Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 16

महालक्ष्मी का वेदवती रूप में राजगृह में जन्म

अध्याय 15अध्याय-सूचीअध्याय 17

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.16.1)

श्रीनारायण उवाच । लक्ष्मीं तौ च समाराध्य चोग्रेण तपसा मुने । वरमिष्टं च प्रत्येकं सम्प्रापतुरभीप्सितम्

śrīnārāyaṇa uvāca | lakṣmīṁ tau ca samārādhya cogreṇa tapasā mune | varamiṣṭaṁ ca pratyekaṁ samprāpaturabhīpsitam

श्री नारायण ने कहा — हे मुने! उग्र तप से लक्ष्मी की आराधना कर उन दोनों ने अपनी-अपनी अभीष्ट वर प्राप्त कर लिया।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.16.2)

महालक्ष्मीवरेणैव तौ पृथ्वीशौ बभूवतुः । पुण्यवन्तौ पुत्रवन्तौ धर्मध्वजकुशध्वजौ

mahālakṣmīvareṇaiva tau pṛthvīśau babhūvatuḥ | puṇyavantau putravantau dharmadhvajakuśadhvajau

महालक्ष्मी के वरदान से ही धर्मध्वज और कुशध्वज पृथ्वी के स्वामी बने, पुण्यवान् और पुत्रवान् हुए।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.16.3)

कुशध्वजस्य पत्नी च देवी मालावती सती । सा सुषाव च कालेन कमलांशां सुतां सतीम्

kuśadhvajasya patnī ca devī mālāvatī satī | sā suṣāva ca kālena kamalāṁśāṁ sutāṁ satīm

कुशध्वज की पत्नी सती मालावती देवी ने समय आने पर कमला के अंश से उत्पन्न एक सती कन्या को जन्म दिया।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.16.4)

सा च भूयिष्ठकालेन ज्ञानयुक्ता बभूव ह । कृत्वा वेदध्वनिं स्पष्टमुत्तस्थौ सूतिकागृहात्

sā ca bhūyiṣṭhakālena jñānayuktā babhūva ha | kṛtvā vedadhvaniṁ spaṣṭamuttasthau sūtikāgṛhāt

वह जन्म के तत्काल बाद ही ज्ञानसम्पन्न प्रतीत हुई; वेदों की स्पष्ट ध्वनि करते हुए वह सूतिकागृह से उठ खड़ी हुई।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.16.5)

वेदध्वनिं सा चकार जातमात्रेण कन्यका । तस्मात्तां च वेदवतीं प्रवदन्ति मनीषिणः

vedadhvaniṁ sā cakāra jātamātreṇa kanyakā | tasmāttāṁ ca vedavatīṁ pravadanti manīṣiṇaḥ

जन्म लेते ही उस कन्या ने वेद-ध्वनि की, इसीलिए विद्वज्जन उसे वेदवती कहते हैं।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.16.6)

जातमात्रेण सुस्नाता जगाम तपसे वनम् । सर्वैर्निषिद्धा यत्नेन नारायणपरायणा

jātamātreṇa susnātā jagāma tapase vanam | sarvairniṣiddhā yatnena nārāyaṇaparāyaṇā

जन्म लेते ही, स्नान कर, वह तपस्या के लिए वन को चल दी; सबके द्वारा यत्नपूर्वक रोके जाने पर भी वह नारायण-परायणा थी।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.16.7)

एकमन्वन्तरं चैव पुष्करे च तपस्विनी । अत्युग्रां च तपस्यां च लीलया हि चकार सा

ekamanvantaraṁ caiva puṣkare ca tapasvinī | atyugrāṁ ca tapasyāṁ ca līlayā hi cakāra sā

पुष्कर में उस तपस्विनी ने एक सम्पूर्ण मन्वन्तर तक अत्यंत उग्र तपस्या मानो लीलामात्र से की।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.16.8)

तथापि पुष्टा न क्लिष्टा नवयौवनसंयुता । सुश्राव सा च सहसा सुवाचमशरीरिणीम्

tathāpi puṣṭā na kliṣṭā navayauvanasaṁyutā | suśrāva sā ca sahasā suvācamaśarīriṇīm

फिर भी वह हृष्ट-पुष्ट, अक्लांत और नवयौवनसम्पन्न बनी रहीं; तभी उसने सहसा एक मधुर, अशरीरी वाणी सुनी।

