Skip to main content

अष्टम स्कन्ध · अध्याय 20

तलातल से पाताल तक, और भगवान् अनन्त

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21

श्लोक 1 (devibhagavatam.8.20.1)

श्रीनारायण उवाच । ततोऽधस्ताद्विवरकं तलातलमुदीरितम् । दानवेन्द्रो मयो नाम त्रिपुराधिपतिर्महान्

śrīnārāyaṇa uvāca | tato'dhastādvivarakaṁ talātalamudīritam | dānavendro mayo nāma tripurādhipatirmahān

श्रीनारायण ने कहा — उससे नीचे तलातल नामक विवर कहा गया है। वहाँ दानवेन्द्र मय नामक त्रिपुर के महान् अधिपति,

श्लोक 2 (devibhagavatam.8.20.2)

त्रिलोक्याः शङ्करेणायं पालितो दग्धपूस्त्रयः । देवदेवप्रसादात्तु लब्धराज्यसुखास्पदः

trilokyāḥ śaṅkareṇāyaṁ pālito dagdhapūstrayaḥ | devadevaprasādāttu labdharājyasukhāspadaḥ

— जिसके तीनों नगर शंकर द्वारा जला दिये गये थे, किन्तु देवाधिदेव की कृपा से ही वह राज्य-सुख का आस्पद प्राप्त करके सुरक्षित है,

श्लोक 3 (devibhagavatam.8.20.3)

आचार्यो मायिनां सोऽयं नानामायाविशारदः । पूज्यते राक्षसैर्घोरैः सर्वकार्यसमृद्धये

ācāryo māyināṁ so'yaṁ nānāmāyāviśāradaḥ | pūjyate rākṣasairghoraiḥ sarvakāryasamṛddhaye

— वे मायावियों के आचार्य, नाना प्रकार की माया में निपुण, समस्त कार्यों की सिद्धि के लिए घोर राक्षसों द्वारा पूजित होते हैं।

श्लोक 4 (devibhagavatam.8.20.4)

ततोऽधस्तास्तुविख्यातं महातलमिति स्फुटम् । सर्पाणां काद्रवेयाणां गणः क्रोधवशो महान्

tato'dhastāstuvikhyātaṁ mahātalamiti sphuṭam | sarpāṇāṁ kādraveyāṇāṁ gaṇaḥ krodhavaśo mahān

उससे नीचे स्पष्टतः महातल नामक विख्यात लोक है। वहाँ क्रोधवश काद्रवेय सर्पों का महान् समूह निवास करता है,

श्लोक 5 (devibhagavatam.8.20.5)

अनेकशिरसां विप्र प्रधानान्कीर्तयामि ते । कुहकस्तक्षकश्चैव सुषेणः कालियस्तथा

anekaśirasāṁ vipra pradhānānkīrtayāmi te | kuhakastakṣakaścaiva suṣeṇaḥ kāliyastathā

— जो अनेक फणों वाले हैं; हे विप्र! मैं तुम्हें उनमें प्रमुखों के नाम बताता हूँ — कुहक, तक्षक, सुषेण तथा कालिय,

श्लोक 6 (devibhagavatam.8.20.6)

महाभोगा महासत्त्वाः क्रूराः क्रूरस्वजातयः । पतत्रिराजाधिपतेरुद्विग्नाः सर्व एव ते

mahābhogā mahāsattvāḥ krūrāḥ krūrasvajātayaḥ | patatrirājādhipaterudvignāḥ sarva eva te

— विशाल फणों वाले, महाबलशाली, क्रूर, क्रूर जाति वाले; वे सभी पक्षिराज (गरुड़) से सदैव उद्विग्न रहते हैं,

श्लोक 7 (devibhagavatam.8.20.7)

स्वकलत्रापत्यसुहृत्कुटुम्बस्य च सङ्गताः । प्रमत्ता विहरन्त्येव नानाक्रीडाविशारदाः

svakalatrāpatyasuhṛtkuṭumbasya ca saṅgatāḥ | pramattā viharantyeva nānākrīḍāviśāradāḥ

— तथा अपनी पत्नियों, सन्तानों, मित्रों और परिवार सहित, मत्त होकर, विविध क्रीड़ाओं में निपुण होकर, विहार करते रहते हैं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.8.20.8)

