Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 11

गंगा उपाख्यान वर्णन

अध्याय 10अध्याय-सूचीअध्याय 12

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.11.1)

नारद उवाच । श्रुतं पृथिव्युपाख्यानमतीव सुमनोहरम् । गङ्गोपाख्यानमधुना वद वेदविदांवर

nārada uvāca | śrutaṁ pṛthivyupākhyānamatīva sumanoharam | gaṅgopākhyānamadhunā vada vedavidāṁvara

नारद ने कहा — पृथ्वी का उपाख्यान अत्यन्त मनोहर सुना; अब हे वेदवेत्ताओं में श्रेष्ठ! गंगा का उपाख्यान भी बताइए।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.11.2)

भारते भारतीशापात्सा जगाम सुरेश्वरी । विष्णुस्वरूपा परमा स्वयं विष्णुपदीति च

bhārate bhāratīśāpātsā jagāma sureśvarī | viṣṇusvarūpā paramā svayaṁ viṣṇupadīti ca

भारती के शाप से वह सुरेश्वरी भारतवर्ष गईं; वे स्वयं परम विष्णुस्वरूपा तथा "विष्णुपदी" कहलाती हैं।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.11.3)

कथं कुत्र युगे केन प्रार्थिता प्रेरिता पुरा । तत्क्रमं श्रोतुमिच्छामि पापघ्नं पुण्यदं शुभम्

kathaṁ kutra yuge kena prārthitā preritā purā | tatkramaṁ śrotumicchāmi pāpaghnaṁ puṇyadaṁ śubham

कैसे, कहाँ, किस युग में, किसके द्वारा प्रार्थित होकर वह प्राचीन काल में प्रेरित हुई — उस पापनाशक, पुण्यदायक तथा शुभ क्रम को मैं सुनना चाहता हूँ।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.11.4)

श्रीनारायण उवाच । राजराजेश्वरः श्रीमान् सगरः सूर्यवंशजः । तस्य भार्या च वैदर्भी शैव्या च द्वे मनोहरे

śrīnārāyaṇa uvāca | rājarājeśvaraḥ śrīmān sagaraḥ sūryavaṁśajaḥ | tasya bhāryā ca vaidarbhī śaivyā ca dve manohare

श्री नारायण ने कहा — सूर्यवंश में उत्पन्न राजाओं के राजेश्वर, श्रीमान सगर की वैदर्भी तथा शैव्या नामक दो मनोहर पत्नियाँ थीं।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.11.5)

तत्पत्न्यामेकपुत्रश्च बभूव सुमनोहरः । असमञ्ज इति ख्यातः शैव्यायां कुलवर्धनः

tatpatnyāmekaputraśca babhūva sumanoharaḥ | asamañja iti khyātaḥ śaivyāyāṁ kulavardhanaḥ

उस पत्नी से एक अत्यन्त सुन्दर पुत्र हुआ, तथा शैव्या से कुल को बढ़ाने वाला "असमञ्ज" नाम से प्रसिद्ध पुत्र हुआ।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.11.6)

अन्या चाराधयामास शङ्करं पुत्रकामुकी । बभूव गर्भस्तस्याश्च हरस्य च वरेण ह

anyā cārādhayāmāsa śaṅkaraṁ putrakāmukī | babhūva garbhastasyāśca harasya ca vareṇa ha

दूसरी पत्नी, पुत्र की कामना से, शंकर की आराधना करने लगी; शिव के वर से उसे गर्भ प्राप्त हुआ।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.11.7)

गते शताब्दे पूर्णे च मांसपिण्डं सुषाव सा । तद् दृष्ट्वा सा शिवं ध्यात्वा रुरोदोच्चैः पुनः पुनः

gate śatābde pūrṇe ca māṁsapiṇḍaṁ suṣāva sā | tad dṛṣṭvā sā śivaṁ dhyātvā rurodoccaiḥ punaḥ punaḥ

सौ वर्ष पूरे बीत जाने पर उसने एक मांसपिण्ड को जन्म दिया; उसे देखकर वह शिव का ध्यान करते हुए बार-बार जोर से रोने लगी।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.11.8)

शम्भुर्ब्राह्मणरूपेण तत्समीपं जगाम ह । चकार संविभज्यैतत्पिण्डं षष्टिसहस्रधा

śambhurbrāhmaṇarūpeṇa tatsamīpaṁ jagāma ha | cakāra saṁvibhajyaitatpiṇḍaṁ ṣaṣṭisahasradhā

शम्भु ब्राह्मण का रूप धारण करके उसके समीप आए; उन्होंने उस मांसपिण्ड को साठ हजार भागों में विभाजित कर दिया।

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.11.9)

सर्वे बभूवुः पुत्राश्च महाबलपराक्रमाः । ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डप्रभामुष्टकलेवराः

sarve babhūvuḥ putrāśca mahābalaparākramāḥ | grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍaprabhāmuṣṭakalevarāḥ

वे सभी महाबली और पराक्रमी पुत्र बन गए, उनके शरीर ग्रीष्म के मध्याह्न के सूर्य की प्रभा को भी लजाने वाले थे।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.11.10)

कपिलस्य मुनेः शापाद् बभूवुर्भस्मसाच्च ते । राजा रुरोद तच्छ्रुत्वा जगाम गहने वने

kapilasya muneḥ śāpād babhūvurbhasmasācca te | rājā ruroda tacchrutvā jagāma gahane vane