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.16.9)

जन्मान्तरे च ते भर्ता भविष्यति हरिः स्वयम् । ब्रह्मादिभिर्दुराराध्यं पतिं लप्स्यसि सुन्दरि

janmāntare ca te bhartā bhaviṣyati hariḥ svayam | brahmādibhirdurārādhyaṁ patiṁ lapsyasi sundari

"अगले जन्म में स्वयं हरि तुम्हारे पति होंगे; हे सुन्दरी! ब्रह्मादि देवों के लिए भी दुराराध्य ऐसे पति को तुम प्राप्त करोगी।"

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.16.10)

इति श्रुत्वा च सा हृष्टा चकार ह पुनस्तपः । अतीव निर्जनस्थाने पर्वते गन्धमादने

iti śrutvā ca sā hṛṣṭā cakāra ha punastapaḥ | atīva nirjanasthāne parvate gandhamādane

यह सुनकर वह हर्षित हुई और गन्धमादन पर्वत के अत्यंत निर्जन स्थान में पुनः तपस्या करने लगी।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.16.11)

तत्रैव सुचिरं तप्त्वा विश्वस्य समुवास सा । ददर्श पुरतस्तत्र रावणं दुर्निवारणम्

tatraiva suciraṁ taptvā viśvasya samuvāsa sā | dadarśa puratastatra rāvaṇaṁ durnivāraṇam

वहीं दीर्घकाल तक तप करती हुई वह सर्वविश्रुत हो गई; वहाँ उसने अपने सामने दुर्निवार रावण को देखा।

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.16.12)

दृष्ट्वा सातिथिभक्त्या च पाद्यं तस्मै ददौ किल । सुस्वादुभूतं च फलं जलं चापि सुशीतलम्

dṛṣṭvā sātithibhaktyā ca pādyaṁ tasmai dadau kila | susvādubhūtaṁ ca phalaṁ jalaṁ cāpi suśītalam

उसे देखकर अतिथि-भक्ति के कारण उसने उसे पाद्य, मधुर फल और शीतल जल अर्पित किया।

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.16.13)

तच्च भुक्त्वा स पापिष्ठश्चोवास तत्समीपतः । चकार प्रश्नमिति तां का त्वं कल्याणि वर्तसे

tacca bhuktvā sa pāpiṣṭhaścovāsa tatsamīpataḥ | cakāra praśnamiti tāṁ kā tvaṁ kalyāṇi vartase

उसे ग्रहण कर वह पापिष्ठ उसके समीप ही बैठ गया और पूछने लगा — "हे कल्याणी! तुम कौन हो, यहाँ किस प्रकार रहती हो?"

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.16.14)

तां दृष्ट्वा स वरारोहां पीनश्रोणिपयोधराम् । शरत्पद्मोत्सवास्यां च सस्मितां सुदतीं सतीम्

tāṁ dṛṣṭvā sa varārohāṁ pīnaśroṇipayodharām | śaratpadmotsavāsyāṁ ca sasmitāṁ sudatīṁ satīm

उस श्रेष्ठ रूपवती, पूर्ण नितम्ब और वक्षवाली, शरद्-कमल के समान मुखवाली, मुस्कुराती, सुन्दर दन्तपंक्तिवाली सती को देखकर —

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.16.15)

मूर्च्छामवाप कृपणः कामबाणप्रपीडितः । स करेण समाकृष्य शृङ्गारं कर्तुमुद्यतः

mūrcchāmavāpa kṛpaṇaḥ kāmabāṇaprapīḍitaḥ | sa kareṇa samākṛṣya śṛṅgāraṁ kartumudyataḥ

— वह दीन रावण कामबाण से पीड़ित होकर मूर्च्छित-सा हो गया; और उसे हाथ से पकड़कर बलपूर्वक भोग करने को उद्यत हो गया।

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.16.16)

सती चुकोप दृष्ट्वा तं स्तम्भितं च चकार ह । स जडो हस्तपादैश्च किञ्चिद्वक्तुं न च क्षमः

satī cukopa dṛṣṭvā taṁ stambhitaṁ ca cakāra ha | sa jaḍo hastapādaiśca kiñcidvaktuṁ na ca kṣamaḥ

यह देखकर सती क्रुद्ध हो गई और उसे स्तम्भित कर दिया; वह हाथ-पैर से जड़वत् हो गया, कुछ भी बोलने में असमर्थ हो गया।

