नवम स्कन्ध · अध्याय 18
शंखचूड के साथ तुलसी की संगति
श्लोक 1 (devibhagavatam.9.18.1)
नारायण उवाच । तुलसी परितुष्टा च सुष्वाप हृष्टमानसा । नवयौवनसम्पन्ना वृषध्वजवराङ्गना
nārāyaṇa uvāca | tulasī parituṣṭā ca suṣvāpa hṛṣṭamānasā | navayauvanasampannā vṛṣadhvajavarāṅganā
नारायण ने कहा — तुलसी, जो वृषध्वज के वंश की उत्तम अंगनावाली, नवयौवनसम्पन्न और परम संतुष्ट थीं, हर्षित मन से सो गईं।
श्लोक 2 (devibhagavatam.9.18.2)
चिक्षेप पञ्चबाणश्च पञ्चबाणांश्च तां प्रति । पुष्पायुधेन सा दग्धा पुष्पचन्दनचर्चिता
cikṣepa pañcabāṇaśca pañcabāṇāṁśca tāṁ prati | puṣpāyudhena sā dagdhā puṣpacandanacarcitā
पंचबाण (कामदेव) ने उनकी ओर अपने पाँचों बाण छोड़े; पुष्प-चन्दन से अनुलिप्त होते हुए भी वह पुष्पायुध कामदेव से दग्ध हो गईं।
श्लोक 3 (devibhagavatam.9.18.3)
पुलकाङ्कितसर्वाङ्गी कम्पितारक्तलोचना । क्षणं सा शुष्कतां प्राप क्षणं मूर्च्छामवाप ह
pulakāṅkitasarvāṅgī kampitāraktalocanā | kṣaṇaṁ sā śuṣkatāṁ prāpa kṣaṇaṁ mūrcchāmavāpa ha
उनका सम्पूर्ण अंग रोमांचित हो उठा, उनके लाल नेत्र काँपने लगे — एक क्षण वह सूखने लगीं, तो दूसरे क्षण मूर्च्छित हो गईं।
श्लोक 4 (devibhagavatam.9.18.4)
क्षणमुद्विग्नतां प्राप क्षणं तन्द्रां सुखावहाम् । क्षणं च दहनं प्राप क्षणं प्राप प्रसन्नताम्
kṣaṇamudvignatāṁ prāpa kṣaṇaṁ tandrāṁ sukhāvahām | kṣaṇaṁ ca dahanaṁ prāpa kṣaṇaṁ prāpa prasannatām
एक क्षण वह उद्विग्न होतीं, तो दूसरे क्षण सुखद तन्द्रा में डूब जातीं; एक क्षण दाह अनुभव करतीं, तो दूसरे क्षण प्रसन्नता।
श्लोक 5 (devibhagavatam.9.18.5)
क्षणं सा चेतनां प्राप क्षणं प्राप विषण्णताम् । उत्तिष्ठन्ती क्षणं तल्पाद् गच्छन्ती निकटे क्षणम्
kṣaṇaṁ sā cetanāṁ prāpa kṣaṇaṁ prāpa viṣaṇṇatām | uttiṣṭhantī kṣaṇaṁ talpād gacchantī nikaṭe kṣaṇam
एक क्षण उन्हें चेतना लौटती, तो दूसरे क्षण विषाद घेर लेता; एक क्षण वह शय्या से उठतीं, तो दूसरे क्षण समीप जातीं।
श्लोक 6 (devibhagavatam.9.18.6)
भ्रमन्ती क्षणमुद्वेगान्निवसन्ती क्षणं पुनः । क्षणमेव समुद्वेगात्सुष्वाप पुनरेव सा
bhramantī kṣaṇamudvegānnivasantī kṣaṇaṁ punaḥ | kṣaṇameva samudvegātsuṣvāpa punareva sā
एक क्षण व्याकुल होकर घूमतीं, तो दूसरे क्षण फिर टिक जातीं; और उसी व्याकुलता के कारण वह पुनः सो गईं।
श्लोक 7 (devibhagavatam.9.18.7)
पुष्पचन्दनतल्पं च तद् बभूवातिकण्टकम् । विषहारि सुखं दिव्यं सुन्दरं च फलं जलम्
puṣpacandanatalpaṁ ca tad babhūvātikaṇṭakam | viṣahāri sukhaṁ divyaṁ sundaraṁ ca phalaṁ jalam
वह पुष्प-चन्दन की शय्या उन्हें अत्यंत कँटीली प्रतीत होने लगी; विषहारी दिव्य सुखकर सुन्दर फल और जल भी उन्हें अरुचिकर लगे।
श्लोक 8 (devibhagavatam.9.18.8)
निलयं च बिलाकारं सूक्ष्मवस्त्रं हुताशनः । सिन्दूरपत्रकं चैव व्रणतुल्यं च दुःखदम्
nilayaṁ ca bilākāraṁ sūkṣmavastraṁ hutāśanaḥ | sindūrapatrakaṁ caiva vraṇatulyaṁ ca duḥkhadam
उन्हें अपना कक्ष बिल-सदृश और महीन वस्त्र अग्नि-सदृश प्रतीत होने लगे; और सिन्दूर का टीका भी घाव-सदृश दुःखदायी लगने लगा।
श्लोक 9 (devibhagavatam.9.18.9)
क्षणं ददर्श तन्द्रायां सुवेषं पुरुषं सती । सुन्दरं च युवानं च सस्मितं रसिकेश्वरम्
kṣaṇaṁ dadarśa tandrāyāṁ suveṣaṁ puruṣaṁ satī | sundaraṁ ca yuvānaṁ ca sasmitaṁ rasikeśvaram