मुनि कपिल के शाप से वे सब भस्म हो गए; यह सुनकर राजा रोने लगे और घने वन में चले गए।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.11.11)

तपश्चकारासमञ्जो गङ्गानयनकारणात् । लक्षवर्षं तपस्तप्त्वा ममार कालयोगतः

tapaścakārāsamañjo gaṅgānayanakāraṇāt | lakṣavarṣaṁ tapastaptvā mamāra kālayogataḥ

असमञ्ज ने गंगा को लाने के लिए तप किया; एक लाख वर्षों तक तप करके वह काल के योग से मृत्यु को प्राप्त हुआ।

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.11.12)

अंशुमांस्तस्य तनयो गङ्गानयनकारणात् । तपः कृत्वा लक्षवर्षं ममार कालयोगतः

aṁśumāṁstasya tanayo gaṅgānayanakāraṇāt | tapaḥ kṛtvā lakṣavarṣaṁ mamāra kālayogataḥ

उसका पुत्र अंशुमान भी गंगा को लाने के लिए तप करते हुए एक लाख वर्षों के बाद काल के योग से मृत्यु को प्राप्त हुआ।

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.11.13)

भगीरथस्तस्य पुत्रो महाभागवतः सुधीः । वैष्णवो विष्णुभक्तश्च गुणवानजरामरः

bhagīrathastasya putro mahābhāgavataḥ sudhīḥ | vaiṣṇavo viṣṇubhaktaśca guṇavānajarāmaraḥ

उसका पुत्र भगीरथ महान भागवत, सुबुद्धिमान, वैष्णव, विष्णुभक्त, गुणवान तथा अजर-अमर था।

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.11.14)

तपः कृत्वा लक्षवर्षं गङ्गानयनकारणात् । ददर्श कृष्णं ग्रीष्मस्थसूर्यकोटिसमप्रभम्

tapaḥ kṛtvā lakṣavarṣaṁ gaṅgānayanakāraṇāt | dadarśa kṛṣṇaṁ grīṣmasthasūryakoṭisamaprabham

गंगा को लाने के लिए एक लाख वर्षों तक तप करके उसने कृष्ण का दर्शन किया, जो ग्रीष्म के करोड़ों सूर्यों के समान तेजस्वी थे।

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.11.15)

द्विभुजं मुरलीहस्तं किशोरं गोपवेषिणम् । गोपालसुन्दरीरूपं भक्तानुग्रहरूपिणम्

dvibhujaṁ muralīhastaṁ kiśoraṁ gopaveṣiṇam | gopālasundarīrūpaṁ bhaktānugraharūpiṇam

वे द्विभुज, हाथ में मुरली लिए, किशोर, गोप-वेषधारी, गोपसुन्दर रूप वाले तथा भक्तों पर अनुग्रह करने के कारणस्वरूप थे।

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.11.16)

स्वेच्छामयं परं ब्रह्म परिपूर्णतमं प्रभुम् । ब्रह्मविष्णुशिवाद्यैश्च स्तुतं मुनिगणैर्नुतम्

svecchāmayaṁ paraṁ brahma paripūrṇatamaṁ prabhum | brahmaviṣṇuśivādyaiśca stutaṁ munigaṇairnutam

स्वेच्छामय, परब्रह्म, परिपूर्णतम प्रभु, ब्रह्मा-विष्णु-शिव आदि द्वारा स्तुत तथा मुनिगणों द्वारा नमस्कृत —

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.11.17)

निर्लिप्तं साक्षिरूपं च निर्गुणं प्रकृतेः परम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं भक्तानुग्रहकारणम्

nirliptaṁ sākṣirūpaṁ ca nirguṇaṁ prakṛteḥ param | īṣaddhāsyaprasannāsyaṁ bhaktānugrahakāraṇam

निर्लिप्त, साक्षीरूप, निर्गुण तथा प्रकृति से परे, मन्द मुस्कान से प्रसन्न मुख वाले तथा भक्तों पर अनुग्रह करने के कारणस्वरूप —

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.11.18)

वह्निशुद्धांशुकाधानं रत्नभूषणभूषितम् । तुष्टाव दृष्ट्वा नृपतिः प्रणम्य च पुनः पुनः

vahniśuddhāṁśukādhānaṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitam | tuṣṭāva dṛṣṭvā nṛpatiḥ praṇamya ca punaḥ punaḥ

अग्नि के समान शुद्ध वस्त्र धारण किए, रत्नाभूषणों से भूषित — उन्हें देखकर राजा ने बार-बार प्रणाम करके उनकी स्तुति की।

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.11.19)

लीलया च वरं प्राप वाञ्छितं वंशतारणम् । कृत्वा च स्तवनं दिव्यं पुलकाङ्कितविग्रहः

līlayā ca varaṁ prāpa vāñchitaṁ vaṁśatāraṇam | kṛtvā ca stavanaṁ divyaṁ pulakāṅkitavigrahaḥ

उन्होंने लीलापूर्वक अपने वंश का उद्धार करने वाला अभीष्ट वर प्राप्त किया; दिव्य स्तवन करते हुए उनका शरीर रोमांचित हो उठा।

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.11.20)