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.16.17)

तुष्टाव मनसा देवीं प्रययौ पद्मलोचनाम् । सा तुष्टा तस्य स्तवनं सुकृतं च चकार ह

tuṣṭāva manasā devīṁ prayayau padmalocanām | sā tuṣṭā tasya stavanaṁ sukṛtaṁ ca cakāra ha

उसने मन-ही-मन उस पद्मलोचना देवी की स्तुति की और वहाँ से चला गया; उसकी भली-भाँति की गई स्तुति से वह देवी प्रसन्न हुईं।

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.16.18)

सा शशाप मदर्थे त्वं विनङ्क्ष्यसि सबान्धवः । स्पृष्टाहं च त्वया कामाद् बलं चाप्यवलोकय

sā śaśāpa madarthe tvaṁ vinaṅkṣyasi sabāndhavaḥ | spṛṣṭāhaṁ ca tvayā kāmād balaṁ cāpyavalokaya

उसने शाप दिया — "मेरे ही कारण तुम अपने बन्धु-बान्धवों सहित नष्ट होगे; तुमने कामवश मुझे स्पर्श किया है, अब अपने बल का परिणाम देख लो।"

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.16.19)

इत्युक्त्वा सा च योगेन देहत्यागं चकार ह । गङ्गायां तां च संन्यस्य स्वगृहं रावणो ययौ

ityuktvā sā ca yogena dehatyāgaṁ cakāra ha | gaṅgāyāṁ tāṁ ca saṁnyasya svagṛhaṁ rāvaṇo yayau

यह कहकर उसने योगबल से देहत्याग कर दिया; रावण उसे गंगा में विसर्जित कर अपने घर लौट गया।

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.16.20)

अहो किमद्भुतं दृष्टं किं कृतं वानयाधुना । इति सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य विललाप पुनः पुनः

aho kimadbhutaṁ dṛṣṭaṁ kiṁ kṛtaṁ vānayādhunā | iti sañcintya sañcintya vilalāpa punaḥ punaḥ

"अहो! क्या अद्भुत देखा, इसने अभी क्या कर डाला!" — ऐसा बार-बार सोचकर वह बार-बार विलाप करने लगा।

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.16.21)

सा च कालान्तरे साध्वी बभूव जनकात्मजा । सीतादेवीति विख्याता यदर्थे रावणो हतः

sā ca kālāntare sādhvī babhūva janakātmajā | sītādevīti vikhyātā yadarthe rāvaṇo hataḥ

कालान्तर में वह साध्वी जनक की पुत्री बनीं, सीता देवी के नाम से विख्यात हुईं, जिनके निमित्त रावण मारा गया।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.16.22)

महातपस्विनी सा च तपसा पूर्वजन्मतः । लेभे रामं च भर्तारं परिपूर्णतमं हरिम्

mahātapasvinī sā ca tapasā pūrvajanmataḥ | lebhe rāmaṁ ca bhartāraṁ paripūrṇatamaṁ harim

उस महातपस्विनी ने पूर्वजन्म के तप के फलस्वरूप परिपूर्णतम हरि श्रीराम को पति रूप में प्राप्त किया।

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.16.23)

सम्प्राप तपसाऽऽराध्य दुराराध्यं जगत्पतिम् । सा रमा सुचिरं रेमे रामेण सह सुन्दरी

samprāpa tapasā''rādhya durārādhyaṁ jagatpatim | sā ramā suciraṁ reme rāmeṇa saha sundarī

तप से आराधना कर उस दुराराध्य जगत्पति को उसने प्राप्त किया; वह सुन्दरी रमा दीर्घकाल तक श्रीराम के साथ रमण करती रहीं।

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.16.24)

जातिस्मरा न स्मरति तपसश्च क्लमं पुरा । सुखेन तज्जहौ सर्वं दुःखं चापि सुखं फले

jātismarā na smarati tapasaśca klamaṁ purā | sukhena tajjahau sarvaṁ duḥkhaṁ cāpi sukhaṁ phale

जन्मस्मरण होते हुए भी उसे पूर्व तप का क्लेश स्मरण न रहा; सुखपूर्वक उसने वह सब त्याग दिया — फलरूप में दुःख भी सुख बन गया।

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.16.25)