तन्द्रावस्था में एक क्षण उस सती ने एक सुवेशधारी, सुन्दर, युवा, मुस्कुराते हुए रसिकेश्वर पुरुष को देखा।
श्लोक 10 (devibhagavatam.9.18.10)
चन्दनोक्षितसर्वाङ्गं रत्नभूषणभूषितम् । आगच्छन्तं माल्यवन्तं पिबन्तं तन्मुखाम्बुजम्
candanokṣitasarvāṅgaṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitam | āgacchantaṁ mālyavantaṁ pibantaṁ tanmukhāmbujam
उसका सम्पूर्ण अंग चन्दन से लिप्त, रत्नाभूषणों से सुशोभित, मालाधारी, समीप आता हुआ, उनके मुखकमल को निहारता हुआ —
श्लोक 11 (devibhagavatam.9.18.11)
कथयन्तं रतिकथां ब्रुवन्तं मधुरं मुहुः । सम्भुक्तवन्तं तल्पे च समाश्लिष्यन्तमीप्सितम्
kathayantaṁ ratikathāṁ bruvantaṁ madhuraṁ muhuḥ | sambhuktavantaṁ talpe ca samāśliṣyantamīpsitam
— प्रेम की बातें करता हुआ, बार-बार मधुर वचन कहता हुआ, शय्या पर रमण करता हुआ, अभीष्ट को आलिंगन में लेता हुआ —
श्लोक 12 (devibhagavatam.9.18.12)
पुनरेव तु गच्छन्तमागच्छन्तं च सन्निधौ । यान्तं क्व यासि प्राणेश तिष्ठत्येवमुवाच सा
punareva tu gacchantamāgacchantaṁ ca sannidhau | yāntaṁ kva yāsi prāṇeśa tiṣṭhatyevamuvāca sā
— फिर से जाता हुआ, फिर से समीप आता हुआ; जाते हुए उससे वह बोलीं — "हे प्राणेश! कहाँ जा रहे हो? ठहरो!"
श्लोक 13 (devibhagavatam.9.18.13)
पुनश्च चेतनां प्राप्य विललाप पुनः पुनः । एवं सा यौवनं प्राप्य तस्थौ तत्रैव नारद
punaśca cetanāṁ prāpya vilalāpa punaḥ punaḥ | evaṁ sā yauvanaṁ prāpya tasthau tatraiva nārada
पुनः चेतना पाकर वह बार-बार विलाप करने लगीं; इस प्रकार यौवन को प्राप्त होकर, हे नारद! वह वहीं ठहरी रहीं।
श्लोक 14 (devibhagavatam.9.18.14)
शङ्खचूडो महायोगी जैगीषव्यान्मनोहरम् । कृष्णमन्त्रं च सम्प्राप्य कृत्वा सिद्धं तु पुष्करे
śaṅkhacūḍo mahāyogī jaigīṣavyānmanoharam | kṛṣṇamantraṁ ca samprāpya kṛtvā siddhaṁ tu puṣkare
महायोगी शंखचूड ने जैगीषव्य ऋषि से मनोहर कृष्ण-मंत्र प्राप्त कर, पुष्कर में उसे सिद्ध किया —
श्लोक 15 (devibhagavatam.9.18.15)
कवचं च गले बद्ध्वा सर्वमङ्गलमङ्गलम् । ब्रह्मणश्च वरं प्राप्य यत्ते मनसि वाञ्छितम्
kavacaṁ ca gale baddhvā sarvamaṅgalamaṅgalam | brahmaṇaśca varaṁ prāpya yatte manasi vāñchitam
— गले में सर्वमंगलों में मंगलकारी कवच बाँधकर, तथा ब्रह्मा से "जो तुम्हारे मन में अभीष्ट हो" ऐसा वर पाकर —
श्लोक 16 (devibhagavatam.9.18.16)
आज्ञया ब्रह्मणः सोऽपि बदरीं च समाययौ । आगच्छन्तं शङ्खचूडं ददर्श तुलसी मुने
ājñayā brahmaṇaḥ so'pi badarīṁ ca samāyayau | āgacchantaṁ śaṅkhacūḍaṁ dadarśa tulasī mune
— ब्रह्मा की आज्ञा से वह भी बदरी को आया; और हे मुने! तुलसी ने आते हुए शंखचूड को देखा।
श्लोक 17 (devibhagavatam.9.18.17)
नवयौवनसम्पन्नं कामदेवसमप्रभम् । श्वेतचम्पकवर्णाभं रत्नभूषणभूषितम्
navayauvanasampannaṁ kāmadevasamaprabham | śvetacampakavarṇābhaṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitam
— नवयौवनसम्पन्न, कामदेव के समान तेजस्वी, श्वेत चम्पक-पुष्प के वर्ण का, रत्नाभूषणों से सुशोभित —
श्लोक 18 (devibhagavatam.9.18.18)
शरत्पार्वणचन्द्रास्यं शरत्पङ्कजलोचनम् । रत्नसारविनिर्माणविमानस्थं मनोहरम्
śaratpārvaṇacandrāsyaṁ śaratpaṅkajalocanam | ratnasāravinirmāṇavimānasthaṁ manoharam
— मुख शरद्-पूर्णचन्द्र-सदृश, नेत्र शरद्-कमल-सदृश, श्रेष्ठ रत्नों से निर्मित मनोहर विमान पर आरूढ़ —