श्रीभगवानुवाच । भारतं भारतीशापाद् गच्छ शीघ्रं सुरेश्वरि । सगरस्य सुतान्सर्वान्पूतान्कुरु ममाज्ञया

śrībhagavānuvāca | bhārataṁ bhāratīśāpād gaccha śīghraṁ sureśvari | sagarasya sutānsarvānpūtānkuru mamājñayā

श्रीभगवान ने कहा — हे सुरेश्वरि! भारती के शाप से शीघ्र भारतवर्ष जाओ; मेरी आज्ञा से सगर के सभी पुत्रों को पवित्र करो।

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.11.21)

त्वत्स्पर्शवायुना पूता यास्यन्ति मम मन्दिरम् । बिभ्रतो मम मूर्तीश्च दिव्यस्यन्दनगामिनः

tvatsparśavāyunā pūtā yāsyanti mama mandiram | bibhrato mama mūrtīśca divyasyandanagāminaḥ

तुम्हारे स्पर्श से युक्त वायु से पवित्र होकर वे मेरे धाम को जाएँगे, मेरी मूर्तियों को धारण करते हुए, दिव्य रथों पर सवार होकर।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.11.22)

मत्पार्षदा भविष्यन्ति सर्वकालं निरामयाः । समुच्छिद्य कर्मभोगान् कृताञ्जन्मनि जन्मनि

matpārṣadā bhaviṣyanti sarvakālaṁ nirāmayāḥ | samucchidya karmabhogān kṛtāñjanmani janmani

वे सदा के लिए रोगरहित होकर मेरे पार्षद बन जाएँगे, जन्म-जन्म में किए हुए कर्मों के भोगों को समूल नष्ट करके।

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.11.23)

कोटिजन्मार्जितं पापं भारते यत्कृतं नृभिः । गङ्गाया वातस्पर्शेन नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम्

koṭijanmārjitaṁ pāpaṁ bhārate yatkṛtaṁ nṛbhiḥ | gaṅgāyā vātasparśena naśyatīti śrutau śrutam

करोड़ों जन्मों में अर्जित पाप, जो मनुष्यों द्वारा भारतवर्ष में किए गए हैं, वे गंगा के वायु-स्पर्श से ही नष्ट हो जाते हैं — यह श्रुति में सुना गया है।

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.11.24)

स्पर्शनाद्दर्शनाद्देव्याः पुण्यं दशगुणं ततः । मौसलस्नानमात्रेण सामान्यदिवसे नृणाम्

sparśanāddarśanāddevyāḥ puṇyaṁ daśaguṇaṁ tataḥ | mausalasnānamātreṇa sāmānyadivase nṛṇām

देवी के स्पर्श और दर्शन से उससे भी दस गुना अधिक पुण्य होता है; साधारण दिन में मनुष्यों के साधारण स्नान मात्र से —

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.11.25)

शतकोटिजन्मपापं नश्यतीति श्रुतौ श्रुतम् । यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यादिकानि च

śatakoṭijanmapāpaṁ naśyatīti śrutau śrutam | yāni kāni ca pāpāni brahmahatyādikāni ca

सौ करोड़ जन्मों का पाप नष्ट हो जाता है — यह श्रुति में सुना गया है; ब्रह्महत्या आदि जो भी पाप हैं —

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.11.26)

जन्मसङ्ख्यार्जितान्येव कामतोऽपि कृतानि च । तानि सर्वाणि नश्यन्ति मौसलस्नानतो नृणाम्

janmasaṅkhyārjitānyeva kāmato'pi kṛtāni ca | tāni sarvāṇi naśyanti mausalasnānato nṛṇām

चाहे वे अनेक जन्मों में अर्जित हों या इच्छापूर्वक किए गए हों, वे सब मनुष्यों के साधारण स्नान से ही नष्ट हो जाते हैं।

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.11.27)

पुण्याहस्नानतः पुण्यं वेदा नैव वदन्ति च । किञ्चिद्वदन्ति ते विप्र फलमेव यथागमम्

puṇyāhasnānataḥ puṇyaṁ vedā naiva vadanti ca | kiñcidvadanti te vipra phalameva yathāgamam

शुभ दिन के स्नान से जो पुण्य होता है, उसे वेद भी पूर्णतः नहीं कह सकते; हे विप्र! वे उसका फल आगम के अनुसार कुछ ही बता सकते हैं।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.11.28)

ब्रह्मविष्णुशिवाद्याश्च सर्वं नैव वदन्ति च । सामान्यदिवसस्नानसङ्कल्पं शृणु सुन्दरि

brahmaviṣṇuśivādyāśca sarvaṁ naiva vadanti ca | sāmānyadivasasnānasaṅkalpaṁ śṛṇu sundari

ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि भी उसे पूरा नहीं कह सकते; हे सुन्दरी! अब साधारण दिन के स्नान-संकल्प का फल सुनो।

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.11.29)

पुण्यं दशगुणं चैव मौसलस्नानतः परम् । ततस्त्रिंशद्गुणं पुण्यं रविसङ्क्रमणे दिने

puṇyaṁ daśaguṇaṁ caiva mausalasnānataḥ param | tatastriṁśadguṇaṁ puṇyaṁ ravisaṅkramaṇe dine