नानाप्रकारविभवं चकार सुचिरं सती । सम्प्राप्य सुकुमारं तमतीव नवयौवना

nānāprakāravibhavaṁ cakāra suciraṁ satī | samprāpya sukumāraṁ tamatīva navayauvanā

वह सती, अत्यंत नवयौवना, उस अति सुकुमार राम को प्राप्त कर दीर्घकाल तक नाना प्रकार के वैभव का भोग करती रहीं।

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.16.26)

गुणिनं रसिकं शान्तं कान्तं देवमनुत्तमम् । स्त्रीणां मनोज्ञं रुचिरं तथा लेभे यथेप्सितम्

guṇinaṁ rasikaṁ śāntaṁ kāntaṁ devamanuttamam | strīṇāṁ manojñaṁ ruciraṁ tathā lebhe yathepsitam

— गुणवान्, रसिक, शान्त, कमनीय, अनुपम देव, स्त्रियों के लिए मनोहर और रुचिर — उन्हें उसने अपनी इच्छानुसार प्राप्त किया।

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.16.27)

पितुः सत्यपालनार्थं सत्यसन्धो रघूद्वहः । जगाम काननं पश्चात्कालेन च बलीयसा

pituḥ satyapālanārthaṁ satyasandho raghūdvahaḥ | jagāma kānanaṁ paścātkālena ca balīyasā

तत्पश्चात् पिता की प्रतिज्ञा पूर्ण करने हेतु सत्यसंध रघुकुलश्रेष्ठ राम प्रबल काल के प्रभाव से वन को गए।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.16.28)

तस्थौ समुद्रनिकटे सीतया लक्ष्मणेन च । ददर्श तत्र वह्निं च विप्ररूपधरं हरिः

tasthau samudranikaṭe sītayā lakṣmaṇena ca | dadarśa tatra vahniṁ ca viprarūpadharaṁ hariḥ

वे समुद्र के निकट सीता और लक्ष्मण के साथ ठहरे; वहाँ हरि (राम) ने ब्राह्मण-रूपधारी अग्नि को देखा।

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.16.29)

रामं च दुःखितं दृष्ट्वा स च दुःखी बभूव ह । उवाच किञ्चित्सत्येष्टं सत्यं सत्यपरायणः

rāmaṁ ca duḥkhitaṁ dṛṣṭvā sa ca duḥkhī babhūva ha | uvāca kiñcitsatyeṣṭaṁ satyaṁ satyaparāyaṇaḥ

राम को दुःखी देखकर वह भी दुःखी हो गया; सत्यपरायण उस अग्नि ने कुछ सत्य और हितकर वचन कहे।

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.16.30)

द्विज उवाच । भगवच्छ्रूयतां राम कालोऽयं यदुपस्थितः । सीताहरणकालोऽयं तवैव समुपस्थितः

dvija uvāca | bhagavacchrūyatāṁ rāma kālo'yaṁ yadupasthitaḥ | sītāharaṇakālo'yaṁ tavaiva samupasthitaḥ

ब्राह्मण ने कहा — "हे भगवन् राम! सुनिए, वह समय आ उपस्थित हुआ है — आपके लिए सीता-हरण का यही समय आ पहुँचा है।"

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.16.31)

दैवं च दुर्निवार्यं च न च दैवात्परो बली । जगत्प्रसूं मयि न्यस्य छायां रक्षान्तिकेऽधुना

daivaṁ ca durnivāryaṁ ca na ca daivātparo balī | jagatprasūṁ mayi nyasya chāyāṁ rakṣāntike'dhunā

दैव दुर्निवार्य है, दैव से बढ़कर कोई बलवान् नहीं; अतः जगत्-जननी को मुझे सौंप दीजिए, और उनकी छाया-प्रतिमा को अभी अपने पास रक्षार्थ रखिए।

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.16.32)

दास्यामि सीतां तुभ्यं च परीक्षासमये पुनः । देवैः प्रस्थापितोऽहं च न च विप्रो हुताशनः

dāsyāmi sītāṁ tubhyaṁ ca parīkṣāsamaye punaḥ | devaiḥ prasthāpito'haṁ ca na ca vipro hutāśanaḥ

परीक्षा के समय मैं पुनः सीता को आपको लौटा दूँगा; मैं देवताओं द्वारा भेजा गया हूँ, मैं ब्राह्मण नहीं, साक्षात् अग्नि हूँ।