श्लोक 19 (devibhagavatam.9.18.19)
रत्नकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजितम् । पारिजातप्रसूनानां मालावन्तं च सुस्मितम्
ratnakuṇḍalayugmena gaṇḍasthalavirājitam | pārijātaprasūnānāṁ mālāvantaṁ ca susmitam
— रत्नकुण्डलों की जोड़ी से गंडस्थल शोभायमान, पारिजात के पुष्पों की माला धारण किए, मधुर मुस्कान लिए —
श्लोक 20 (devibhagavatam.9.18.20)
कस्तूरीकुङ्कुमायुक्तं सुगन्धिचन्दनान्वितम् । सा दृष्ट्वा सन्निधावेनं मुखमाच्छाद्य वाससा
kastūrīkuṅkumāyuktaṁ sugandhicandanānvitam | sā dṛṣṭvā sannidhāvenaṁ mukhamācchādya vāsasā
— कस्तूरी-कुंकुम से युक्त, सुगन्धित चन्दन से अनुलिप्त; उसे समीप देखकर उसने अपने मुख को वस्त्र से ढक लिया।
श्लोक 21 (devibhagavatam.9.18.21)
सस्मिता तं निरीक्षन्ती सकटाक्षं पुनः पुनः । बभूवातिनम्रमुखी नवसङ्गमलज्जिता
sasmitā taṁ nirīkṣantī sakaṭākṣaṁ punaḥ punaḥ | babhūvātinamramukhī navasaṅgamalajjitā
मुस्कुराती हुई वह उसे बार-बार तिरछी दृष्टि से देखने लगीं; नए मिलन की लज्जा से उनका मुख अत्यंत झुक गया।
श्लोक 22 (devibhagavatam.9.18.22)
शरदिन्दुविनिन्द्यैकस्वमुखेन्दुविराजिता । अमूल्यरत्ननिर्माणयावकावलिसंयुता
śaradinduvinindyaikasvamukhenduvirājitā | amūlyaratnanirmāṇayāvakāvalisaṁyutā
उनका मुख-चन्द्र अकेला शरद्-चन्द्रमा को भी लज्जित करता था; उनके चरण अमूल्य रत्नों से बने महावर की रेखाओं से सुशोभित थे —
श्लोक 23 (devibhagavatam.9.18.23)
मणीन्द्रसारनिर्माणक्वणन्मञ्जीररञ्जिता । दधती कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम्
maṇīndrasāranirmāṇakvaṇanmañjīrarañjitā | dadhatī kabarībhāraṁ mālatīmālyasaṁyutam
— श्रेष्ठ मणियों से बने रुनझुन करते नूपुरों से सुशोभित, मालती के पुष्पों की माला से युक्त भारी वेणी धारण किए हुए —
श्लोक 24 (devibhagavatam.9.18.24)
अमूल्यरत्ननिर्माणमकराकृतिकुण्डला । चित्रकुण्डलयुग्मेन गण्डस्थलविराजिता
amūlyaratnanirmāṇamakarākṛtikuṇḍalā | citrakuṇḍalayugmena gaṇḍasthalavirājitā
— अमूल्य रत्नों से बने मकराकृति कुण्डल पहने, उन चित्रित कुण्डलों की जोड़ी से गंडस्थल शोभायमान —
श्लोक 25 (devibhagavatam.9.18.25)
रत्नेन्द्रसारहारेण स्तनमध्यस्थलोज्ज्वला । रत्नकङ्कणकेयूरशङ्खभूषणभूषिता
ratnendrasārahāreṇa stanamadhyasthalojjvalā | ratnakaṅkaṇakeyūraśaṅkhabhūṣaṇabhūṣitā
— श्रेष्ठ रत्नों के हार से वक्षस्थल उज्ज्वल, रत्नजड़ित कंकण, केयूर और शंख के आभूषणों से सुसज्जित —
श्लोक 26 (devibhagavatam.9.18.26)
रत्नाङ्गुलीयकैर्दिव्यैरङ्गुल्यावलिराजिता । दृष्ट्वा तां ललितां रम्यां सुशीलां सुन्दरीं सतीम्
ratnāṅgulīyakairdivyairaṅgulyāvalirājitā | dṛṣṭvā tāṁ lalitāṁ ramyāṁ suśīlāṁ sundarīṁ satīm
— दिव्य रत्नजड़ित अँगूठियों से उँगलियों की पंक्ति सुशोभित; उस ललित, रम्य, सुशील, सुन्दरी सती को देखकर —
श्लोक 27 (devibhagavatam.9.18.27)
उवास तत्समीपे तु मधुरं तामुवाच सः । शङ्खचूड उवाच । का त्वं कस्य च कन्या च धन्या मान्या च योषिताम्
uvāsa tatsamīpe tu madhuraṁ tāmuvāca saḥ | śaṅkhacūḍa uvāca | kā tvaṁ kasya ca kanyā ca dhanyā mānyā ca yoṣitām
— वह उनके समीप बैठकर मधुर वचन बोला। शंखचूड ने कहा — "तुम कौन हो, किसकी पुत्री हो, हे स्त्रियों में धन्य और माननीय!