उससे भी दस गुना अधिक पुण्य साधारण स्नान से होता है; सूर्य के संक्रमण के दिन उससे भी तीस गुना अधिक पुण्य होता है।

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.11.30)

अमायां चापि तत्तुल्यं द्विगुणं दक्षिणायने । ततो दशगुणं पुण्यं नराणामुत्तरायणे

amāyāṁ cāpi tattulyaṁ dviguṇaṁ dakṣiṇāyane | tato daśaguṇaṁ puṇyaṁ narāṇāmuttarāyaṇe

अमावस्या को भी उसके बराबर, दक्षिणायन में उससे दोगुना; उससे दस गुना अधिक पुण्य मनुष्यों को उत्तरायण में होता है।

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.11.31)

चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं पुण्यमेव च । अक्षयायां च तत्तुल्यं चैतद्वेदे निरूपितम्

cāturmāsyāṁ paurṇamāsyāmanantaṁ puṇyameva ca | akṣayāyāṁ ca tattulyaṁ caitadvede nirūpitam

चातुर्मास्य की पूर्णिमा को अनन्त पुण्य होता है; अक्षय तृतीया को भी उतना ही पुण्य होता है — यह वेद में निरूपित है।

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.11.32)

असङ्ख्यपुण्यफलदमेतेषु स्नानदानकम् । सामान्यदिवसस्नानाद्दानाच्छतगुणं फलम्

asaṅkhyapuṇyaphaladameteṣu snānadānakam | sāmānyadivasasnānāddānācchataguṇaṁ phalam

इन अवसरों पर किया गया स्नान-दान असंख्य पुण्य देने वाला है; साधारण दिन के स्नान-दान से सौ गुना अधिक फल होता है।

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.11.33)

मन्वन्तराद्यायां तिथौ युगाद्यायां तथैव च । माघस्य सितसप्तम्यां भीष्माष्टम्यां तथैव च

manvantarādyāyāṁ tithau yugādyāyāṁ tathaiva ca | māghasya sitasaptamyāṁ bhīṣmāṣṭamyāṁ tathaiva ca

मन्वन्तर के आरम्भ की तिथि पर, युग के आरम्भ की तिथि पर, माघ की शुक्ल सप्तमी पर तथा भीष्माष्टमी पर भी —

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.11.34)

अथाप्यशोकाष्टम्यां च नवम्यां च तथा हरेः । ततोऽपि द्विगुणं पुण्यं नन्दायां तव दुर्लभम्

athāpyaśokāṣṭamyāṁ ca navamyāṁ ca tathā hareḥ | tato'pi dviguṇaṁ puṇyaṁ nandāyāṁ tava durlabham

तथा अशोकाष्टमी पर, हरि की नवमी पर भी — उससे भी दोगुना पुण्य नन्दा तिथि पर होता है, जो तुम्हारे लिए भी दुर्लभ है।

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.11.35)

दशहरादशम्यां तु युगाद्यादिसमं फलम् । नन्दासमं च वारुण्यां महत्पूर्वे चतुर्गुणम्

daśaharādaśamyāṁ tu yugādyādisamaṁ phalam | nandāsamaṁ ca vāruṇyāṁ mahatpūrve caturguṇam

दशहरा की दशमी पर युगारम्भ के समान फल होता है; वारुणी योग पर नन्दा तिथि के बराबर, तथा महापर्व के पूर्व में चार गुना —

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.11.36)

ततश्चतुर्गुणं पुण्यं द्विमहत्पूर्वके सति । पुण्यं कोटिगुणं चैव सामान्यस्नानतोऽपि यत्

tataścaturguṇaṁ puṇyaṁ dvimahatpūrvake sati | puṇyaṁ koṭiguṇaṁ caiva sāmānyasnānato'pi yat

और उससे भी चार गुना अधिक पुण्य दो महापर्वों के संयोग पर होता है; तथा साधारण स्नान से भी कभी-कभी करोड़ों गुना पुण्य हो जाता है —

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.11.37)

चन्द्रोपरागसमये सूर्ये दशगुणं ततः । पुण्यमर्धोदये काले ततः शतगुणं फलम्

candroparāgasamaye sūrye daśaguṇaṁ tataḥ | puṇyamardhodaye kāle tataḥ śataguṇaṁ phalam

चन्द्रग्रहण के समय; सूर्यग्रहण में उससे दस गुना अधिक; अर्धोदय काल में उससे भी सौ गुना अधिक पुण्य होता है।

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.11.38)

इत्येवमुक्त्वा देवेशो विरराम तयोः पुरः । तमुवाच ततो गङ्गा भक्तिनम्राऽऽत्मकन्धरा

ityevamuktvā deveśo virarāma tayoḥ puraḥ | tamuvāca tato gaṅgā bhaktinamrā''tmakandharā

देवेश ने ऐसा कहकर उन दोनों के सामने चुप हो गए; तब गंगा ने भक्तिपूर्वक विनम्र होकर उनसे कहा —

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.11.39)

गङ्गोवाच । यामि चेद्भारतं नाथ भारतीशापतः पुरा । तवाज्ञया च राजेन्द्र तपसा चैव साम्प्रतम्

gaṅgovāca | yāmi cedbhārataṁ nātha bhāratīśāpataḥ purā | tavājñayā ca rājendra tapasā caiva sāmpratam