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.16.33)

रामस्तद्वचनं श्रुत्वा न प्रकाश्य च लक्ष्मणम् । स्वीकारं वचसश्चक्रे हृदयेन विदूयता

rāmastadvacanaṁ śrutvā na prakāśya ca lakṣmaṇam | svīkāraṁ vacasaścakre hṛdayena vidūyatā

राम ने उसका यह वचन सुनकर, लक्ष्मण को बिना बताए, व्यथित हृदय से उस बात को स्वीकार कर लिया।

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.16.34)

वह्निर्योगेन सीताया मायासीतां चकार ह । तत्तुल्यगुणसर्वाङ्गां ददौ रामाय नारद

vahniryogena sītāyā māyāsītāṁ cakāra ha | tattulyaguṇasarvāṅgāṁ dadau rāmāya nārada

अग्नि ने अपनी योगशक्ति से सीता के समान मायामयी सीता का निर्माण किया, और हे नारद! समस्त गुणों और सम्पूर्ण अंगों में उसके समान उस माया-सीता को राम को सौंप दिया।

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.16.35)

सीतां गृहीत्वा स ययौ गोप्यं वक्तुं निषिध्य च । लक्ष्मणो नैव बुबुधे गोप्यमन्यस्य का कथा

sītāṁ gṛhītvā sa yayau gopyaṁ vaktuṁ niṣidhya ca | lakṣmaṇo naiva bubudhe gopyamanyasya kā kathā

वह (अग्नि) वास्तविक सीता को लेकर चला गया, और इसे गुप्त रखने का आदेश देकर गया; लक्ष्मण को भी इसका ज्ञान न हुआ — तब अन्य किसी को इसका पता होने का तो प्रश्न ही कहाँ।

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.16.36)

एतस्मिन्नन्तरे रामो ददर्श कानकं मृगम् । सीता तं प्रेरयामास तदर्थे यत्नपूर्वकम्

etasminnantare rāmo dadarśa kānakaṁ mṛgam | sītā taṁ prerayāmāsa tadarthe yatnapūrvakam

इसी बीच राम ने वन में स्वर्णमृग देखा; सीता ने प्रयत्नपूर्वक उसे उस मृग के लिए प्रेरित किया।

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.16.37)

संन्यस्य लक्ष्मणं रामो जानक्या रक्षणे वने । स्वयं जगाम तूर्णं तं विव्याध सायकेन च

saṁnyasya lakṣmaṇaṁ rāmo jānakyā rakṣaṇe vane | svayaṁ jagāma tūrṇaṁ taṁ vivyādha sāyakena ca

राम ने लक्ष्मण को वन में जानकी की रक्षा हेतु छोड़कर, स्वयं शीघ्रता से जाकर उस मृग को बाण से बींध दिया।

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.16.38)

लक्ष्मणेति च शब्दं स कृत्वा च मायया मृगः । प्राणांस्तत्याज सहसा पुरो दृष्ट्वा हरिं स्मरन्

lakṣmaṇeti ca śabdaṁ sa kṛtvā ca māyayā mṛgaḥ | prāṇāṁstatyāja sahasā puro dṛṣṭvā hariṁ smaran

उस मायावी मृग ने "लक्ष्मण!" की पुकार लगाई, और अपने सामने हरि को देखकर, उनका स्मरण करते हुए सहसा प्राण त्याग दिए।

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.16.39)

मृगदेहं परित्यज्य दिव्यरूपं विधाय च । रत्ननिर्माणयानेन वैकुण्ठं स जगाम ह

mṛgadehaṁ parityajya divyarūpaṁ vidhāya ca | ratnanirmāṇayānena vaikuṇṭhaṁ sa jagāma ha

मृग-शरीर त्यागकर दिव्य रूप धारण कर वह रत्ननिर्मित विमान से वैकुण्ठ को चला गया।

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.16.40)

वैकुण्ठलोकद्वार्यासीत्किङ्करो द्वारपालयोः । पुनर्जगाम तद्द्वारमादेशाद् द्वारपालयोः

vaikuṇṭhalokadvāryāsītkiṅkaro dvārapālayoḥ | punarjagāma taddvāramādeśād dvārapālayoḥ