श्लोक 28 (devibhagavatam.9.18.28)
का त्वं मानिनि कल्याणि सर्वकल्याणदायिनि । मौनीभूते किङ्करे मां सम्भाषां कुरु सुन्दरि
kā tvaṁ mānini kalyāṇi sarvakalyāṇadāyini | maunībhūte kiṅkare māṁ sambhāṣāṁ kuru sundari
हे मानिनी! हे कल्याणी! हे सर्वकल्याणदायिनी! तुम कौन हो? हे सुन्दरी! तुम्हारे इस मौन सेवक से कुछ बात करो।"
श्लोक 29 (devibhagavatam.9.18.29)
इत्येवं वचनं श्रुत्वा सकामा वामलोचना । सस्मिता नम्रवदना सकामं तमुवाच सा
ityevaṁ vacanaṁ śrutvā sakāmā vāmalocanā | sasmitā namravadanā sakāmaṁ tamuvāca sā
यह सुनकर, कामातुर, सुन्दर नेत्रोंवाली, मुस्कुराती और नम्र मुखवाली वह भी कामसहित उससे बोलीं।
श्लोक 30 (devibhagavatam.9.18.30)
तुलस्युवाच । धर्मध्वजसुताहं च तपस्यायां तपोवने । तपस्विन्यहं तिष्ठामि कस्त्वं गच्छ यथासुखम्
tulasyuvāca | dharmadhvajasutāhaṁ ca tapasyāyāṁ tapovane | tapasvinyahaṁ tiṣṭhāmi kastvaṁ gaccha yathāsukham
तुलसी ने कहा — "मैं धर्मध्वज की पुत्री हूँ, इस तपोवन में तपस्या में लीन तपस्विनी बनकर रहती हूँ। तुम कौन हो? जहाँ चाहो चले जाओ।
श्लोक 31 (devibhagavatam.9.18.31)
कामिनीं कुलजातां च रहस्येकाकिनीं सतीम् । न पृच्छति कुले जात इत्येवं मे श्रुतौ श्रुतम्
kāminīṁ kulajātāṁ ca rahasyekākinīṁ satīm | na pṛcchati kule jāta ityevaṁ me śrutau śrutam
कुलीन पुरुष एकान्त में अकेली मिली कुलवती सती स्त्री से इस प्रकार प्रश्न नहीं करता — यह मैंने शास्त्रों में सुना है।
श्लोक 32 (devibhagavatam.9.18.32)
लम्पटोऽसत्कुले जातो धर्मशास्त्रार्थवर्जितः । येनाश्रुतः श्रुतेरर्थः स कामीच्छति कामिनीम्
lampaṭo'satkule jāto dharmaśāstrārthavarjitaḥ | yenāśrutaḥ śruterarthaḥ sa kāmīcchati kāminīm
जो नीच कुल में उत्पन्न, धर्मशास्त्र के अर्थ से रहित, तथा श्रुति के सच्चे अर्थ को न जानने वाला हो, वही कामी पुरुष स्त्री की इस प्रकार अभिलाषा करता है।"
श्लोक 33 (devibhagavatam.9.18.33)
आपातमधुरां मत्तामन्तकां पुरुषस्य ताम् । विषकुम्भाकाररूपाममृतास्यां च सन्ततम्
āpātamadhurāṁ mattāmantakāṁ puruṣasya tām | viṣakumbhākārarūpāmamṛtāsyāṁ ca santatam
प्रथम दृष्टि में मधुर, मादक, पर पुरुष के लिए मृत्युस्वरूपा; रूप में विष के घड़े के समान, यद्यपि मुख सदा अमृतमय-सा प्रतीत होता है।
श्लोक 34 (devibhagavatam.9.18.34)
हृदये क्षुरधाराभां शश्वन्मधुरभाषिणीम् । स्वकार्यपरिनिष्पत्त्यै तत्परा सततं च ताम्
hṛdaye kṣuradhārābhāṁ śaśvanmadhurabhāṣiṇīm | svakāryapariniṣpattyai tatparā satataṁ ca tām
— हृदय में छुरे की धार के समान, तो भी सदा मधुरभाषिणी; अपने ही कार्य की सिद्धि में सदा तत्पर रहने वाली —
श्लोक 35 (devibhagavatam.9.18.35)
कार्यार्थे स्वामिवशगामन्यथैवावशां सदा । स्वान्तर्मलिनरूपां च प्रसन्नवदनेक्षणाम्
kāryārthe svāmivaśagāmanyathaivāvaśāṁ sadā | svāntarmalinarūpāṁ ca prasannavadanekṣaṇām
— प्रयोजन सिद्ध करने हेतु पति के वश में रहने वाली, अन्यथा सदा अवश; भीतर से मलिन रूपवाली, पर मुख और दृष्टि से प्रसन्न दिखने वाली —
श्लोक 36 (devibhagavatam.9.18.36)
श्रुतौ पुराणे यासां च चरित्रमतिदूषितम् । तासु को विश्वसेत्प्राज्ञः प्रज्ञावांश्च दुराशयः
śrutau purāṇe yāsāṁ ca caritramatidūṣitam | tāsu ko viśvasetprājñaḥ prajñāvāṁśca durāśayaḥ