गंगा ने कहा — हे नाथ! यदि मैं भारती के शाप से, आपकी आज्ञा से तथा हे राजेन्द्र के तप से अब भारतवर्ष जाऊँगी —

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.11.40)

दास्यन्ति पापिनो मह्यं पापानि यानि कानि च । तानि मे केन नश्यन्ति तमुपायं वद प्रभो

dāsyanti pāpino mahyaṁ pāpāni yāni kāni ca | tāni me kena naśyanti tamupāyaṁ vada prabho

पापी लोग जो-जो पाप मुझे देंगे, वे मेरे किस उपाय से नष्ट होंगे — हे प्रभो! वह उपाय बताइए।

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.11.41)

कतिकालं परिमितं स्थितिर्मे तत्र भारते । कदा यास्यामि देवेश तद्विष्णोः परमं पदम्

katikālaṁ parimitaṁ sthitirme tatra bhārate | kadā yāsyāmi deveśa tadviṣṇoḥ paramaṁ padam

भारतवर्ष में मेरा निश्चित निवास कितने काल तक होगा, और हे देवेश! मैं कब विष्णु के परमधाम को जाऊँगी?

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.11.42)

ममान्यद्वाञ्छितं यद्यत्सर्वं जानासि सर्ववित् । सर्वान्तरात्मन् सर्वज्ञ तदुपायं वद प्रभो

mamānyadvāñchitaṁ yadyatsarvaṁ jānāsi sarvavit | sarvāntarātman sarvajña tadupāyaṁ vada prabho

हे सर्वज्ञ! मेरी और जो-जो कामनाएँ हैं, वे सब आप जानते हैं; हे सबके अन्तरात्मा! हे सर्वज्ञ! उनका भी उपाय बताइए, हे प्रभो!

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.11.43)

श्रीभगवानुवाच । जानामि वाञ्छितं गङ्गे तव सर्वं सुरेश्वरि । पतिस्ते द्रवरूपाया लवणोदो भविष्यति

śrībhagavānuvāca | jānāmi vāñchitaṁ gaṅge tava sarvaṁ sureśvari | patiste dravarūpāyā lavaṇodo bhaviṣyati

श्रीभगवान ने कहा — हे सुरेश्वरि गंगे! मैं तुम्हारी सभी कामनाओं को जानता हूँ; द्रवरूपा तुम्हारा पति खारा सागर होगा।

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.11.44)

स ममांशस्वरूपश्च त्वं च लक्ष्मीस्वरूपिणी । विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान् भुवि

sa mamāṁśasvarūpaśca tvaṁ ca lakṣmīsvarūpiṇī | vidagdhāyā vidagdhena saṅgamo guṇavān bhuvi

वह मेरा ही अंशस्वरूप है, और तुम भी लक्ष्मीस्वरूपा हो; निपुण की निपुण से संगति पृथ्वी पर गुणकारी होती है।

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.11.45)

यावत्यः सन्ति नद्यश्च भारत्याद्याश्च भारते । सौभाग्या त्वं च तास्वेव लवणोदस्य सौरते

yāvatyaḥ santi nadyaśca bhāratyādyāśca bhārate | saubhāgyā tvaṁ ca tāsveva lavaṇodasya saurate

भारतवर्ष में भारती आदि जितनी भी नदियाँ हैं, उन सबमें तुम ही खारे सागर की प्रीति में सर्वाधिक सौभाग्यशालिनी होगी।

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.11.46)

अद्यप्रभृति देवेशि कलेः पञ्चसहस्रकम् । वर्षं स्थितिस्ते भारत्याः शापेन भारते भुवि

adyaprabhṛti deveśi kaleḥ pañcasahasrakam | varṣaṁ sthitiste bhāratyāḥ śāpena bhārate bhuvi

हे देवेशि! आज से लेकर, भारती के शाप से, भारतवर्ष की भूमि पर तुम्हारा निवास कलियुग के पाँच हजार वर्षों तक होगा।

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.11.47)

नित्यं त्वमब्धिना सार्धं करिष्यसि रहो रतिम् । त्वमेव रसिका देवि रसिकेन्द्रेण संयुता

nityaṁ tvamabdhinā sārdhaṁ kariṣyasi raho ratim | tvameva rasikā devi rasikendreṇa saṁyutā

तुम सदा सागर के साथ एकान्त में रति करोगी; हे देवी! तुम ही रसिका होकर रसिकों के इन्द्र से युक्त होगी।

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.11.48)

त्वां स्तोष्यन्ति च स्तोत्रेण भगीरथकृतेन च । भारतस्था जनाः सर्वे पूजयिष्यन्ति भक्तितः

tvāṁ stoṣyanti ca stotreṇa bhagīrathakṛtena ca | bhāratasthā janāḥ sarve pūjayiṣyanti bhaktitaḥ

भगीरथ द्वारा रचित स्तोत्र से लोग तुम्हारी स्तुति करेंगे; भारतवर्ष में रहने वाले सभी लोग भक्तिपूर्वक तुम्हारी पूजा करेंगे।

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.11.49)

कण्वशाखोक्तध्यानेन ध्यात्वा त्वां पूजयिष्यति । यः स्तौति प्रणमेन्नित्यं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

kaṇvaśākhoktadhyānena dhyātvā tvāṁ pūjayiṣyati | yaḥ stauti praṇamennityaṁ so'śvamedhaphalaṁ labhet