वह वैकुण्ठलोक के द्वार पर दोनों द्वारपालों का किंकर (सेवक) बन गया; और द्वारपालों की आज्ञा से पुनः उसी द्वार पर गया।

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.16.41)

अथ शब्दं च सा श्रुत्वा लक्ष्मणेति च विक्लवम् । तं हि सा प्रेरयामास लक्ष्मणं रामसन्निधौ

atha śabdaṁ ca sā śrutvā lakṣmaṇeti ca viklavam | taṁ hi sā prerayāmāsa lakṣmaṇaṁ rāmasannidhau

तत्पश्चात् "लक्ष्मण!" की वह व्याकुल पुकार सुनकर, उसने (सीता ने) लक्ष्मण को राम के समीप जाने के लिए प्रेरित किया।

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.16.42)

गते च लक्ष्मणे रामं रावणो दुर्निवारणः । सीतां गृहीत्वा प्रययौ लङ्कामेव स्वलीलया

gate ca lakṣmaṇe rāmaṁ rāvaṇo durnivāraṇaḥ | sītāṁ gṛhītvā prayayau laṅkāmeva svalīlayā

लक्ष्मण के राम के पास जाते ही, दुर्निवार रावण सीता को हरकर सहज लीला से लंका को चला गया।

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.16.43)

विषसाद च रामश्च वने दृष्ट्वा च लक्ष्मणम् । तूर्णं च स्वाश्रमं गत्वा सीतां नैव ददर्श सः

viṣasāda ca rāmaśca vane dṛṣṭvā ca lakṣmaṇam | tūrṇaṁ ca svāśramaṁ gatvā sītāṁ naiva dadarśa saḥ

वन में लक्ष्मण को अकेले देखकर राम विषाद में पड़ गए; शीघ्र अपने आश्रम को जाकर उन्होंने सीता को वहाँ नहीं पाया।

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.16.44)

मूर्च्छां सम्प्राप सुचिरं विललाप भृशं पुनः । पुनः पुनश्च बभ्राम तदन्वेषणपूर्वकम्

mūrcchāṁ samprāpa suciraṁ vilalāpa bhṛśaṁ punaḥ | punaḥ punaśca babhrāma tadanveṣaṇapūrvakam

वे दीर्घकाल तक मूर्च्छित रहे और फिर अत्यंत विलाप करने लगे; बार-बार उनकी खोज करते हुए वे भटकते रहे।

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.16.45)

कालेन प्राप्य तद्वार्तां गोदावरीनदीतटे । सहायान्वानरात्कृत्वा बबन्ध सागरं हरिः

kālena prāpya tadvārtāṁ godāvarīnadītaṭe | sahāyānvānarātkṛtvā babandha sāgaraṁ hariḥ

समय आने पर गोदावरी नदी के तट पर उनका समाचार प्राप्तकर, वानरों को सहायक बनाकर, हरि (राम) ने समुद्र पर सेतु बाँधा।

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.16.46)

लङ्कां गत्वा रघुश्रेष्ठो जघान सायकेन च । कालेन प्राप्य तं हत्वा रावणं बान्धवैः सह

laṅkāṁ gatvā raghuśreṣṭho jaghāna sāyakena ca | kālena prāpya taṁ hatvā rāvaṇaṁ bāndhavaiḥ saha

लंका जाकर रघुश्रेष्ठ राम ने बाण से उसका वध किया; समय पाकर उन्होंने रावण को उसके बन्धु-बान्धवों सहित मार डाला।

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.16.47)

तां च वह्निपरीक्षां च कारयामास सत्वरम् । हुताशस्तत्र काले तु वास्तवीं जानकीं ददौ

tāṁ ca vahniparīkṣāṁ ca kārayāmāsa satvaram | hutāśastatra kāle tu vāstavīṁ jānakīṁ dadau

उन्होंने शीघ्र ही उसकी अग्निपरीक्षा करवाई; उस समय अग्निदेव ने वास्तविक जानकी को लौटा दिया।

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.16.48)

उवाच छाया वह्निं च रामं च विनयान्विता । करिष्यामीति किमहं तदुपायं वदस्व मे

uvāca chāyā vahniṁ ca rāmaṁ ca vinayānvitā | kariṣyāmīti kimahaṁ tadupāyaṁ vadasva me

छाया-सीता ने विनयपूर्वक अग्नि और राम से कहा — "अब मैं क्या करूँ? मुझे इसका उपाय बताइए।"

