तार वाला द्वीप स्थित है।
श्लोक 16 (devibhagavatam.8.13.16)
स्वमानेन च द्वीपोऽयं दधिमण्डोदकेन च । शाकद्वीपो विशिष्टोऽयं यस्मिच्छाको महीरुहः
svamānena ca dvīpo'yaṁ dadhimaṇḍodakena ca | śākadvīpo viśiṣṭo'yaṁ yasmicchāko mahīruhaḥ
यह द्वीप अपने ही प्रमाण के दधि-मण्डोदक (दही जैसे जल के सागर) से घिरा है; यह विशिष्ट शाकद्वीप है, जिसमें शाक वृक्ष उगता है।
श्लोक 17 (devibhagavatam.8.13.17)
स्वक्षेत्रव्यपदेशस्य कारणं स हि नारद । प्रैयव्रतोऽधिपस्तस्य मेधातिथिरिति स्मृतः
svakṣetravyapadeśasya kāraṇaṁ sa hi nārada | praiyavrato'dhipastasya medhātithiriti smṛtaḥ
हे नारद! वही वृक्ष उस क्षेत्र के नामकरण का कारण है। उसका अधिपति, प्रियव्रतवंशी, मेधातिथि नाम से स्मृत है।
श्लोक 18 (devibhagavatam.8.13.18)
विभज्य सप्त वर्षाणि पुत्रनामानि तेषु च । सप्त पुत्रान्निजान् स्थाप्य स्वयं योगगतिं गतः
vibhajya sapta varṣāṇi putranāmāni teṣu ca | sapta putrānnijān sthāpya svayaṁ yogagatiṁ gataḥ
सात वर्षों में विभाजित कर, उनमें अपने सातों पुत्रों को उनके नामों सहित स्थापित करके, वह स्वयं योगमार्ग को प्राप्त हुआ।
श्लोक 19 (devibhagavatam.8.13.19)
पुरोजवो मनःपूर्वजवोऽथ पवमानकः । धूम्रानीकश्चित्ररेफो बहुरूपोऽथ विश्वधृक्
purojavo manaḥpūrvajavo'tha pavamānakaḥ | dhūmrānīkaścitrarepho bahurūpo'tha viśvadhṛk
सात पुत्र थे — पुरोजव, मनःपूर्वजव अथवा पवमानक, धूम्रानीक, चित्ररेफ, बहुरूप और विश्वधृक्।
श्लोक 20 (devibhagavatam.8.13.20)
मर्यादागिरयः सप्त नद्यः सप्तैव कीर्तिताः । ईशान ऊरुशृङ्गोऽथ बलभद्रः शतकेशरः
maryādāgirayaḥ sapta nadyaḥ saptaiva kīrtitāḥ | īśāna ūruśṛṅgo'tha balabhadraḥ śatakeśaraḥ
सीमा बनाने वाले सात पर्वत और सात नदियाँ भी कीर्तित हैं। पर्वत हैं — ईशान, ऊरुशृङ्ग, बलभद्र, शतकेसर,
श्लोक 21 (devibhagavatam.8.13.21)
सहस्रस्रोतको देवपालोऽप्यन्ते महाशनः । एतेऽद्रयः सप्त चोक्ताः सरिन्नामानि सप्त च
sahasrasrotako devapālo'pyante mahāśanaḥ | ete'drayaḥ sapta coktāḥ sarinnāmāni sapta ca
सहस्रस्रोतक, देवपाल और अन्त में महाशन। ये सात पर्वत कहे गये, तथा सात नदियों के नाम भी।
श्लोक 22 (devibhagavatam.8.13.22)
अनघा प्रथमाऽऽयुर्दा उभयस्पृष्टिरेव च । अपराजिता पञ्चपदी सहस्रश्रुतिरेव च
anaghā prathamā''yurdā ubhayaspṛṣṭireva ca | aparājitā pañcapadī sahasraśrutireva ca
नदियाँ हैं — अनघा प्रथम, आयुर्दा तथा उभयस्पृष्टि, अपराजिता, पञ्चपदी तथा सहस्रश्रुति।
श्लोक 23 (devibhagavatam.8.13.23)
ततो निजधृतिश्चोक्ताः सप्त नद्यो महोज्ज्वलाः । तद्वर्षपुरुषाः सर्वे सत्यव्रतक्रतुव्रतौ