कण्वशाखा में कहे गए ध्यान से तुम्हारा ध्यान करके वे तुम्हारी पूजा करेंगे; जो नित्य स्तुति और प्रणाम करता है, वह अश्वमेध यज्ञ का फल पाता है।

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.11.50)

गङ्गा गङ्गेति यो ब्रूयाद्योजनानां शतैरपि । मुच्यते सर्वपापेभ्यो विष्णुलोकं स गच्छति

gaṅgā gaṅgeti yo brūyādyojanānāṁ śatairapi | mucyate sarvapāpebhyo viṣṇulokaṁ sa gacchati

जो सैकड़ों योजन दूर से भी "गंगा, गंगा" कहता है, वह सभी पापों से मुक्त होकर विष्णुलोक को जाता है।

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.11.51)

सहस्रपापिनां स्नानाद्यत्पापं ते भविष्यति । प्रकृतेर्भक्तसंस्पर्शादेव तद्धि विनङ्क्ष्यति

sahasrapāpināṁ snānādyatpāpaṁ te bhaviṣyati | prakṛterbhaktasaṁsparśādeva taddhi vinaṅkṣyati

हजारों पापियों के स्नान से जो पाप तुम्हें प्राप्त होगा, वह प्रकृति के भक्त के संस्पर्श मात्र से ही नष्ट हो जाएगा।

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.11.52)

पापिनां तु सहस्राणां शवस्पर्शेन यत्त्वयि । तन्मन्त्रोपासकस्नानात्तदघं च विनङ्क्ष्यति

pāpināṁ tu sahasrāṇāṁ śavasparśena yattvayi | tanmantropāsakasnānāttadaghaṁ ca vinaṅkṣyati

हजारों पापियों के शवों के स्पर्श से जो पाप तुम्हें लगेगा, वह भी मेरे मन्त्र के उपासक के स्नान से ही नष्ट हो जाएगा।

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.11.53)

तत्रैव त्वमधिष्ठानं करिष्यस्यघमोचनम् । सार्धं सरिद्भिः श्रेष्ठाभिः सरस्वत्यादिभिः शुभे

tatraiva tvamadhiṣṭhānaṁ kariṣyasyaghamocanam | sārdhaṁ saridbhiḥ śreṣṭhābhiḥ sarasvatyādibhiḥ śubhe

हे शुभे! वहीं तुम पापों से मुक्ति दिलाने वाली अधिष्ठानभूता बनोगी, सरस्वती आदि श्रेष्ठ नदियों के साथ।

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.11.54)

तत्तु तीर्थं भवेत्सद्यो यत्र त्वद्गुणकीर्तनम् । त्वद्रेणुस्पर्शमात्रेण पूतो भवति पातकी

tattu tīrthaṁ bhavetsadyo yatra tvadguṇakīrtanam | tvadreṇusparśamātreṇa pūto bhavati pātakī

जहाँ भी तुम्हारे गुणों का कीर्तन होता है, वह स्थान तुरन्त तीर्थ बन जाता है; तुम्हारी रज के स्पर्श मात्र से भी पापी पवित्र हो जाता है।

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.11.55)

रेणुप्रमाणवर्षं च देवीलोके वसेद् ध्रुवम् । ज्ञानेन त्वयि ये भक्त्या मन्नामस्मृतिपूर्वकम्

reṇupramāṇavarṣaṁ ca devīloke vased dhruvam | jñānena tvayi ye bhaktyā mannāmasmṛtipūrvakam

वह तुम्हारी रज के परमाणुओं के बराबर वर्षों तक निश्चय ही देवीलोक में निवास करता है; जो ज्ञानपूर्वक तुममें भक्ति रखते हुए मेरे नाम का स्मरण करते हुए —

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.11.56)

समुत्सृजन्ति प्राणांश्च ते गच्छन्ति हरेः पदम् । पार्षदप्रवरास्ते च भविष्यन्ति हरेश्चिरम्

samutsṛjanti prāṇāṁśca te gacchanti hareḥ padam | pārṣadapravarāste ca bhaviṣyanti hareściram

अपने प्राण त्यागते हैं, वे हरि के परमधाम को जाते हैं; वे दीर्घकाल तक हरि के श्रेष्ठ पार्षद बन जाते हैं।

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.11.57)

लयं प्राकृतिकं ते च द्रक्ष्यन्ति चाप्यसङ्ख्यकम् । मृतस्य बहुपुण्येन तच्छवं त्वयि विन्यसेत्

layaṁ prākṛtikaṁ te ca drakṣyanti cāpyasaṅkhyakam | mṛtasya bahupuṇyena tacchavaṁ tvayi vinyaset

वे प्राकृत प्रलय को भी असंख्य बार देखते रहते हैं; यदि किसी मृतक के महान पुण्य से उसकी शव तुममें रखी जाए —

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.11.58)

प्रयाति स च वैकुण्ठं यावदह्नः स्थितिस्त्वयि । कायव्यूहं ततः कृत्वा भोजयित्वा स्वकर्मकम्

prayāti sa ca vaikuṇṭhaṁ yāvadahnaḥ sthitistvayi | kāyavyūhaṁ tataḥ kṛtvā bhojayitvā svakarmakam

