Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 12

गंगा उपाख्यान वर्णन (द्वितीय)

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.12.1)

श्रीनारायण उवाच । ध्यानं च कण्वशाखोक्तं सर्वपापप्रणाशनम् । श्वेतपङ्कजवर्णाभां गङ्गां पापप्रणाशिनीम्

śrīnārāyaṇa uvāca | dhyānaṁ ca kaṇvaśākhoktaṁ sarvapāpapraṇāśanam | śvetapaṅkajavarṇābhāṁ gaṅgāṁ pāpapraṇāśinīm

श्री नारायण ने कहा — कण्वशाखा में कहा गया यह ध्यान सभी पापों का नाश करने वाला है — श्वेत कमल के समान वर्ण वाली, पाप का नाश करने वाली गंगा —

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.12.2)

कृष्णविग्रहसम्भूतां कृष्णतुल्यां परां सतीम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां रत्नभूषणभूषिताम्

kṛṣṇavigrahasambhūtāṁ kṛṣṇatulyāṁ parāṁ satīm | vahniśuddhāṁśukādhānāṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitām

कृष्ण के शरीर से उत्पन्न, कृष्ण के समान परम सती, अग्नि के समान शुद्ध वस्त्र धारण करने वाली तथा रत्नाभूषणों से भूषित —

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.12.3)

शरत्पूर्णेन्दुशतकमृष्टशोभाकरां पराम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम्

śaratpūrṇenduśatakamṛṣṭaśobhākarāṁ parām | īṣaddhāsyaprasannāsyāṁ śaśvatsusthirayauvanām

शरत् ऋतु के सैकड़ों पूर्ण चन्द्रमाओं की उज्ज्वल शोभा को धारण करने वाली परम, मन्द मुस्कान से प्रसन्न मुख वाली तथा सदा स्थिर यौवन वाली —

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.12.4)

नारायणप्रियां शान्तां तत्सौभाग्यसमन्विताम् । बिभ्रतीं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम्

nārāyaṇapriyāṁ śāntāṁ tatsaubhāgyasamanvitām | bibhratīṁ kabarībhāraṁ mālatīmālyasaṁyutam

नारायण की प्रिया, शान्त तथा उनके सौभाग्य से युक्त, भारी घुँघराले केशों को मालती की माला से युक्त धारण करने वाली —

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.12.5)

सिन्दूरबिन्दुललितं सार्धं चन्दनबिन्दुभिः । कस्तूरीपत्रकं गण्डे नानाचित्रसमन्वितम्

sindūrabindulalitaṁ sārdhaṁ candanabindubhiḥ | kastūrīpatrakaṁ gaṇḍe nānācitrasamanvitam

सिन्दूर की सुन्दर बिंदी को चन्दन की बिंदियों के साथ धारण करने वाली, गालों पर विविध कस्तूरी-चित्रों से युक्त —

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.12.6)

पक्वबिम्बविनिन्द्याच्छचार्वोष्ठपुटमुत्तमम् । मुक्तापङ्क्तिप्रभामुष्टदन्तपङ्क्तिमनोरमम्

pakvabimbavinindyācchacārvoṣṭhapuṭamuttamam | muktāpaṅktiprabhāmuṣṭadantapaṅktimanoramam

पके हुए बिम्बफल को भी लजाने वाले, स्वच्छ तथा सुन्दर ओष्ठ वाली, मोतियों की पंक्ति की कान्ति को भी हरने वाली मनोहर दन्तपंक्ति वाली —

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.12.7)

सुचारुवक्त्रनयनं सकटाक्षं मनोहरम् । कठिनं श्रीफलाकारं स्तनयुग्मं च बिभ्रतीम्

sucāruvaktranayanaṁ sakaṭākṣaṁ manoharam | kaṭhinaṁ śrīphalākāraṁ stanayugmaṁ ca bibhratīm

सुन्दर मुख और नेत्रों वाली, कटाक्षपूर्ण तथा मनोहर, श्रीफल के समान कठोर स्तनयुगल को धारण करने वाली —

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.12.8)

बृहच्छ्रोणि सुकठिनां रम्भास्तम्भविनिन्दिताम् । स्थलपद्मप्रभामुष्टपादपद्मयुगं वरम्

bṛhacchroṇi sukaṭhināṁ rambhāstambhavininditām | sthalapadmaprabhāmuṣṭapādapadmayugaṁ varam

विशाल तथा सुदृढ़ नितम्बों वाली, केले के स्तम्भ को भी लजाने वाली, स्थल-कमल की कान्ति को भी हरने वाले श्रेष्ठ चरणकमल-युगल वाली —

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.12.9)

रत्नपादुकसंयुक्तं कुङ्कुमाक्तं सयावकम् । देवेन्द्रमौलिमन्दारमकरन्दकणारुणम्

ratnapādukasaṁyuktaṁ kuṅkumāktaṁ sayāvakam | devendramaulimandāramakarandakaṇāruṇam

रत्नजड़ित पादुकाओं से युक्त, कुंकुम तथा महावर से रंजित, इन्द्र के मुकुट के मन्दार पुष्प के मकरन्द-कणों से लाल हुए चरण —

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.12.10)

सुरसिद्धमुनीन्द्रैश्च दत्तार्घसंयुतं सदा । तपस्विमौलिनिकरभ्रमरश्रेणिसंयुतम्

surasiddhamunīndraiśca dattārghasaṁyutaṁ sadā | tapasvimaulinikarabhramaraśreṇisaṁyutam