— जिनका चरित्र श्रुति और पुराण में अत्यंत दूषित बताया गया है, उन पर कौन ज्ञानी विश्वास करेगा? दुराशय व्यक्ति ही, चाहे वह प्रज्ञावान् भी क्यों न हो, विश्वास करता है।
श्लोक 37 (devibhagavatam.9.18.37)
तासां को वा रिपुर्मित्रं प्रार्थयन्ति नवं नवम् । दृष्ट्वा सुवेषं पुरुषमिच्छन्ति हृदये सदा
tāsāṁ ko vā ripurmitraṁ prārthayanti navaṁ navam | dṛṣṭvā suveṣaṁ puruṣamicchanti hṛdaye sadā
उनके लिए न कोई शत्रु है न मित्र; वे सदा नए-नए पुरुष की कामना करती हैं; सुवेशधारी पुरुष को देखकर वे सदैव हृदय में उसकी इच्छा करती हैं।
श्लोक 38 (devibhagavatam.9.18.38)
बाह्ये स्वार्थं सतीत्वं च ज्ञापयन्ती प्रयत्नतः । शश्वत्कामा च रामा च कामाधारा मनोहरा
bāhye svārthaṁ satītvaṁ ca jñāpayantī prayatnataḥ | śaśvatkāmā ca rāmā ca kāmādhārā manoharā
बाहर से अपने स्वार्थवश यत्नपूर्वक सतीत्व प्रकट करती हैं; स्त्रियाँ सदा कामसहित, काम की आधारस्वरूप, तो भी मनोहर होती हैं।
श्लोक 39 (devibhagavatam.9.18.39)
बाह्ये छलात्खेदयन्ती स्वान्तर्मैथुनमानसा । कान्तं हसन्ती रहसि बाह्येऽतीव सुलज्जिता
bāhye chalātkhedayantī svāntarmaithunamānasā | kāntaṁ hasantī rahasi bāhye'tīva sulajjitā
— बाहर से छलपूर्वक अरुचि प्रकट करती हुई, भीतर से मैथुन में ही मन लगाए रहती हैं; एकान्त में प्रियतम पर हँसती हैं, तो सार्वजनिक रूप से अत्यंत लज्जाशील दिखती हैं —
श्लोक 40 (devibhagavatam.9.18.40)
मानिनी मैथुनाभावे कोपना कलहाङ्कुरा । सुप्रीता भूरिसम्भोगात्स्वल्पमैथुनदुःखिता
māninī maithunābhāve kopanā kalahāṅkurā | suprītā bhūrisambhogātsvalpamaithunaduḥkhitā
— भोग न मिलने पर मानिनी, क्रोधित और कलह की जड़; भरपूर भोग से अत्यंत प्रसन्न, अल्प भोग से दुःखी —
श्लोक 41 (devibhagavatam.9.18.41)
सुमिष्टान्नाच्छीततोयादाकाङ्क्षन्ती च मानसे । सुन्दरं रसिकं कान्तं युवानं गुणिनं सदा
sumiṣṭānnācchītatoyādākāṅkṣantī ca mānase | sundaraṁ rasikaṁ kāntaṁ yuvānaṁ guṇinaṁ sadā
— मधुरतम अन्न या शीतलतम जल से भी अधिक, मन में सदा एक सुन्दर, रसिक, प्रिय, युवा और गुणवान् पुरुष की अभिलाषा करने वाली —
श्लोक 42 (devibhagavatam.9.18.42)
सुतात्परमभिस्नेहं कुर्वती रसिकोपरि । प्राणाधिकं प्रियतमं सम्भोगकुशलं प्रियम्
sutātparamabhisnehaṁ kurvatī rasikopari | prāṇādhikaṁ priyatamaṁ sambhogakuśalaṁ priyam
— अपने ही पुत्र से भी अधिक स्नेह रसिक पुरुष पर करने वाली; प्राणों से भी प्रिय, भोग में कुशल प्रियतम को —
श्लोक 43 (devibhagavatam.9.18.43)
पश्यन्ती रिपुतुल्यं च वृद्धं वा मैथुनाक्षमम् । कलहं कुर्वती शश्वत्तेन सार्धं सुकोपना
paśyantī riputulyaṁ ca vṛddhaṁ vā maithunākṣamam | kalahaṁ kurvatī śaśvattena sārdhaṁ sukopanā
— किन्तु वृद्ध या मैथुन में असमर्थ पुरुष को शत्रु के समान देखने वाली; उससे निरन्तर कलह करने वाली, अत्यंत क्रोधशील —
श्लोक 44 (devibhagavatam.9.18.44)
वाचया भक्षयन्ती तं सर्प आखुमिवोल्बणम् । दुःसाहसस्वरूपा च सर्वदोषाश्रया सदा
vācayā bhakṣayantī taṁ sarpa ākhumivolbaṇam | duḥsāhasasvarūpā ca sarvadoṣāśrayā sadā
— अपनी वाणी से उसे इस प्रकार खा जाने वाली जैसे विशाल सर्प चूहे को निगल जाता है; दुःसाहसी स्वभाव की, सदा समस्त दोषों का आश्रय —
श्लोक 45 (devibhagavatam.9.18.45)