वह वैकुण्ठ जाता है, जितने दिनों तक वह तुममें रहता है; उसके पश्चात् आवश्यक होने पर एक कायव्यूह बनाकर, उसे अपने कर्मों का भोग कराकर —

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.11.59)

तस्मै ददामि सारूप्यं करोमि तं च पार्षदम् । अज्ञानी त्वज्जलस्पर्शाद्यदि प्राणान्समुत्सृजेत्

tasmai dadāmi sārūpyaṁ karomi taṁ ca pārṣadam | ajñānī tvajjalasparśādyadi prāṇānsamutsṛjet

मैं उसे अपने ही सारूप्य को प्रदान करता हूँ और उसे अपना पार्षद बना देता हूँ; यदि कोई अज्ञानी भी तुम्हारे जल के स्पर्श से अपने प्राण त्याग दे —

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.11.60)

तस्मै ददामि सालोक्यं करोमि तं च पार्षदम् । अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणांस्त्वन्नामस्मृतिपूर्वकम्

tasmai dadāmi sālokyaṁ karomi taṁ ca pārṣadam | anyatra vā tyajetprāṇāṁstvannāmasmṛtipūrvakam

मैं उसे अपने ही लोक में स्थान देता हूँ और उसे अपना पार्षद बना देता हूँ; अथवा यदि कोई अन्यत्र भी तुम्हारे नाम का स्मरण करते हुए प्राण त्यागे —

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.11.61)

तस्मै ददामि सालोक्यं यावद्वै ब्रह्मणो वयः । अन्यत्र वा त्यजेत्प्राणांस्त्वन्नामस्मृतिपूर्वकम्

tasmai dadāmi sālokyaṁ yāvadvai brahmaṇo vayaḥ | anyatra vā tyajetprāṇāṁstvannāmasmṛtipūrvakam

मैं उसे ब्रह्मा की आयु के बराबर काल तक अपने लोक में स्थान देता हूँ; अथवा यदि वह अन्यत्र भी तुम्हारे नाम का स्मरण करते हुए प्राण त्यागे —

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.11.62)

तस्मै ददामि सारूप्यमसङ्ख्यं प्राकृतं लयम् । रत्नेन्द्रसारनिर्माणयानेन सह पार्षदैः

tasmai dadāmi sārūpyamasaṅkhyaṁ prākṛtaṁ layam | ratnendrasāranirmāṇayānena saha pārṣadaiḥ

मैं उसे अपना सारूप्य प्रदान करता हूँ, यहाँ तक कि असंख्य प्राकृत प्रलयों तक भी; श्रेष्ठ रत्नों से बने विमान पर पार्षदों सहित —

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.11.63)

सद्यः प्रयाति गोलोकं मम तुल्यो भवेद् ध्रुवम् । तीर्थेऽप्यतीर्थे मरणे विशेषो नास्ति कश्चन

sadyaḥ prayāti golokaṁ mama tulyo bhaved dhruvam | tīrthe'pyatīrthe maraṇe viśeṣo nāsti kaścana

वह तुरन्त गोलोक को जाता है, और निश्चय ही मेरे समान हो जाता है; तीर्थ में या अतीर्थ में मरने पर कोई विशेष भेद नहीं होता, जब भक्ति हो।

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.11.64)

मन्मन्त्रोपासकानां तु नित्यं नैवेद्यभोजिनाम् । पूतं कर्तुं सशक्तो हि लीलया भुवनत्रयम्

manmantropāsakānāṁ tu nityaṁ naivedyabhojinām | pūtaṁ kartuṁ saśakto hi līlayā bhuvanatrayam

मेरे मन्त्र के उपासक तथा नित्य मेरा नैवेद्य ग्रहण करने वाले तो लीलामात्र से ही तीनों लोकों को पवित्र करने में समर्थ हैं।

श्लोक 65 (devibhagavatam.9.11.65)

रत्नेन्द्रसारयानेन गोलोकं सम्प्रयान्ति च । मद्भक्ता बान्धवा येषां तेऽपि पश्वादयोऽपि हि

ratnendrasārayānena golokaṁ samprayānti ca | madbhaktā bāndhavā yeṣāṁ te'pi paśvādayo'pi hi

वे रत्नों से बने विमान पर गोलोक जाते हैं; जिनके बन्धु मेरे भक्त हैं, वे भी, चाहे वे पशु आदि ही क्यों न हों —

श्लोक 66 (devibhagavatam.9.11.66)

प्रयान्ति रत्नयानेन गोलोकं चातिदुर्लभम् । यत्र यत्र स्मृतास्ते च ज्ञानेन ज्ञानिनः सति

prayānti ratnayānena golokaṁ cātidurlabham | yatra yatra smṛtāste ca jñānena jñāninaḥ sati

वे भी उसी रत्नविमान से उस अत्यन्त दुर्लभ गोलोक को जाते हैं; हे सती! जहाँ-जहाँ भी वे ज्ञानपूर्वक स्मरण किए जाते हैं —

श्लोक 67 (devibhagavatam.9.11.67)

जीवन्मुक्ताश्च ते पूता मद्भक्तेः संविधानतः । इत्युक्त्वा श्रीहरिस्तांश्च प्रत्युवाच भगीरथम्

jīvanmuktāśca te pūtā madbhakteḥ saṁvidhānataḥ | ityuktvā śrīharistāṁśca pratyuvāca bhagīratham