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.16.49)

श्रीरामाग्नी ऊचतुः त्वं गच्छ तपसे देवि पुष्करं च सुपुण्यदम् । कृत्वा तपस्या तत्रैव स्वर्गलक्ष्मीर्भविष्यसि

śrīrāmāgnī ūcatuḥ tvaṁ gaccha tapase devi puṣkaraṁ ca supuṇyadam | kṛtvā tapasyā tatraiva svargalakṣmīrbhaviṣyasi

श्रीराम और अग्नि ने कहा — "हे देवि! तुम परम पुण्यदायक पुष्कर में तप के लिए जाओ; वहीं तप करके तुम स्वर्गलक्ष्मी बन जाओगी।"

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.16.50)

सा च तद्वचनं श्रुत्वा प्रतप्य पुष्करे तपः । दिव्यं त्रिलक्षवर्षं च स्वर्गलक्ष्मीर्बभूव ह

sā ca tadvacanaṁ śrutvā pratapya puṣkare tapaḥ | divyaṁ trilakṣavarṣaṁ ca svargalakṣmīrbabhūva ha

यह वचन सुनकर, पुष्कर में तीन लाख दिव्य वर्षों तक तप कर वह स्वर्गलक्ष्मी बन गईं।

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.16.51)

सा च कालेन तपसा यज्ञकुण्डसमुद्भवा । कामिनी पाण्डवानां च द्रौपदी द्रुपदात्मजा

sā ca kālena tapasā yajñakuṇḍasamudbhavā | kāminī pāṇḍavānāṁ ca draupadī drupadātmajā

समय आने पर उस तप के फलस्वरूप वह यज्ञकुण्ड से उत्पन्न हुई — पाण्डवों की प्रिया द्रुपदपुत्री द्रौपदी।

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.16.52)

कृते युगे वेदवती कुशध्वजसुता शुभा । त्रेतायां रामपत्नी च सीतेति जनकात्मजा

kṛte yuge vedavatī kuśadhvajasutā śubhā | tretāyāṁ rāmapatnī ca sīteti janakātmajā

सतयुग में वे कुशध्वज की शुभ कन्या वेदवती थीं; त्रेतायुग में जनकपुत्री सीता के रूप में राम की पत्नी बनीं।

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.16.53)

तच्छाया द्रौपदी देवी द्वापरे द्रुपदात्मजा । त्रिहायणी च सा प्रोक्ता विद्यमाना युगत्रये

tacchāyā draupadī devī dvāpare drupadātmajā | trihāyaṇī ca sā proktā vidyamānā yugatraye

उसी की छाया द्वापरयुग में द्रुपदपुत्री द्रौपदी देवी बनीं; तीनों युगों में विद्यमान रहने के कारण उन्हें "त्रिहायणी" कहा जाता है।

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.16.54)

नारद उवाच । प्रियाः पञ्च कथं तस्या बभूवुर्मुनिपुङ्गव । इति मच्चित्तसन्देहं भञ्ज सन्देहभञ्जन

nārada uvāca | priyāḥ pañca kathaṁ tasyā babhūvurmunipuṅgava | iti maccittasandehaṁ bhañja sandehabhañjana

नारद ने कहा — हे मुनिपुंगव! उनके पाँच पति कैसे हुए? हे संदेहभंजन! मेरे मन का यह संदेह दूर कीजिए।

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.16.55)

श्रीनारायण उवाच । लङ्कायां वास्तवी सीता रामं सम्प्राप नारद । रूपयौवनसम्पन्ना छाया च बहुचिन्तया

śrīnārāyaṇa uvāca | laṅkāyāṁ vāstavī sītā rāmaṁ samprāpa nārada | rūpayauvanasampannā chāyā ca bahucintayā

श्री नारायण ने कहा — हे नारद! लंका में वास्तविक सीता को राम प्राप्त हुए; रूप-यौवन-सम्पन्न छाया-सीता बहुत चिन्ता के साथ [तप को गईं]।

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.16.56)

रामाग्न्योराज्ञया तप्तुमुपास्ते शङ्करं परम् । कामातुरा पतिव्यग्रा प्रार्थयन्ती पुनः पुनः

rāmāgnyorājñayā taptumupāste śaṅkaraṁ param | kāmāturā pativyagrā prārthayantī punaḥ punaḥ