ब्रह्मविष्णुशिवादीनां दुःसाध्या मोहरूपिणी । तपोमार्गार्गला शश्वन्मोक्षद्वारकपाटिका
brahmaviṣṇuśivādīnāṁ duḥsādhyā moharūpiṇī | tapomārgārgalā śaśvanmokṣadvārakapāṭikā
— ब्रह्मा, विष्णु, शिव आदि के लिए भी दुःसाध्य, मोहस्वरूपा; तपोमार्ग में अर्गला के समान, मोक्ष-द्वार को सदा बन्द करने वाली कपाट के समान —
श्लोक 46 (devibhagavatam.9.18.46)
हरेर्भक्तिव्यवहिता सर्वमायाकरण्डिका । संसारकारागारे च शश्वन्निगडरूपिणी
harerbhaktivyavahitā sarvamāyākaraṇḍikā | saṁsārakārāgāre ca śaśvannigaḍarūpiṇī
— हरि-भक्ति में बाधक, समस्त माया की मंजूषा; संसार के कारागार में सदा बेड़ी के समान —
श्लोक 47 (devibhagavatam.9.18.47)
इन्द्रजालस्वरूपा च मिथ्या च स्वप्नरूपिणी । बिभ्रती बाह्यसौन्दर्यमधोऽङ्गमतिकुत्सितम्
indrajālasvarūpā ca mithyā ca svapnarūpiṇī | bibhratī bāhyasaundaryamadho'ṅgamatikutsitam
— इन्द्रजाल-स्वरूपा, मिथ्या, स्वप्न के समान; बाहर से सौन्दर्य धारण करने वाली, जबकि निचला अंग अत्यंत घृणित —
श्लोक 48 (devibhagavatam.9.18.48)
नानाविण्मूत्रपूयानामाधारं मलसंयुतम् । दुर्गन्धिदोषसंयुक्तं रक्तारक्तमसंस्कृतम्
nānāviṇmūtrapūyānāmādhāraṁ malasaṁyutam | durgandhidoṣasaṁyuktaṁ raktāraktamasaṁskṛtam
— नाना प्रकार के मल-मूत्र-पूय का आधार, मलिनता से युक्त; दुर्गन्ध-दोष से युक्त, रक्त-मिश्रित, अपरिष्कृत —
श्लोक 49 (devibhagavatam.9.18.49)
मायारूपा मायिनां च विधिना निर्मिता पुरा । विषरूपा मुमुक्षूणामदृश्याप्यभिवाञ्छताम्
māyārūpā māyināṁ ca vidhinā nirmitā purā | viṣarūpā mumukṣūṇāmadṛśyāpyabhivāñchatām
— मायास्वरूपा, विधाता द्वारा पूर्वकाल में मायाग्रस्त पुरुषों के लिए ही निर्मित; मुमुक्षुओं के लिए विषस्वरूपा, अदृष्ट रहते हुए भी वांछित।
श्लोक 50 (devibhagavatam.9.18.50)
इत्युक्त्वा तुलसी तं तु विरराम च नारद । सस्मितः शङ्खचूडश्च प्रवक्तुमुपचक्रमे
ityuktvā tulasī taṁ tu virarāma ca nārada | sasmitaḥ śaṅkhacūḍaśca pravaktumupacakrame
यह कहकर तुलसी चुप हो गईं, हे नारद! और शंखचूड मुस्कुराते हुए बोलने लगे।
श्लोक 51 (devibhagavatam.9.18.51)
शङ्खचूड उवाच । त्वया यत्कथितं देवि न च सर्वमलीककम् । किञ्चित्सत्यमलीकं च किञ्चिन्मत्तो निशामय
śaṅkhacūḍa uvāca | tvayā yatkathitaṁ devi na ca sarvamalīkakam | kiñcitsatyamalīkaṁ ca kiñcinmatto niśāmaya
शंखचूड ने कहा — "हे देवि! तुमने जो कहा वह सब मिथ्या नहीं है; उसमें कुछ सत्य है और कुछ मिथ्या; अब मुझसे सुनो।
श्लोक 52 (devibhagavatam.9.18.52)
निर्मितं द्विविधं धात्रा स्त्रीरूपं सर्वमोहनम् । कृत्वा रूपं वास्तवं च प्रशस्यं चाप्रशंसितम्
nirmitaṁ dvividhaṁ dhātrā strīrūpaṁ sarvamohanam | kṛtvā rūpaṁ vāstavaṁ ca praśasyaṁ cāpraśaṁsitam
विधाता ने स्त्री के सर्वमोहक रूप को दो प्रकार से निर्मित किया — एक वास्तविक और प्रशंसनीय रूप, दूसरा अप्रशंसित।
श्लोक 53 (devibhagavatam.9.18.53)
लक्ष्मीः सरस्वती दुर्गा सावित्री राधिकादिका । सृष्टिसूत्रस्वरूपा च आद्या सृष्टिर्विनिर्मिता
lakṣmīḥ sarasvatī durgā sāvitrī rādhikādikā | sṛṣṭisūtrasvarūpā ca ādyā sṛṣṭirvinirmitā
लक्ष्मी, सरस्वती, दुर्गा, सावित्री, राधिका आदि — सृष्टि के सूत्रस्वरूपा, ये आदि सृष्टि के रूप में निर्मित हुईं।
श्लोक 54 (devibhagavatam.9.18.54)