देवताओं, सिद्धों तथा श्रेष्ठ मुनियों द्वारा सदा अर्घ्य अर्पित चरण, तपस्वियों के केशों के समूह के भ्रमरों की पंक्ति से युक्त —

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.12.11)

मुक्तिप्रदं मुमुक्षूणां कामिनां सर्वभोगदम् । वरां वरेण्यां वरदां भक्तानुग्रहकारिणीम्

muktipradaṁ mumukṣūṇāṁ kāmināṁ sarvabhogadam | varāṁ vareṇyāṁ varadāṁ bhaktānugrahakāriṇīm

मुमुक्षुओं को मुक्ति देने वाली, कामनायुक्तों को सभी भोग देने वाली, श्रेष्ठा, वरणीया, वरदायिनी तथा भक्तों पर अनुग्रह करने वाली —

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.12.12)

श्रीविष्णोः पददात्रीं च भजे विष्णुपदीं सतीम् । इत्यनेनैव ध्यानेन ध्यात्वा त्रिपथगां शुभाम्

śrīviṣṇoḥ padadātrīṁ ca bhaje viṣṇupadīṁ satīm | ityanenaiva dhyānena dhyātvā tripathagāṁ śubhām

श्रीविष्णु के चरण से उत्पन्न सती विष्णुपदी का मैं भजन करता हूँ। इसी ध्यान से उस शुभा त्रिपथगा का ध्यान करके —

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.12.13)

दत्त्वा सम्पूजयेद् ब्रह्मन्नुपचाराणि षोडश । आसनं पाद्यमर्ध्यं च स्नानीयं चानुलेपनम्

dattvā sampūjayed brahmannupacārāṇi ṣoḍaśa | āsanaṁ pādyamardhyaṁ ca snānīyaṁ cānulepanam

हे ब्राह्मण! सोलह उपचार अर्पित करके पूजा करनी चाहिए — आसन, पाद्य, अर्घ्य, स्नान का जल तथा अनुलेपन —

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.12.14)

धूपं दीपं च नैवेद्यं ताम्बूलं शीतलं जलम् । वसनं भूषणं माल्यं गन्धमाचमनीयकम्

dhūpaṁ dīpaṁ ca naivedyaṁ tāmbūlaṁ śītalaṁ jalam | vasanaṁ bhūṣaṇaṁ mālyaṁ gandhamācamanīyakam

धूप, दीप, नैवेद्य, ताम्बूल, शीतल जल, वस्त्र, आभूषण, माला, गन्ध तथा आचमन का जल —

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.12.15)

मनोहरं सुतल्पं च देयान्येतानि षोडश । दत्त्वा भक्त्या च प्रणमेत्संस्तूय सम्पुटाञ्जलिः

manoharaṁ sutalpaṁ ca deyānyetāni ṣoḍaśa | dattvā bhaktyā ca praṇametsaṁstūya sampuṭāñjaliḥ

तथा मनोहर शय्या — ये सोलह वस्तुएँ अर्पित करनी चाहिए; अर्पित करके भक्तिपूर्वक स्तुति करते हुए दोनों हाथ जोड़कर प्रणाम करे।

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.12.16)

सम्पूज्यैव प्रकारेण सोऽश्वमेधफलं लभेत् । नारद उवाच । श्रोतुमिच्छामि देवेश लक्ष्मीकान्त जगत्पते

sampūjyaiva prakāreṇa so'śvamedhaphalaṁ labhet | nārada uvāca | śrotumicchāmi deveśa lakṣmīkānta jagatpate

इस प्रकार पूजा करके साधक अश्वमेध यज्ञ का फल पाता है। नारद ने कहा — हे देवेश! हे लक्ष्मीकान्त! हे जगत्पते! मैं सुनना चाहता हूँ —

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.12.17)

विष्णोर्विष्णुपदीस्तोत्रं पापघ्नं पुण्यकारकम् । श्रीनारायण उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि पापघ्नं पुण्यकारकम्

viṣṇorviṣṇupadīstotraṁ pāpaghnaṁ puṇyakārakam | śrīnārāyaṇa uvāca | śṛṇu nārada vakṣyāmi pāpaghnaṁ puṇyakārakam

विष्णु की विष्णुपदी का वह स्तोत्र, जो पापनाशक तथा पुण्यकारक है। श्री नारायण ने कहा — हे नारद! सुनो, मैं वह पापनाशक तथा पुण्यकारक स्तोत्र कहता हूँ।

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.12.18)

शिवसङ्गीतसम्मुग्धश्रीकृष्णाङ्गसमुद्भवाम् । राधाङ्गद्रवसंयुक्तां तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

śivasaṅgītasammugdhaśrīkṛṣṇāṅgasamudbhavām | rādhāṅgadravasaṁyuktāṁ tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

शिव के संगीत से मुग्ध श्रीकृष्ण के अंग से उत्पन्न, राधा के अंग के द्रव से युक्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.12.19)

यज्जन्म सृष्टेरादौ च गोलोके रासमण्डले । सन्निधाने शङ्करस्य तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

yajjanma sṛṣṭerādau ca goloke rāsamaṇḍale | sannidhāne śaṅkarasya tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