राम और अग्नि की आज्ञा से तप करती हुई वह परम शंकर की उपासना करने लगी; कामातुर और पति के लिए व्याकुल होकर वह बार-बार प्रार्थना करती रहीं।

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.16.57)

पतिं देहि पतिं देहि पतिं देहि त्रिलोचन । पतिं देहि पतिं देहि पञ्चवारं चकार सा

patiṁ dehi patiṁ dehi patiṁ dehi trilocana | patiṁ dehi patiṁ dehi pañcavāraṁ cakāra sā

"पति दीजिए, पति दीजिए, पति दीजिए, हे त्रिलोचन! पति दीजिए, पति दीजिए" — इस प्रकार उसने पाँच बार कहा।

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.16.58)

शिवस्तत्प्रार्थनां श्रुत्वा प्रहस्य रसिकेश्वरः । प्रिये तव प्रियाः पञ्च भविष्यन्ति वरं ददौ

śivastatprārthanāṁ śrutvā prahasya rasikeśvaraḥ | priye tava priyāḥ pañca bhaviṣyanti varaṁ dadau

रसिकेश्वर शिव उस प्रार्थना को सुनकर हँस पड़े और वर दिया — "हे प्रिये! तुम्हारे पाँच पति होंगे।"

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.16.59)

तेन सा पाण्डवानां च बभूव कामिनी प्रिया । इति ते कथितं सर्वं प्रस्तावं वास्तवं शृणु

tena sā pāṇḍavānāṁ ca babhūva kāminī priyā | iti te kathitaṁ sarvaṁ prastāvaṁ vāstavaṁ śṛṇu

उसी वरदान से वह पाँचों पाण्डवों की प्रिय पत्नी बनीं; इस प्रकार मैंने तुम्हें सब कुछ बता दिया — अब यह वास्तविक वृत्तान्त सुनो।

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.16.60)

अथ सम्प्राप्य लङ्कायां सीतां रामो मनोहराम् । विभीषणाय तां लङ्कां दत्त्वायोध्यां ययौ पुनः

atha samprāpya laṅkāyāṁ sītāṁ rāmo manoharām | vibhīṣaṇāya tāṁ laṅkāṁ dattvāyodhyāṁ yayau punaḥ

तत्पश्चात् लंका में मनोहर सीता को पुनः प्राप्तकर, विभीषण को लंका सौंपकर, राम पुनः अयोध्या को लौट गए।

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.16.61)

एकादशसहस्राब्दं कृत्वा राज्यं च भारते । जगाम सर्वैर्लोकैश्च सार्धं वैकुण्ठमेव च

ekādaśasahasrābdaṁ kṛtvā rājyaṁ ca bhārate | jagāma sarvairlokaiśca sārdhaṁ vaikuṇṭhameva ca

भारतवर्ष में ग्यारह सहस्र वर्षों तक राज्य कर, वे समस्त प्रजाजनों सहित वैकुण्ठ को चले गए।

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.16.62)

कमलांशा वेदवती कमलायां विवेश सा । कथितं पुण्यमाख्यानं पुण्यदं पापनाशनम्

kamalāṁśā vedavatī kamalāyāṁ viveśa sā | kathitaṁ puṇyamākhyānaṁ puṇyadaṁ pāpanāśanam

कमला का अंश वेदवती अंततः कमला में ही समा गईं; इस प्रकार यह पुण्यदायक और पापनाशक पवित्र आख्यान कहा गया।

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.16.63)

सततं मूर्तिमन्तश्च वेदाश्चत्वार एव च । सन्ति यस्याश्च जिह्वाग्रे सा च वेदवती श्रुता

satataṁ mūrtimantaśca vedāścatvāra eva ca | santi yasyāśca jihvāgre sā ca vedavatī śrutā

जिसकी जिह्वा के अग्रभाग पर चारों वेद सदा साक्षात् मूर्तिमान् रूप में विद्यमान रहते थे, वे ही वेदवती के नाम से विख्यात हुईं।

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.16.64)

धर्मध्वजसुताख्यानं निबोध कथयामि ते

dharmadhvajasutākhyānaṁ nibodha kathayāmi te

अब धर्मध्वज की पुत्री का आख्यान सुनो, जिसे मैं तुम्हें कहता हूँ।

अध्याय 15अध्याय-सूचीअध्याय 17