ततोऽधस्ताच्च विवरे रसातलसमाह्वये । दैतेया निवसन्त्येव पणयो दानवाश्च ये

tato'dhastācca vivare rasātalasamāhvaye | daiteyā nivasantyeva paṇayo dānavāśca ye

उससे नीचे रसातल नामक विवर में दैत्य, पणि तथा दानव निवास करते हैं,

श्लोक 9 (devibhagavatam.8.20.9)

निवातकवचा नाम हिरण्यपुरवासिनः । कालेया इति च प्रोक्ताः प्रत्यनीका हविर्भुजाम्

nivātakavacā nāma hiraṇyapuravāsinaḥ | kāleyā iti ca proktāḥ pratyanīkā havirbhujām

— जो निवातकवच नाम से हिरण्यपुर के निवासी हैं, तथा कालेय नाम से कहे जाते हैं, जो हविर्भोक्ता देवताओं के शत्रु हैं।

श्लोक 10 (devibhagavatam.8.20.10)

महौजसश्चोत्पत्त्यैव महासाहसिनस्तथा । सकलेशस्य च हरेस्तेजसा हतविक्रमाः

mahaujasaścotpattyaiva mahāsāhasinastathā | sakaleśasya ca harestejasā hatavikramāḥ

— जन्म से ही महातेजस्वी, तथा अत्यन्त साहसी; किन्तु सकल-जगत् के स्वामी हरि के तेज से उनका पराक्रम नष्ट हो गया,

श्लोक 11 (devibhagavatam.8.20.11)

बिलेशया इव सदा विवरे निवसन्ति हि । ये वै वाग्भिः सरमया शक्रदूत्या निरन्तरम्

bileśayā iva sadā vivare nivasanti hi | ye vai vāgbhiḥ saramayā śakradūtyā nirantaram

— और वे अब मानो बिल में सोये हुए ही सदा उस विवर में निवास करते हैं — वे जो कभी इन्द्र की दूती सरमा के वचनों से निरन्तर,

श्लोक 12 (devibhagavatam.8.20.12)

मन्त्रवर्णाभिरसुरास्ताडिता बिभ्यति स्म ह । ततोऽप्यधस्तात्पाताले नागलोकाधिपालकाः

mantravarṇābhirasurāstāḍitā bibhyati sma ha | tato'pyadhastātpātāle nāgalokādhipālakāḥ

— मन्त्र-वर्णों से ताड़ित होकर भयभीत हो जाते थे। उससे भी नीचे पाताल में नाग-लोक के अधिपति निवास करते हैं,

श्लोक 13 (devibhagavatam.8.20.13)

वासुकिप्रमुखाः शङ्खः कुलिकः श्वेत एव च । धनञ्जयो महाशङ्खो धृतराष्ट्रस्तथैव च

vāsukipramukhāḥ śaṅkhaḥ kulikaḥ śveta eva ca | dhanañjayo mahāśaṅkho dhṛtarāṣṭrastathaiva ca

— वासुकि प्रमुख, शंख, कुलिक, श्वेत, धनञ्जय, महाशंख तथा धृतराष्ट्र,

श्लोक 14 (devibhagavatam.8.20.14)

शङ्खचूडः कम्बलाश्वतरो देवोपदत्तकः । महामर्षा महाभोगा निवसन्ति विषोल्बणाः

śaṅkhacūḍaḥ kambalāśvataro devopadattakaḥ | mahāmarṣā mahābhogā nivasanti viṣolbaṇāḥ

— शंखचूड, कम्बल, अश्वतर तथा देवदत्त — ये महाक्रोधी, महाकाय नाग भयंकर विष के साथ वहाँ निवास करते हैं,

श्लोक 15 (devibhagavatam.8.20.15)

पञ्चमस्तकवन्तश्च फणासप्तकभूषिताः । केचिद्दशफणाः केचिच्छतशीर्षास्तथापरे

pañcamastakavantaśca phaṇāsaptakabhūṣitāḥ | keciddaśaphaṇāḥ kecicchataśīrṣāstathāpare

— कुछ पाँच सिर वाले, कुछ सात फणों से सुशोभित, कुछ दस फणों वाले, तथा कुछ अन्य सौ सिरों वाले हैं,

श्लोक 16 (devibhagavatam.8.20.16)

सहस्रशिरसः केऽपि रोचिष्णुमणिधारकाः । पातालरन्ध्रतिमिरनिकरं स्वमरीचिभिः

sahasraśirasaḥ ke'pi rociṣṇumaṇidhārakāḥ | pātālarandhratimiranikaraṁ svamarīcibhiḥ