जिसका जन्म सृष्टि के आरम्भ में गोलोक के रासमण्डल में, शंकर की उपस्थिति में हुआ, उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.12.20)

गोपैर्गोपीभिराकीर्णे शुभे राधामहोत्सवे । कार्तिकीपूर्णिमायां च तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

gopairgopībhirākīrṇe śubhe rādhāmahotsave | kārtikīpūrṇimāyāṁ ca tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

गोपों और गोपियों से भरे शुभ राधा-महोत्सव में, कार्तिकी पूर्णिमा को, उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.12.21)

कोटियोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये लक्षगुणा ततः । समावृता या गोलोके तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

koṭiyojanavistīrṇā dairghye lakṣaguṇā tataḥ | samāvṛtā yā goloke tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

करोड़ों योजन विस्तृत तथा उससे भी लाख गुनी लम्बाई से युक्त, गोलोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.12.22)

षष्टिलक्षयोजना या ततो दैर्घ्ये चतुर्गुणा । समावृता या वैकुण्ठे तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

ṣaṣṭilakṣayojanā yā tato dairghye caturguṇā | samāvṛtā yā vaikuṇṭhe tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

साठ लाख योजन विस्तृत तथा उससे चार गुनी लम्बाई से युक्त, वैकुण्ठ में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.12.23)

त्रिंशल्लक्षयोजना या दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः । आवृता ब्रह्मलोके या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

triṁśallakṣayojanā yā dairghye pañcaguṇā tataḥ | āvṛtā brahmaloke yā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

तीस लाख योजन विस्तृत तथा उससे पाँच गुनी लम्बाई से युक्त, ब्रह्मलोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.12.24)

त्रिंशल्लक्षयोजना या दैर्घ्ये चतुर्गुणा ततः । आवृता शिवलोके या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

triṁśallakṣayojanā yā dairghye caturguṇā tataḥ | āvṛtā śivaloke yā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

तीस लाख योजन विस्तृत तथा उससे चार गुनी लम्बाई से युक्त, शिवलोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.12.25)

लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये सप्तगुणा ततः । आवृता धुवलोके या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

lakṣayojanavistīrṇā dairghye saptaguṇā tataḥ | āvṛtā dhuvaloke yā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

एक लाख योजन विस्तृत तथा उससे सात गुनी लम्बाई से युक्त, ध्रुवलोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.12.26)

लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः । आवृता चन्द्रलोके या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

lakṣayojanavistīrṇā dairghye pañcaguṇā tataḥ | āvṛtā candraloke yā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

एक लाख योजन विस्तृत तथा उससे पाँच गुनी लम्बाई से युक्त, चन्द्रलोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.12.27)

षष्टिसहस्रयोजना या दैर्घ्ये दशगुणा ततः । आवृता सूर्यलोके या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

ṣaṣṭisahasrayojanā yā dairghye daśaguṇā tataḥ | āvṛtā sūryaloke yā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

साठ हजार योजन विस्तृत तथा उससे दस गुनी लम्बाई से युक्त, सूर्यलोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.12.28)

लक्षयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः । आवृता या तपोलोके तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

lakṣayojanavistīrṇā dairghye pañcaguṇā tataḥ | āvṛtā yā tapoloke tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

एक लाख योजन विस्तृत तथा उससे पाँच गुनी लम्बाई से युक्त, तपोलोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.12.29)

सहस्रयोजनायामा दैर्घ्ये दशगुणा ततः । आवृता जनलोके या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

sahasrayojanāyāmā dairghye daśaguṇā tataḥ | āvṛtā janaloke yā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

एक हजार योजन लम्बी तथा उससे दस गुनी लम्बाई से युक्त, जनलोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.12.30)

दशलक्षयोजना या दैर्घ्ये पञ्चगुणा ततः । आवृता या महर्लोके तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

daśalakṣayojanā yā dairghye pañcaguṇā tataḥ | āvṛtā yā maharloke tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

दस लाख योजन विस्तृत तथा उससे पाँच गुनी लम्बाई से युक्त, महर्लोक में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.12.31)

सहस्रयोजनायामा दैर्घ्ये शतगुणा ततः । आवृता या च कैलासे तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

sahasrayojanāyāmā dairghye śataguṇā tataḥ | āvṛtā yā ca kailāse tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

एक हजार योजन लम्बी तथा उससे सौ गुनी लम्बाई से युक्त, कैलास में व्याप्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.12.32)

शतयोजनविस्तीर्णा दैर्घ्ये दशगुणा ततः । मन्दाकिनी येन्द्रलोके तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

śatayojanavistīrṇā dairghye daśaguṇā tataḥ | mandākinī yendraloke tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

सौ योजन विस्तृत तथा उससे दस गुनी लम्बाई से युक्त, इन्द्रलोक में मन्दाकिनी नाम से बहने वाली उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.12.33)

पाताले भोगवती च विस्तीर्णा दशयोजना । ततो दशगुणा दैर्घ्ये तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

pātāle bhogavatī ca vistīrṇā daśayojanā | tato daśaguṇā dairghye tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

पाताल में भोगवती नाम से दस योजन विस्तृत तथा उससे दस गुनी लम्बाई से युक्त उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.12.34)

क्रोशैकमात्रविस्तीर्णा ततः क्षीणा च कुत्रचित् । क्षितौ चालकनन्दा या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

krośaikamātravistīrṇā tataḥ kṣīṇā ca kutracit | kṣitau cālakanandā yā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