एतासामंशरूपं च स्त्रीरूपं वास्तवं स्मृतम् । तत्प्रशस्यं यशोरूपं सर्वमङ्गलकारकम्
etāsāmaṁśarūpaṁ ca strīrūpaṁ vāstavaṁ smṛtam | tatpraśasyaṁ yaśorūpaṁ sarvamaṅgalakārakam
इन्हीं के अंशरूप स्त्री-रूप को वास्तविक माना गया है; वह प्रशंसनीय है, यशस्वरूप है, सर्वमंगलकारी है।
श्लोक 55 (devibhagavatam.9.18.55)
शतरूपा देवहूती स्वधा स्वाहा च दक्षिणा । छायावती रोहिणी च वरुणानी शची तथा
śatarūpā devahūtī svadhā svāhā ca dakṣiṇā | chāyāvatī rohiṇī ca varuṇānī śacī tathā
शतरूपा, देवहूति, स्वधा, स्वाहा और दक्षिणा; छायावती, रोहिणी, वरुणानी तथा शची —
श्लोक 56 (devibhagavatam.9.18.56)
कुबेरस्य च पत्नी याप्यदितिश्च दितिस्तथा । लोपामुद्रानसूया च कोटभी तुलसी तथा
kuberasya ca patnī yāpyaditiśca ditistathā | lopāmudrānasūyā ca koṭabhī tulasī tathā
— कुबेर की पत्नी, अदिति तथा दिति; लोपामुद्रा, अनसूया, कोटभी तथा तुलसी —
श्लोक 57 (devibhagavatam.9.18.57)
अहल्यारुन्धती मेना तारा मन्दोदरी तथा । दमयन्ती वेदवती गङ्गा च मनसा तथा
ahalyārundhatī menā tārā mandodarī tathā | damayantī vedavatī gaṅgā ca manasā tathā
— अहल्या, अरुन्धती, मेना, तारा तथा मन्दोदरी; दमयन्ती, वेदवती, गंगा तथा मनसा —
श्लोक 58 (devibhagavatam.9.18.58)
पुष्टिस्तुष्टिः स्मृतिर्मेधा कालिका च वसुन्धरा । षष्ठी मङ्गलचण्डी च मूर्तिश्च धर्मकामिनी
puṣṭistuṣṭiḥ smṛtirmedhā kālikā ca vasundharā | ṣaṣṭhī maṅgalacaṇḍī ca mūrtiśca dharmakāminī
— पुष्टि, तुष्टि, स्मृति, मेधा, कालिका तथा वसुन्धरा; षष्ठी, मंगलचण्डी, मूर्ति तथा धर्म की प्रिया —
श्लोक 59 (devibhagavatam.9.18.59)
स्वस्तिः श्रद्धा च शान्तिश्च कान्तिः क्षान्तिस्तथा परा । निद्रा तन्द्रा क्षुत्पिपासा सन्ध्या रात्रिदिनानि च
svastiḥ śraddhā ca śāntiśca kāntiḥ kṣāntistathā parā | nidrā tandrā kṣutpipāsā sandhyā rātridināni ca
— स्वस्ति, श्रद्धा, शान्ति, कान्ति तथा परम क्षान्ति; निद्रा, तन्द्रा, क्षुधा-पिपासा, संध्या तथा रात्रि-दिन —
श्लोक 60 (devibhagavatam.9.18.60)
सम्पत्तिर्धृतिकीर्ती च क्रिया शोभा प्रभा शिवा । यत्स्त्रीरूपं च सम्भूतमुत्तमं तु युगे युगे
sampattirdhṛtikīrtī ca kriyā śobhā prabhā śivā | yatstrīrūpaṁ ca sambhūtamuttamaṁ tu yuge yuge
— सम्पत्ति, धृति, कीर्ति, क्रिया, शोभा, प्रभा तथा शिवा — जो भी उत्तम स्त्री-रूप युग-युग में उत्पन्न हुआ है —
श्लोक 61 (devibhagavatam.9.18.61)
कलाकलांशरूपं च स्वर्वेश्यादिकमेव च । तदप्रशस्यं विश्वेषु पुंश्चलीरूपमेव च
kalākalāṁśarūpaṁ ca svarveśyādikameva ca | tadapraśasyaṁ viśveṣu puṁścalīrūpameva ca
— [वह सब प्रशंसनीय रूप है]। किन्तु जो कला के अंश-मात्र का रूप है, जैसे स्वर्ग की वेश्याएँ आदि — वह विश्व में अप्रशंसित है, पुंश्चली-स्वरूप ही है।
श्लोक 62 (devibhagavatam.9.18.62)
सत्त्वप्रधानं यद्रूपं तद्युक्तं च प्रभावतः । तदुत्तमं च विश्वेषु साध्वीरूपं प्रशंसितम्
sattvapradhānaṁ yadrūpaṁ tadyuktaṁ ca prabhāvataḥ | taduttamaṁ ca viśveṣu sādhvīrūpaṁ praśaṁsitam
जिस रूप में सत्त्व प्रधान है, जो वास्तविक प्रभाव से युक्त है — वही विश्व में उत्तम है, वही साध्वी-रूप प्रशंसित है।
श्लोक 63 (devibhagavatam.9.18.63)
तद्वास्तवं च विज्ञेयं प्रवदन्ति मनीषिणः । रजोरूपं तमोरूपं कलासु विविधं स्मृतम्