— तथा कुछ सहस्र सिरों वाले हैं, जो देदीप्यमान मणियाँ धारण करते हैं; वे अपनी किरणों से पाताल के विवरों के अन्धकार-समूह को —

श्लोक 17 (devibhagavatam.8.20.17)

विधमन्ति च देवर्षे सदा सञ्जातमन्यवः । अस्य मूलप्रदेशे हि त्रिंशत्साहस्रकेऽन्तरे

vidhamanti ca devarṣe sadā sañjātamanyavaḥ | asya mūlapradeśe hi triṁśatsāhasrake'ntare

— दूर करते रहते हैं, हे देवर्षे! सदा उद्वेगयुक्त होकर। इस पाताल के मूल-प्रदेश में, तीस हज़ार योजन के अन्तर पर,

श्लोक 18 (devibhagavatam.8.20.18)

योजनैः परिसङ्ख्याते तामसी भगवत्कला । अनन्ताख्या समास्ते हि सर्वदेवप्रपूजिता

yojanaiḥ parisaṅkhyāte tāmasī bhagavatkalā | anantākhyā samāste hi sarvadevaprapūjitā

— भगवान् की तामसी कला, जिसका नाम अनन्त है, विराजमान है, जो समस्त देवताओं द्वारा पूजित है,

श्लोक 19 (devibhagavatam.8.20.19)

अहमित्यभिमानस्य लक्षणं यं प्रचक्षते । सङ्कर्षणं सात्वतीयाः कर्षणं द्रष्ट्टदृश्ययोः

ahamityabhimānasya lakṣaṇaṁ yaṁ pracakṣate | saṅkarṣaṇaṁ sātvatīyāḥ karṣaṇaṁ draṣṭṭadṛśyayoḥ

— जिसे सात्वत लोग 'अहम्' इस अभिमान (अहंकार) का लक्षण बताते हैं, और जिसे संकर्षण कहते हैं — द्रष्टा और दृश्य का आकर्षण करने वाला,

श्लोक 20 (devibhagavatam.8.20.20)

इदं भूमण्डलं यस्य सहस्रशिरसः प्रभोः । अनन्तमूर्तेः शेषस्य ध्रियमाणं च शीर्षके

idaṁ bhūmaṇḍalaṁ yasya sahasraśirasaḥ prabhoḥ | anantamūrteḥ śeṣasya dhriyamāṇaṁ ca śīrṣake

— जिन सहस्रशीर्ष प्रभु, अनन्त-स्वरूप शेष के मस्तक पर यह भूमण्डल धारण किया गया है,

श्लोक 21 (devibhagavatam.8.20.21)

पृध्वीगोलमशेषं हि सिद्धार्थ इव लक्ष्यते । यस्य कालेन देवस्य सञ्जिहीर्षोः समं विभोः

pṛdhvīgolamaśeṣaṁ hi siddhārtha iva lakṣyate | yasya kālena devasya sañjihīrṣoḥ samaṁ vibhoḥ

— इस प्रकार समस्त पृथ्वी-गोल मानो एक सरसों के दाने के समान प्रतीत होता है। जब वह प्रभु देव, काल के अनुसार सृष्टि का संहार करने की इच्छा से,

श्लोक 22 (devibhagavatam.8.20.22)

चराचरं भ्रुवोरन्तर्विवरादुदपद्यत । साङ्कर्षणो नाम रुद्रो व्यूहैकादशशोभितः

carācaraṁ bhruvorantarvivarādudapadyata | sāṅkarṣaṇo nāma rudro vyūhaikādaśaśobhitaḥ

— चराचर सृष्टि को समेटने की इच्छा करते हैं, तब उनकी भौंहों के मध्य के विवर से संकर्षण नामक रुद्र, ग्यारह व्यूहों से सुशोभित होकर, उत्पन्न हुए,

श्लोक 23 (devibhagavatam.8.20.23)

त्रिलोचनश्च त्रिशिखं शूलमुत्तम्भयन्स्वयम् । उदतिष्ठन्महासत्त्वो महाभूतक्षयङ्करः

trilocanaśca triśikhaṁ śūlamuttambhayansvayam | udatiṣṭhanmahāsattvo mahābhūtakṣayaṅkaraḥ