पृथ्वी पर अलकनन्दा नाम से एक क्रोश विस्तृत तथा कहीं-कहीं इससे भी क्षीण उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.12.35)

सत्ये या क्षीरवर्णा च त्रेतायामिन्दुसन्निभा । द्वापरे चन्दनाभा या तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

satye yā kṣīravarṇā ca tretāyāmindusannibhā | dvāpare candanābhā yā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

जो सत्ययुग में दूध के समान वर्ण वाली, त्रेतायुग में चन्द्रमा के समान तथा द्वापर में चन्दन के समान कान्तिवाली हैं, उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.12.36)

जलप्रभा कलौ या च नान्यत्र पृथिवीतले । स्वर्गे च नित्यं क्षीराभा तां गङ्गां प्रणमाम्यहम्

jalaprabhā kalau yā ca nānyatra pṛthivītale | svarge ca nityaṁ kṣīrābhā tāṁ gaṅgāṁ praṇamāmyaham

जो कलियुग में साधारण जल के समान कान्तिवाली हैं, इससे भिन्न पृथ्वीतल पर कहीं और नहीं; तथा स्वर्ग में सदा दूध के समान कान्तिवाली उस गंगा को मैं प्रणाम करता हूँ।

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.12.37)

यत्तोयकणिकास्पर्शे पापिनां ज्ञानसम्भवः । ब्रह्महत्यादिकं पापं कोटिजन्मार्जितं दहेत्

yattoyakaṇikāsparśe pāpināṁ jñānasambhavaḥ | brahmahatyādikaṁ pāpaṁ koṭijanmārjitaṁ dahet

जिनके जल की एक बूँद के स्पर्श मात्र से भी पापियों में ज्ञान का उदय हो जाता है; ब्रह्महत्या आदि करोड़ों जन्मों में अर्जित पाप भी वे जला देती हैं।

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.12.38)

इत्येवं कथिता ब्रह्मन् गङ्गापद्मैकविंशतिः । स्तोत्ररूपं च परमं पापघ्नं पुण्यजीवनम्

ityevaṁ kathitā brahman gaṅgāpadmaikaviṁśatiḥ | stotrarūpaṁ ca paramaṁ pāpaghnaṁ puṇyajīvanam

हे ब्राह्मण! इस प्रकार यह गंगा की इक्कीस पद्यों की महिमा कही गई; यह परम स्तोत्ररूप, पापनाशक तथा पुण्यमय जीवन देने वाला है।

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.12.39)

नित्यं यो हि पठेद्भक्त्या सम्पूज्य च सुरेश्वरीम् । सोऽश्वमेधफलं नित्यं लभते नात्र संशयः

nityaṁ yo hi paṭhedbhaktyā sampūjya ca sureśvarīm | so'śvamedhaphalaṁ nityaṁ labhate nātra saṁśayaḥ

जो नित्य भक्तिपूर्वक इसे पढ़ता है और सुरेश्वरी की पूजा करता है, वह निश्चय ही नित्य अश्वमेध यज्ञ का फल पाता है।

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.12.40)

अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्स्त्रियम् । रोगात्प्रमुच्यते रोगी बन्धान्मुक्तो भवेद् ध्रुवम्

aputro labhate putraṁ bhāryāhīno labhetstriyam | rogātpramucyate rogī bandhānmukto bhaved dhruvam

पुत्रहीन को पुत्र प्राप्त होता है, पत्नीहीन को पत्नी प्राप्त होती है; रोगी रोग से मुक्त हो जाता है, बन्धन में पड़ा व्यक्ति निश्चय ही मुक्त हो जाता है।

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.12.41)

अस्पष्टकीर्तिः सुयशा मूर्खो भवति पण्डितः । यः पठेत्प्रातरुत्थाय गङ्गास्तोत्रमिदं शुभम्

aspaṣṭakīrtiḥ suyaśā mūrkho bhavati paṇḍitaḥ | yaḥ paṭhetprātarutthāya gaṅgāstotramidaṁ śubham

जो प्रातः उठकर इस शुभ गंगा-स्तोत्र को पढ़ता है, वह अस्पष्ट कीर्ति वाला भी सुयशस्वी हो जाता है और मूर्ख भी पण्डित बन जाता है।

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.12.42)

शुभं भवेच्च दुःस्वप्ने गङ्गास्नानफलं लभेत् । श्रीनारायण उवाच । स्तोत्रेणानेन गङ्गा च स्तुत्वा चैव भगीरथः

śubhaṁ bhavecca duḥsvapne gaṅgāsnānaphalaṁ labhet | śrīnārāyaṇa uvāca | stotreṇānena gaṅgā ca stutvā caiva bhagīrathaḥ

बुरे स्वप्न में भी शुभ हो जाता है, गंगा-स्तोत्र का फल प्राप्त होता है। श्री नारायण ने कहा — इस स्तोत्र से गंगा की स्तुति करके भगीरथ ने —

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.12.43)

जगाम तां गृहीत्वा च यत्र नष्टाश्च सागराः । वैकुण्ठं ते ययुस्तूर्णं गङ्गायाः स्पर्शवायुना

jagāma tāṁ gṛhītvā ca yatra naṣṭāśca sāgarāḥ | vaikuṇṭhaṁ te yayustūrṇaṁ gaṅgāyāḥ sparśavāyunā