tato nijadhṛtiścoktāḥ sapta nadyo mahojjvalāḥ | tadvarṣapuruṣāḥ sarve satyavratakratuvratau
तथा निजधृति — इस प्रकार सात अत्यन्त उज्ज्वल नदियाँ कही गयीं। उन वर्षों के सभी पुरुष सत्यव्रत और क्रतुव्रत,
श्लोक 24 (devibhagavatam.8.13.24)
दानव्रतानुव्रतौ च चतुर्वर्णा उदीरिताः । भगवन्तं प्राणवायुं प्राणायामेन संयुताः
dānavratānuvratau ca caturvarṇā udīritāḥ | bhagavantaṁ prāṇavāyuṁ prāṇāyāmena saṁyutāḥ
तथा दानव्रत और अनुव्रत — इस प्रकार चारों वर्ण कहे गये हैं। प्राणायाम से युक्त होकर वे भगवान् प्राणवायु की —
श्लोक 25 (devibhagavatam.8.13.25)
यजन्ति निर्धूतरजस्तमसः परमं हरिम् । अन्तः प्रविश्य भूतानि यो बिभर्त्यात्मकेतुभिः
yajanti nirdhūtarajastamasaḥ paramaṁ harim | antaḥ praviśya bhūtāni yo bibhartyātmaketubhiḥ
— रजस् और तमस् से रहित होकर परम हरि की पूजा करते हैं, जो समस्त प्राणियों में प्रविष्ट होकर अपनी आत्म-शक्तियों से उन्हें धारण करते हैं।
श्लोक 26 (devibhagavatam.8.13.26)
अन्तर्यामीश्वरः साक्षात्पातु नो यद्वशे इदम् । परस्ताद्दधिमण्डोदात्ततस्तु बहुविस्तरः
antaryāmīśvaraḥ sākṣātpātu no yadvaśe idam | parastāddadhimaṇḍodāttatastu bahuvistaraḥ
"जिसके अधीन यह सम्पूर्ण जगत् है, वह साक्षात् अन्तर्यामी ईश्वर हमारी रक्षा करें" — दधिमण्डोदक सागर से परे, आगे, अत्यन्त विस्तृत द्वीप स्थित है,
श्लोक 27 (devibhagavatam.8.13.27)
पुष्करद्वीपनामायं शाकद्वीपद्विसङ्गुणः । स्वसमानेन स्वादूदकेनायं परिवेष्टितः
puṣkaradvīpanāmāyaṁ śākadvīpadvisaṅguṇaḥ | svasamānena svādūdakenāyaṁ pariveṣṭitaḥ
— जो पुष्करद्वीप नाम से जाना जाता है, शाकद्वीप से दुगुना है, और अपने ही प्रमाण के मधुर जल के सागर से घिरा है।
श्लोक 28 (devibhagavatam.8.13.28)
यत्रास्ते पुष्करं भ्राजदग्निचूडानिभानि च । पत्राणि विशदानीह स्वर्णपत्रायुतायुतम्
yatrāste puṣkaraṁ bhrājadagnicūḍānibhāni ca | patrāṇi viśadānīha svarṇapatrāyutāyutam
जहाँ पुष्कर (महान् कमल) स्थित है, जिसकी दीप्तिमान पंखुड़ियाँ अग्निशिखा के समान हैं, अत्यन्त निर्मल, यहाँ स्वर्ण-पत्रों की संख्या अयुत-अयुत है।
श्लोक 29 (devibhagavatam.8.13.29)
श्रीमद्भगवतश्चेदमासनं परमेष्ठिनः । कल्पितं लोकगुरुणा सर्वलोकसिसृक्षया
śrīmadbhagavataścedamāsanaṁ parameṣṭhinaḥ | kalpitaṁ lokaguruṇā sarvalokasisṛkṣayā
यह साक्षात् श्रीमान् भगवान् परमेष्ठी (ब्रह्मा) का आसन है, जो लोकगुरु द्वारा समस्त लोकों की सृष्टि की इच्छा से रचा गया।
श्लोक 30 (devibhagavatam.8.13.30)
तद्द्वीप एक एवायं मानसोत्तरनामकः । अर्वाचीनपराचीनवर्षयोरवधिर्गिरिः