— तीन नेत्रों वाले, स्वयं त्रिशूल को उठाते हुए, वह महान् सत्त्वशाली भूत-क्षयंकर रुद्र उठ खड़े हुए।

श्लोक 24 (devibhagavatam.8.20.24)

यस्याङ्घ्रिकमलद्वन्द्वशोणाच्छनखमण्डले । विराजन्मणिबिम्बेषु महाहिपतयोऽनिशम्

yasyāṅghrikamaladvandvaśoṇācchanakhamaṇḍale | virājanmaṇibimbeṣu mahāhipatayo'niśam

— जिनके चरण-कमल-युगल के लाल-श्वेत नख-मण्डल में, वहाँ शोभायमान मणि-बिम्बों में, महान् नागराज निरन्तर,

श्लोक 25 (devibhagavatam.8.20.25)

एकान्तभक्तियोगेन सह सात्त्वतपुङ्गवैः । प्रणमन्तः स्वमूर्ध्ना ते स्वमुखानि समीक्षते

ekāntabhaktiyogena saha sāttvatapuṅgavaiḥ | praṇamantaḥ svamūrdhnā te svamukhāni samīkṣate

— सात्त्वत-श्रेष्ठों के साथ अनन्य भक्तियोग से अपने मस्तक झुकाकर प्रणाम करते हुए, उन दर्पण-सदृश नख-मण्डलों में अपने ही मुख देखते हैं,

श्लोक 26 (devibhagavatam.8.20.26)

स्फुरत्कुण्डलमाणिक्यप्रभामण्डलभाञ्ज्यपि । सुकपोलानि चारूणि गण्डस्थलद्युमन्ति च

sphuratkuṇḍalamāṇikyaprabhāmaṇḍalabhāñjyapi | sukapolāni cārūṇi gaṇḍasthaladyumanti ca

— अपने चमकते हुए कुण्डलों के माणिक्य-प्रभामण्डल से युक्त, सुन्दर कपोलों वाले तथा देदीप्यमान गण्डस्थलों वाले —

श्लोक 27 (devibhagavatam.8.20.27)

नागराजकुमार्योऽपि चार्वङ्गविलसत्त्विषः । विशदैर्विपुलैस्तद्वद्धवलैः सुभगैस्तथा

nāgarājakumāryo'pi cārvaṅgavilasattviṣaḥ | viśadairvipulaistadvaddhavalaiḥ subhagaistathā

— तथा नागराज-कन्याएँ भी, जिनके सुन्दर अंग शोभायमान हैं, विशाल, उज्ज्वल, श्वेत तथा सुन्दर —

श्लोक 28 (devibhagavatam.8.20.28)

रुचिरैर्भुजदण्डैश्च शोभमाना इतस्ततः । चन्दनागुरुकाश्मीरपङ्कलेपेन भूषिताः

rucirairbhujadaṇḍaiśca śobhamānā itastataḥ | candanāgurukāśmīrapaṅkalepena bhūṣitāḥ

— मनोहर भुजदण्डों से इधर-उधर शोभित होती हुई, चन्दन, अगुरु तथा केसर के लेप से अलंकृत,

श्लोक 29 (devibhagavatam.8.20.29)

तदभिमर्षसञ्जातकामावेशसमायुताः । ललितस्मितसंयुक्ताः सव्रीडं लोकयन्ति च

tadabhimarṣasañjātakāmāveśasamāyutāḥ | lalitasmitasaṁyuktāḥ savrīḍaṁ lokayanti ca

— उसके स्पर्श से उत्पन्न काम-आवेश से युक्त, मधुर मुस्कान सहित, वे लज्जापूर्वक उन्हें देखती हैं,

श्लोक 30 (devibhagavatam.8.20.30)

अनुरागमदोन्मत्तविघूर्णारुणलोचनम् । करुणावलोकनेत्रं च आशासानास्तथाशिषः

anurāgamadonmattavighūrṇāruṇalocanam | karuṇāvalokanetraṁ ca āśāsānāstathāśiṣaḥ

— प्रेम-मद से उन्मत्त होकर घूमती हुई अरुण आँखों वाले, तथा करुणापूर्ण दृष्टि वाले उन अनन्त से वे आशीर्वादों की कामना करती हैं,

श्लोक 31 (devibhagavatam.8.20.31)