उसे लेकर वहाँ गया जहाँ सागर के पुत्र भस्म हुए थे; गंगा के स्पर्श से युक्त वायु से वे तत्काल वैकुण्ठ चले गए।

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.12.44)

भगीरथेन सा नीता तेन भागीरथी स्मृता । इत्येवं कथितं सर्वं गङ्गोपाख्यानमुत्तमम्

bhagīrathena sā nītā tena bhāgīrathī smṛtā | ityevaṁ kathitaṁ sarvaṁ gaṅgopākhyānamuttamam

भगीरथ द्वारा लाई जाने के कारण वह भागीरथी कहलाईं; इस प्रकार यह सम्पूर्ण उत्तम गंगा-उपाख्यान कहा गया।

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.12.45)

पुण्यदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच । कथं गङ्गा त्रिपथगा जाता भुवनपावनी

puṇyadaṁ mokṣadaṁ sāraṁ kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi | nārada uvāca | kathaṁ gaṅgā tripathagā jātā bhuvanapāvanī

पुण्यदायक, मोक्षदायक तथा सारभूत — अब और क्या सुनना चाहते हो? नारद ने कहा — भुवनों को पवित्र करने वाली गंगा तीनों लोकों में बहने वाली कैसे हुईं?

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.12.46)

कुत्र वा केन विधिना तत्सर्वं वद मे प्रभो । तत्रस्थाश्च जना ये ये ते च किं चक्रुरुत्तमम्

kutra vā kena vidhinā tatsarvaṁ vada me prabho | tatrasthāśca janā ye ye te ca kiṁ cakruruttamam

हे प्रभो! कहाँ और किस विधि से — यह सब मुझे बताइए; वहाँ उपस्थित जन-जन ने क्या उत्तम कार्य किया?

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.12.47)

एतत्सर्वं तु विस्तीर्णं कृत्वा वक्तुमिहार्हसि । श्रीनारायणाय उवाच । कार्तिक्यां पूर्णिमायां तु राधायाः सुमहोत्सवः

etatsarvaṁ tu vistīrṇaṁ kṛtvā vaktumihārhasi | śrīnārāyaṇāya uvāca | kārtikyāṁ pūrṇimāyāṁ tu rādhāyāḥ sumahotsavaḥ

यह सब विस्तार से मुझे कहने की कृपा करें। श्री नारायण ने कहा — कार्तिक की पूर्णिमा को राधा का महान उत्सव था।

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.12.48)

कृष्णः सम्पूज्य तां राधामुवास रासमण्डले । कृष्णेन पूजितां तां तु सम्पूज्य हृष्टमानसाः

kṛṣṇaḥ sampūjya tāṁ rādhāmuvāsa rāsamaṇḍale | kṛṣṇena pūjitāṁ tāṁ tu sampūjya hṛṣṭamānasāḥ

कृष्ण ने उस राधा की पूजा करके रासमण्डल में निवास किया; कृष्ण द्वारा पूजित उन्हें आगे पूजकर, हर्षित मन वाले —

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.12.49)

ऊषुर्ब्रह्मादयः सर्वे ऋषयः शौनकादयः । एतस्मिन्नन्तरे कृष्णसङ्गीता च सरस्वती

ūṣurbrahmādayaḥ sarve ṛṣayaḥ śaunakādayaḥ | etasminnantare kṛṣṇasaṅgītā ca sarasvatī

ब्रह्मा आदि सभी देवता तथा शौनक आदि ऋषि वहाँ निवास करते रहे; इसी बीच कृष्ण-संगीत में सरस्वती ने —

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.12.50)

जगौ सुन्दरतालेन वीणया च मनोहरम् । तुष्टो ब्रह्मा ददौ तस्यै रत्नेन्द्रसारहारकम्

jagau sundaratālena vīṇayā ca manoharam | tuṣṭo brahmā dadau tasyai ratnendrasārahārakam

सुन्दर ताल तथा वीणा से मनोहर गान गाया; प्रसन्न होकर ब्रह्मा ने उन्हें श्रेष्ठ रत्नों से बना हार भेंट किया।

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.12.51)

शिवो मणीन्द्रसारं तु सर्वब्रह्माण्डदुर्लभम् । कृष्णः कौस्तुभरत्नं च सर्वरत्नात्परं वरम्

śivo maṇīndrasāraṁ tu sarvabrahmāṇḍadurlabham | kṛṣṇaḥ kaustubharatnaṁ ca sarvaratnātparaṁ varam

शिव ने श्रेष्ठ मणि दी, जो सभी ब्रह्माण्डों में दुर्लभ है; कृष्ण ने कौस्तुभ रत्न दिया, जो सभी रत्नों में सर्वश्रेष्ठ है।

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.12.52)

अमूल्यरत्ननिर्माणं हारसारं च राधिका । नारायणश्च भगवान् ददौ मालां मनोहराम्

amūlyaratnanirmāṇaṁ hārasāraṁ ca rādhikā | nārāyaṇaśca bhagavān dadau mālāṁ manoharām

राधिका ने अमूल्य रत्नों से बना श्रेष्ठ हार दिया; भगवान नारायण ने एक मनोहर माला दी।

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.12.53)