taddvīpa eka evāyaṁ mānasottaranāmakaḥ | arvācīnaparācīnavarṣayoravadhirgiriḥ
उस द्वीप में एक ही पर्वत है, जिसका नाम मानसोत्तर है, जो अर्वाचीन (भीतरी) और पराचीन (बाहरी) वर्षों की सीमा है।
श्लोक 31 (devibhagavatam.8.13.31)
उच्छ्रायायामयोः सङ्ख्यायुतयोजनसम्मिता । यत्र दिक्षु च चत्वारि चतसृषु पुराणि ह
ucchrāyāyāmayoḥ saṅkhyāyutayojanasammitā | yatra dikṣu ca catvāri catasṛṣu purāṇi ha
उसकी ऊँचाई और लम्बाई दोनों दस-दस हज़ार योजन हैं। वहाँ चारों दिशाओं में चार नगर हैं,
श्लोक 32 (devibhagavatam.8.13.32)
इन्द्रादिलोकपालानां यदुपर्यर्कनिर्गमः । मेरुं प्रदक्षिणीकुर्वन् भानुः पर्येति यत्र हि
indrādilokapālānāṁ yaduparyarkanirgamaḥ | meruṁ pradakṣiṇīkurvan bhānuḥ paryeti yatra hi
इन्द्र आदि लोकपालों के, जिनके ऊपर से सूर्य का उदय होता है। वहाँ मेरु की प्रदक्षिणा करते हुए सूर्य भ्रमण करते हैं,
श्लोक 33 (devibhagavatam.8.13.33)
संवत्सरात्मकं चक्रं देवाहोरात्रतो भ्रमन् । प्रैयव्रतोऽधिपो वीतिहोत्रः स्वात्मजकद्वयम्
saṁvatsarātmakaṁ cakraṁ devāhorātrato bhraman | praiyavrato'dhipo vītihotraḥ svātmajakadvayam
देवताओं के दिन-रात्रि द्वारा वर्षरूपी चक्र में भ्रमण करते हुए। उस द्वीप के अधिपति, प्रियव्रतवंशी वीतिहोत्र ने अपने दोनों पुत्रों को —
श्लोक 34 (devibhagavatam.8.13.34)
वर्षद्वये परिस्थाप्य वर्षनामधरं क्रमात् । रमणो धातकिश्चैव तत्तद्वर्षपती उभौ
varṣadvaye paristhāpya varṣanāmadharaṁ kramāt | ramaṇo dhātakiścaiva tattadvarṣapatī ubhau
— दोनों वर्षों में क्रमशः स्थापित किया, वर्ष के नाम को धारण करते हुए — रमण और धातकि, दोनों अपने-अपने वर्ष के स्वामी बने।
श्लोक 35 (devibhagavatam.8.13.35)
कृताः स्वयं पूर्वजवद्भगवद्भक्तितत्पराः । तद्वर्षपुरुषा ब्रह्मरूपिणं परमेश्वरम्
kṛtāḥ svayaṁ pūrvajavadbhagavadbhaktitatparāḥ | tadvarṣapuruṣā brahmarūpiṇaṁ parameśvaram
उसने स्वयं उन्हें राजा बनाया, जो अपने पूर्वजों की भाँति भगवद्भक्ति में तत्पर थे। उन वर्षों के पुरुष ब्रह्मरूपधारी परमेश्वर की —
श्लोक 36 (devibhagavatam.8.13.36)
सकर्मकेन योगेन यजन्ति परिशीलिताः । यत्तत्कर्ममयं लिङ्ग ब्रह्मलिङ्गं जनोऽर्चयेत् । एकान्तमद्वयं शान्तं तस्मै भगवते नमः
sakarmakena yogena yajanti pariśīlitāḥ | yattatkarmamayaṁ liṅga brahmaliṅgaṁ jano'rcayet | ekāntamadvayaṁ śāntaṁ tasmai bhagavate namaḥ
— कर्मयुक्त योग द्वारा, भलीभाँति अभ्यास करते हुए, पूजा करते हैं। जो कर्ममय लिङ्ग है, उस ब्रह्मलिङ्ग की मनुष्य पूजा करे — उन एकान्त, अद्वय, शान्त भगवान् को नमस्कार है।