वे जीवन्मुक्त तथा पवित्र हो जाते हैं, मेरी भक्ति की विधि के कारण। ऐसा कहकर श्रीहरि ने उन दोनों को तथा भगीरथ को उत्तर दिया।

श्लोक 68 (devibhagavatam.9.11.68)

स्तुहि गङ्गामिमां भक्त्या पूजां च कुरु साम्प्रतम् । भगीरथस्तां तुष्टाव पूजयामास भक्तितः

stuhi gaṅgāmimāṁ bhaktyā pūjāṁ ca kuru sāmpratam | bhagīrathastāṁ tuṣṭāva pūjayāmāsa bhaktitaḥ

उन्होंने कहा — इस गंगा की भक्तिपूर्वक स्तुति करो और अब उनकी पूजा करो; भगीरथ ने उनकी स्तुति की और भक्तिपूर्वक पूजा की।

श्लोक 69 (devibhagavatam.9.11.69)

कौथुमोक्तेन ध्यानेन स्तोत्रेणापि पुनः पुनः । प्रणनाम च श्रीकृष्णं परमात्मानमीश्वरम्

kauthumoktena dhyānena stotreṇāpi punaḥ punaḥ | praṇanāma ca śrīkṛṣṇaṁ paramātmānamīśvaram

कौथुम-शाखा में कहे गए ध्यान से तथा स्तोत्र से बार-बार, और परमात्मा ईश्वर श्रीकृष्ण को भी प्रणाम किया।

श्लोक 70 (devibhagavatam.9.11.70)

भगीरथश्च गङ्गा च सोऽन्तर्धानं चकार ह । नारद उवाच । केन ध्यानेन स्तोत्रेण केन पूजाक्रमेण च

bhagīrathaśca gaṅgā ca so'ntardhānaṁ cakāra ha | nārada uvāca | kena dhyānena stotreṇa kena pūjākrameṇa ca

भगीरथ और गंगा — दोनों के सामने से वे अन्तर्धान हो गए। नारद ने कहा — किस ध्यान से, किस स्तोत्र से, किस पूजा-क्रम से —

श्लोक 71 (devibhagavatam.9.11.71)

पूजां चकार नृपतिर्वद वेदविदांवर । श्रीनारायण उवाच । स्नात्वा नित्यक्रियां कृत्वा धृत्वा धौते च वाससी

pūjāṁ cakāra nṛpatirvada vedavidāṁvara | śrīnārāyaṇa uvāca | snātvā nityakriyāṁ kṛtvā dhṛtvā dhaute ca vāsasī

राजा ने पूजा की, हे वेदवेत्ताओं में श्रेष्ठ! यह बताइए। श्री नारायण ने कहा — स्नान करके, नित्यकर्म करके, दो धुले हुए वस्त्र धारण करके —

श्लोक 72 (devibhagavatam.9.11.72)

सम्पूज्य देवषट्कं च संयतो भक्तिपूर्वकम् । गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम्

sampūjya devaṣaṭkaṁ ca saṁyato bhaktipūrvakam | gaṇeśaṁ ca dineśaṁ ca vahniṁ viṣṇuṁ śivaṁ śivām

संयमित होकर, भक्तिपूर्वक छह देवताओं की पूजा करके — गणेश, सूर्य, अग्नि, विष्णु, शिव तथा पार्वती —

श्लोक 73 (devibhagavatam.9.11.73)

सम्पूज्य देवषट्कं च सोऽधिकारी च पूजने । गणेशं विघ्ननाशाय आरोग्याय दिवाकरम्

sampūjya devaṣaṭkaṁ ca so'dhikārī ca pūjane | gaṇeśaṁ vighnanāśāya ārogyāya divākaram

इन छह देवताओं की पूजा करके ही वह पूजा का अधिकारी होता है — विघ्ननाश के लिए गणेश की, आरोग्य के लिए सूर्य की —

श्लोक 74 (devibhagavatam.9.11.74)

वह्निं शौचाय विष्णुं च लक्ष्यर्थं पूजयेन्नरः । शिवं ज्ञानाय ज्ञानेशं शिवां च मुक्तिसिद्धये

vahniṁ śaucāya viṣṇuṁ ca lakṣyarthaṁ pūjayennaraḥ | śivaṁ jñānāya jñāneśaṁ śivāṁ ca muktisiddhaye

शुद्धि के लिए अग्नि की, अपने लक्ष्य की सिद्धि के लिए विष्णु की, ज्ञान के लिए ज्ञानेश्वर शिव की तथा मोक्ष-सिद्धि के लिए पार्वती की पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 75 (devibhagavatam.9.11.75)

सम्पूज्यैताँल्लभेत्प्राज्ञो विपरीतमतोऽन्यथा । दध्यावनेन ध्यानेन तद्ध्यानं शृणु नारद

sampūjyaitā~llabhetprājño viparītamato'nyathā | dadhyāvanena dhyānena taddhyānaṁ śṛṇu nārada

इन्हें पूजकर ही बुद्धिमान व्यक्ति फल प्राप्त करता है, अन्यथा विपरीत ही होता है; उन्होंने इस ध्यान से गंगा का ध्यान किया — हे नारद! वह ध्यान सुनो।

अध्याय 10अध्याय-सूचीअध्याय 12