अमूल्यरत्ननिर्माणं लक्ष्मीः कनककुण्डलम् । विष्णुमाया भगवती मूलप्रकृतिरीश्वरी

amūlyaratnanirmāṇaṁ lakṣmīḥ kanakakuṇḍalam | viṣṇumāyā bhagavatī mūlaprakṛtirīśvarī

लक्ष्मी ने अमूल्य रत्नों से बना सुवर्ण कुण्डल दिया; विष्णुमाया भगवती मूलप्रकृति ईश्वरी ने —

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.12.54)

दुर्गा नारायणीशाना ब्रह्मभक्तिं सुदुर्लभाम् । धर्मबुद्धिं च धर्मश्च यशश्च विपुलं भवे

durgā nārāyaṇīśānā brahmabhaktiṁ sudurlabhām | dharmabuddhiṁ ca dharmaśca yaśaśca vipulaṁ bhave

दुर्गा नारायणी ईशाना ने ब्रह्मभक्ति दी, जो अत्यन्त दुर्लभ है; धर्म ने धर्मबुद्धि तथा संसार में विपुल यश दिया।

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.12.55)

वह्निशुद्धांशुकं वह्निर्वायुश्च मणिनूपुरान् । एतस्मिन्नन्तरे शम्भुर्ब्रह्मणा प्रेरितो मुहुः

vahniśuddhāṁśukaṁ vahnirvāyuśca maṇinūpurān | etasminnantare śambhurbrahmaṇā prerito muhuḥ

अग्नि ने अग्नि के समान शुद्ध वस्त्र दिया, वायु ने रत्नजड़ित नूपुर दिए; इसी बीच ब्रह्मा द्वारा बार-बार प्रेरित शम्भु ने —

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.12.56)

जगौ श्रीकृष्णसङ्गीतं रासोल्लाससमन्वितम् । मूर्च्छां प्रापुः सुराः सर्वे चित्रपुत्तलिका यथा

jagau śrīkṛṣṇasaṅgītaṁ rāsollāsasamanvitam | mūrcchāṁ prāpuḥ surāḥ sarve citraputtalikā yathā

श्रीकृष्ण के संगीत का, रास के उल्लास से युक्त गान गाया; सभी देवता चित्रकारी की गुड़ियों के समान मूर्च्छित हो गए।

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.12.57)

कष्टेन चेतनां प्राप्य ददृशू रासमण्डले । स्थलं सर्वं जलाकीर्णं राधाकृष्णविहीनकम्

kaṣṭena cetanāṁ prāpya dadṛśū rāsamaṇḍale | sthalaṁ sarvaṁ jalākīrṇaṁ rādhākṛṣṇavihīnakam

बड़ी कठिनाई से चेतना पाकर उन्होंने रासमण्डल में देखा, तो सारा स्थान जल से भर गया था और राधा-कृष्ण वहाँ नहीं थे।

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.12.58)

अत्युच्चै रुरुदुः सर्वे गोपा गोप्यः सुरा द्विजाः । ध्यानेन ब्रह्मा बुबुधे सर्वं तीर्थमभीप्सितम्

atyuccai ruruduḥ sarve gopā gopyaḥ surā dvijāḥ | dhyānena brahmā bubudhe sarvaṁ tīrthamabhīpsitam

सभी गोप, गोपियाँ, देवता तथा ब्राह्मण जोर-जोर से रोने लगे; ध्यान से ब्रह्मा को समझ आया कि यह सब अभीष्ट तीर्थ है।

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.12.59)

गतश्च राधया सार्धं श्रीकृष्णो द्रवतामिति । ततो ब्रह्मादयः सर्वे तुष्टुवुः परमेश्वरम्

gataśca rādhayā sārdhaṁ śrīkṛṣṇo dravatāmiti | tato brahmādayaḥ sarve tuṣṭuvuḥ parameśvaram

श्रीकृष्ण राधा के साथ इसी द्रवरूप में लीन हो गए हैं — यह जानकर तब ब्रह्मा आदि सभी ने परमेश्वर की स्तुति की।

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.12.60)

स्वमूर्तिं दर्शय विभो वाञ्छितं वरमेव नः । एतस्मिन्नन्तरे तत्र वाग्बभूवाशरीरिणी

svamūrtiṁ darśaya vibho vāñchitaṁ varameva naḥ | etasminnantare tatra vāgbabhūvāśarīriṇī

हे विभो! अपनी मूर्ति के दर्शन दीजिए, यही हमारा अभीष्ट वर है — इसी बीच वहाँ एक अशरीरी वाणी हुई।

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.12.61)

तामेव शुश्रुवुः सर्वे सुव्यक्तां मधुरान्विताम् । सर्वात्माहमियं शक्तिर्भक्तानुग्रहविग्रहा

tāmeva śuśruvuḥ sarve suvyaktāṁ madhurānvitām | sarvātmāhamiyaṁ śaktirbhaktānugrahavigrahā

सभी ने उस स्पष्ट तथा मधुर वाणी को सुना — मैं ही सर्वात्मा हूँ, यह शक्ति भक्तों पर अनुग्रह करने के लिए ही रूप धारण करती है।

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.12.62)

ममाप्यस्याश्च देहेन कर्तव्यं च किमावयोः । मनवो मानवाः सर्वे मुनयश्चैव वैष्णवाः

mamāpyasyāśca dehena kartavyaṁ ca kimāvayoḥ | manavo mānavāḥ sarve munayaścaiva vaiṣṇavāḥ