सोऽनन्तो भगवान्देवोऽनन्तसत्त्वो महाशयः । अनन्तगुणवार्धिश्च आदिदेवो महाद्युतिः

so'nanto bhagavāndevo'nantasattvo mahāśayaḥ | anantaguṇavārdhiśca ādidevo mahādyutiḥ

— वे भगवान् अनन्त, अनन्त सत्त्व वाले, महान् उदार हृदय वाले, अनन्त गुणों के सागर, आदिदेव, महातेजस्वी,

श्लोक 32 (devibhagavatam.8.20.32)

संहृतामर्षरोषादिवेगो लोकशुभाय च । आस्ते महासत्त्वनिधिः सर्वदेवप्रपूजितः

saṁhṛtāmarṣaroṣādivego lokaśubhāya ca | āste mahāsattvanidhiḥ sarvadevaprapūjitaḥ

— अपने क्रोध, रोष आदि के वेग को संयत करके, लोक-कल्याण के लिए, महासत्त्व-निधि रूप में, समस्त देवताओं द्वारा पूजित होकर, वहाँ विराजमान हैं,

श्लोक 33 (devibhagavatam.8.20.33)

ध्यायमानः सुरैः सिद्धैरसुरैश्चोरगैस्तथा । विद्याधरैश्च गन्धर्वैर्मुनिसङ्घैश्च नित्यशः

dhyāyamānaḥ suraiḥ siddhairasuraiścoragaistathā | vidyādharaiśca gandharvairmunisaṅghaiśca nityaśaḥ

— देवताओं, सिद्धों, असुरों तथा नागों द्वारा, विद्याधरों, गन्धर्वों तथा मुनि-समूहों द्वारा नित्य ध्यान किये जाते हुए,

श्लोक 34 (devibhagavatam.8.20.34)

अनारतमदोन्मत्तलोकविह्वललोचनः । वाक्यामृतेन विबुधान्स्वपार्षदगणानपि

anāratamadonmattalokavihvalalocanaḥ | vākyāmṛtena vibudhānsvapārṣadagaṇānapi

— जिनके नेत्र सदैव उन्मत्त-से लगते हुए संसार को विह्वल करने वाले हैं, वे अपने वचनामृत से देवताओं को तथा अपने पार्षद-गणों को भी —

श्लोक 35 (devibhagavatam.8.20.35)

आप्यायमानः स विभुर्वेजयन्तीं स्रजं दधत् । अम्लानाभिनवैः स्वच्छैस्तुलसीदलसञ्चयैः

āpyāyamānaḥ sa vibhurvejayantīṁ srajaṁ dadhat | amlānābhinavaiḥ svacchaistulasīdalasañcayaiḥ

— वे प्रभु आनन्दित होते हुए, वैजयन्ती नामक माला धारण करते हैं, जो सदा ताज़े, अम्लान, स्वच्छ तुलसीदलों के समूह से बनी है,

श्लोक 36 (devibhagavatam.8.20.36)

माद्यन्मधुकरव्रातघोषश्रीसंयुतां सदा । नीलवासा देवदेव एककुण्डलभूषितः

mādyanmadhukaravrātaghoṣaśrīsaṁyutāṁ sadā | nīlavāsā devadeva ekakuṇḍalabhūṣitaḥ

— जो मत्त भ्रमर-समूहों की गुंजार की शोभा से सदा युक्त है; नील वस्त्र धारण किये हुए, देवाधिदेव, एक कुण्डल से सुशोभित,

श्लोक 37 (devibhagavatam.8.20.37)

हलस्य ककुदि न्यस्तसुपीवरभुजोऽव्ययः । महेन्द्रः काञ्चनीं यद्वद्वरत्रां च मतङ्गमः । उदारलीलो देवेशो वर्णितः सात्त्वतर्षभैः

halasya kakudi nyastasupīvarabhujo'vyayaḥ | mahendraḥ kāñcanīṁ yadvadvaratrāṁ ca mataṅgamaḥ | udāralīlo deveśo varṇitaḥ sāttvatarṣabhaiḥ

— अपनी सुपुष्ट भुजा को हल के मूठ पर टिकाये हुए, वे अव्यय प्रभु, जैसे महावत सुवर्ण अंकुश को हाथी की गर्दन पर टिकाता है, वैसे ही सुशोभित होते हैं; उदार लीला वाले उन देवेश का वर्णन सात्त्वत-श्रेष्ठों द्वारा किया गया है।

अध्याय 19अध्याय-सूचीअध्याय 21