मेरे और इसके शरीर से हम दोनों को अब क्या करना है — सभी मनु, मनुष्य, मुनि तथा वैष्णव —

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.12.63)

मन्मन्त्रपूता मां द्रष्टुमागमिष्यन्ति मत्पदम् । मूर्तिं द्रष्टुं च सुव्यक्तां यदीच्छथ सुरेश्वराः

manmantrapūtā māṁ draṣṭumāgamiṣyanti matpadam | mūrtiṁ draṣṭuṁ ca suvyaktāṁ yadīcchatha sureśvarāḥ

मेरे मन्त्र से पवित्र होकर मुझे देखने के लिए मेरे धाम में आएँगे; हे देवेश्वरो! यदि तुम स्पष्ट मूर्ति का दर्शन चाहते हो —

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.12.64)

करोतु शम्भुस्तत्रैवं मदीयं वाक्यपालनम् । स्वयं विधातस्त्वं ब्रह्मन्नाज्ञां कुरु जगद्गुरुम्

karotu śambhustatraivaṁ madīyaṁ vākyapālanam | svayaṁ vidhātastvaṁ brahmannājñāṁ kuru jagadgurum

तो शम्भु मेरी इस बात का पालन करें; हे ब्रह्मन्! हे विधाता! तुम स्वयं इस जगद्गुरु को आज्ञा दो —

श्लोक 65 (devibhagavatam.9.12.65)

कर्तुं शास्त्रविशेषं च वेदाङ्गं सुमनोहरम् । अपूर्वमन्त्रनिकरैः सर्वाभीष्टफलप्रदैः

kartuṁ śāstraviśeṣaṁ ca vedāṅgaṁ sumanoharam | apūrvamantranikaraiḥ sarvābhīṣṭaphalapradaiḥ

कि वह एक विशेष शास्त्र, एक अत्यन्त मनोहर वेदांग रचें, जो अभूतपूर्व मन्त्रों के समूह से युक्त हो, सभी अभीष्ट फल देने वाला हो —

श्लोक 66 (devibhagavatam.9.12.66)

स्तोत्रैश्च निकरैर्ध्यानैर्युतं पूजाविधिक्रमैः । मन्मन्त्रकवचस्तोत्रं कृत्वा यत्नेन गोपनम्

stotraiśca nikarairdhyānairyutaṁ pūjāvidhikramaiḥ | manmantrakavacastotraṁ kṛtvā yatnena gopanam

जो अनेक स्तोत्रों, ध्यानों तथा पूजा-विधियों से युक्त हो; मेरे मन्त्र, कवच तथा स्तोत्र को रचकर उसे यत्नपूर्वक गुप्त रखे।

श्लोक 67 (devibhagavatam.9.12.67)

भवन्ति विमुखा येन जना मां तत्करिष्यति । सहस्रेषु शतेष्वेको मन्मन्त्रोपासको भवेत्

bhavanti vimukhā yena janā māṁ tatkariṣyati | sahasreṣu śateṣveko manmantropāsako bhavet

वह ऐसा करे जिससे लोग उससे विमुख न हो जाएँ; हजारों-सैकड़ों में से एक ही मेरे मन्त्र का उपासक होगा।

श्लोक 68 (devibhagavatam.9.12.68)

जना मन्मन्त्रपूताश्च गमिष्यन्ति च मत्पदम् । अन्यथा न भविष्यन्ति सर्वे गोलोकवासिनः

janā manmantrapūtāśca gamiṣyanti ca matpadam | anyathā na bhaviṣyanti sarve golokavāsinaḥ

मेरे मन्त्र से पवित्र हुए लोग ही मेरे धाम को जाएँगे; अन्यथा सभी लोग गोलोकवासी नहीं हो सकते।

श्लोक 69 (devibhagavatam.9.12.69)

निष्कलं भविता सर्वं ब्रह्माण्डं चैव ब्रह्मणः । जनाः पञ्चप्रकाराश्च युक्ताः स्रष्टुं भवे भवे

niṣkalaṁ bhavitā sarvaṁ brahmāṇḍaṁ caiva brahmaṇaḥ | janāḥ pañcaprakārāśca yuktāḥ sraṣṭuṁ bhave bhave

अन्यथा ब्रह्मा का सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड ही निष्फल हो जाएगा; क्योंकि जन्म-जन्म में सृष्टि करने के लिए पाँच प्रकार के लोग नियुक्त हैं।

श्लोक 70 (devibhagavatam.9.12.70)

पृथिवीवासिनः केचित्केचित्स्वर्गनिवासिनः । इदं कर्तुं महादेवः करोति देवसंसदि

pṛthivīvāsinaḥ kecitkecitsvarganivāsinaḥ | idaṁ kartuṁ mahādevaḥ karoti devasaṁsadi

कुछ पृथ्वी पर रहने वाले तथा कुछ स्वर्ग में रहने वाले हैं; यह कार्य करने के लिए महादेव देवताओं की सभा में —

श्लोक 71 (devibhagavatam.9.12.71)

प्रतिज्ञां सुदृढां सद्यस्ततो मूर्तिं च द्रक्ष्यति । इत्येवमुक्त्वा गगने विरराम सनातनः

pratijñāṁ sudṛḍhāṁ sadyastato mūrtiṁ ca drakṣyati | ityevamuktvā gagane virarāma sanātanaḥ

तत्काल एक दृढ़ प्रतिज्ञा लें, तभी वे मूर्ति का दर्शन पाएँगे — ऐसा कहकर वह सनातन वाणी आकाश में शान्त हो गई।

श्लोक 72 (devibhagavatam.9.12.72)

तच्छ्रुत्वा जगतां धाता तमुवाच शिवं मुदा । ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा ज्ञानेशो ज्ञानिनां वरः

tacchrutvā jagatāṁ dhātā tamuvāca śivaṁ mudā | brahmaṇo vacanaṁ śrutvā jñāneśo jñānināṁ varaḥ

यह सुनकर जगत के विधाता ब्रह्मा ने प्रसन्नतापूर्वक शिव से कहा; ब्रह्मा के वचन सुनकर ज्ञानेश्वर, ज्ञानियों में श्रेष्ठ शिव ने —

श्लोक 73 (devibhagavatam.9.12.73)

गङ्गातोयं करे कृत्वा स्वीकारं च चकार सः । संयुक्तं विष्णुमायाया मन्त्रौघैः शास्त्रमुत्तमम्

gaṅgātoyaṁ kare kṛtvā svīkāraṁ ca cakāra saḥ | saṁyuktaṁ viṣṇumāyāyā mantraughaiḥ śāstramuttamam

गंगाजल को हाथ में लेकर उसने स्वीकृति दी कि वह विष्णुमाया के मन्त्र-समूहों से युक्त उत्तम शास्त्र —

श्लोक 74 (devibhagavatam.9.12.74)

वेदसारं करिष्यामि प्रतिज्ञापालनाय च । गङ्गातोयमुपस्मृश्य मिथ्या यदि वदेज्जनः

vedasāraṁ kariṣyāmi pratijñāpālanāya ca | gaṅgātoyamupasmṛśya mithyā yadi vadejjanaḥ

तथा वेदों का सार होगा, अपनी प्रतिज्ञा के पालन के लिए। गंगाजल का स्पर्श करके यदि कोई व्यक्ति मिथ्या भाषण करे —

श्लोक 75 (devibhagavatam.9.12.75)

स याति कालसूत्रं च यावद्वै ब्रह्मणो वयः । इत्युक्ते शङ्करे ब्रह्मन् गोलोके सुरसंसदि

sa yāti kālasūtraṁ ca yāvadvai brahmaṇo vayaḥ | ityukte śaṅkare brahman goloke surasaṁsadi

वह ब्रह्मा की आयु के बराबर काल तक कालसूत्र नरक में जाता है — हे ब्राह्मण! शंकर के ऐसा कहते ही गोलोक की देव-सभा में —

श्लोक 76 (devibhagavatam.9.12.76)

आविर्बभूव श्रीकृष्णो राधया सहितस्ततः । तं सुदृष्ट्वा च संहृष्टास्तुष्टुवुः पुरुषोत्तमम्

āvirbabhūva śrīkṛṣṇo rādhayā sahitastataḥ | taṁ sudṛṣṭvā ca saṁhṛṣṭāstuṣṭuvuḥ puruṣottamam

श्रीकृष्ण राधा सहित पुनः प्रकट हो गए; उन्हें देखकर सब अत्यन्त हर्षित होकर पुरुषोत्तम की स्तुति करने लगे।

श्लोक 77 (devibhagavatam.9.12.77)

परमानन्दपूर्णाश्च चकुश्च पुनरुत्सवम् । कालेन शम्भुर्भगवान् मुक्तिदीपं चकार सः

paramānandapūrṇāśca cakuśca punarutsavam | kālena śambhurbhagavān muktidīpaṁ cakāra saḥ

वे परमानन्द से परिपूर्ण होकर पुनः उत्सव मनाने लगे; कालान्तर में भगवान शम्भु ने मुक्तिदायक दीपक की रचना की।

श्लोक 78 (devibhagavatam.9.12.78)

इत्येवं कथितं सर्वं सुगोप्यं च सुदुर्लभम् । स एव द्रवरूपा सा गङ्गा गोलोकसम्भवा

ityevaṁ kathitaṁ sarvaṁ sugopyaṁ ca sudurlabham | sa eva dravarūpā sā gaṅgā golokasambhavā

इस प्रकार यह सब अत्यन्त गोपनीय तथा दुर्लभ रहस्य कहा गया; वे ही द्रवरूपा गंगा गोलोक में उत्पन्न हुई हैं।

श्लोक 79 (devibhagavatam.9.12.79)

राधाकृष्णाङ्गसम्भूता भुक्तिमुक्तिफलप्रदा । स्थाने स्थाने स्थापिता सा कृष्णेन च परात्मना । कृष्णस्वरूपा परमा सर्वब्रह्माण्डपूजिता

rādhākṛṣṇāṅgasambhūtā bhuktimuktiphalapradā | sthāne sthāne sthāpitā sā kṛṣṇena ca parātmanā | kṛṣṇasvarūpā paramā sarvabrahmāṇḍapūjitā

वे राधा-कृष्ण के अंग से उत्पन्न, भोग और मोक्ष दोनों का फल देने वाली हैं; परमात्मा कृष्ण द्वारा वे स्थान-स्थान पर स्थापित की गईं; वे कृष्ण की परम स्वरूपा तथा सभी ब्रह्माण्डों में पूजित हैं।

अध्याय 11अध्याय-सूचीअध्याय 13