tadvāstavaṁ ca vijñeyaṁ pravadanti manīṣiṇaḥ | rajorūpaṁ tamorūpaṁ kalāsu vividhaṁ smṛtam
उसी को वास्तविक जानना चाहिए — ऐसा विद्वज्जन कहते हैं। रजोगुणी रूप तथा तमोगुणी रूप कलाओं में विविध प्रकार से स्मरण किए गए हैं।
श्लोक 64 (devibhagavatam.9.18.64)
मध्यमा रजसश्चांशास्तास्तु भोगेषु लोलुपाः । सुखसम्भोगवश्याश्च स्वकार्ये निरताः सदा
madhyamā rajasaścāṁśāstāstu bhogeṣu lolupāḥ | sukhasambhogavaśyāśca svakārye niratāḥ sadā
रजोगुण के मध्यम अंश भोगों में लोलुप होते हैं; सुख-भोग के वशीभूत, सदा अपने ही प्रयोजन में लगे रहते हैं।
श्लोक 65 (devibhagavatam.9.18.65)
कपटा मोहकारिण्यो धर्मार्थविमुखाः सदा । रजोरूपस्य साध्वीत्वमतो नैवोपजायते
kapaṭā mohakāriṇyo dharmārthavimukhāḥ sadā | rajorūpasya sādhvītvamato naivopajāyate
कपटपूर्ण, मोह उत्पन्न करने वाली, सदा धर्म और सच्चे प्रयोजन से विमुख — इसीलिए रजोगुणी रूप में साध्वीत्व कभी उत्पन्न नहीं होता।
श्लोक 66 (devibhagavatam.9.18.66)
इदं मध्यमरूपं च प्रवदन्ति मनीषिणः । तमोरूपं दुर्निवार्यमधमं तद्विदुर्बुधाः
idaṁ madhyamarūpaṁ ca pravadanti manīṣiṇaḥ | tamorūpaṁ durnivāryamadhamaṁ tadvidurbudhāḥ
इसी को विद्वज्जन मध्यम रूप कहते हैं; तमोगुणी रूप को, जो दुर्निवार्य और अधम है, बुधजन निकृष्टतम जानते हैं।
श्लोक 67 (devibhagavatam.9.18.67)
न पृच्छति कुले जातः पण्डितश्च परस्त्रियम् । निर्जने निर्जले वापि रहस्यपि परस्त्रियम्
na pṛcchati kule jātaḥ paṇḍitaśca parastriyam | nirjane nirjale vāpi rahasyapi parastriyam
कुलीन और विद्वान् पुरुष किसी अन्य की स्त्री से प्रश्न नहीं करता, चाहे वह निर्जन स्थान में हो, जलरहित स्थान में हो या एकान्त में ही क्यों न हो।
श्लोक 68 (devibhagavatam.9.18.68)
आगच्छामि त्वत्समीपमाज्ञया ब्रह्मणोऽधुना । गान्धर्वेण विवाहेन त्वां ग्रहीष्यामि शोभने
āgacchāmi tvatsamīpamājñayā brahmaṇo'dhunā | gāndharveṇa vivāhena tvāṁ grahīṣyāmi śobhane
मैं अब ब्रह्मा की आज्ञा से तुम्हारे समीप आया हूँ; हे शोभने! मैं तुम्हें गान्धर्व विवाह-विधि से ग्रहण करूँगा।
श्लोक 69 (devibhagavatam.9.18.69)
अहमेव शङ्खचूडो देवविद्रावकारकः । दनुवंश्यो विशेषेण सुदामाहं हरेः पुरा
ahameva śaṅkhacūḍo devavidrāvakārakaḥ | danuvaṁśyo viśeṣeṇa sudāmāhaṁ hareḥ purā
मैं ही शंखचूड हूँ, देवताओं का त्रासदाता, विशेष रूप से दनुवंशी; पूर्वकाल में मैं हरि का सुदामा था।
श्लोक 70 (devibhagavatam.9.18.70)
अहमष्टसु गोपेषु गोपोऽपि पार्षदेषु च । अधुना दानवेन्द्रोऽहं राधिकायाश्च शापतः
ahamaṣṭasu gopeṣu gopo'pi pārṣadeṣu ca | adhunā dānavendro'haṁ rādhikāyāśca śāpataḥ
मैं आठों गोपों में एक गोप और उनके पार्षदों में था; अब राधिका के शाप से मैं दानवों का स्वामी बना हूँ।
श्लोक 71 (devibhagavatam.9.18.71)
जातिस्मरोऽहं जानामि कृष्णमन्त्रप्रभावतः । जातिस्मरा त्वं तुलसी सम्भुक्ता हरिणा पुरा
jātismaro'haṁ jānāmi kṛṣṇamantraprabhāvataḥ | jātismarā tvaṁ tulasī sambhuktā hariṇā purā
कृष्ण-मंत्र के प्रभाव से मैं जातिस्मर हूँ और यह सब जानता हूँ; तुम भी, हे तुलसी! जातिस्मरा हो और पूर्वकाल में हरि द्वारा भुक्त हो चुकी हो।
श्लोक 72 (devibhagavatam.9.18.72)
त्वमेव राधिकाकोपाज्जातासि भारते भुवि । त्वां सम्भोक्तुमुत्सुकोऽहं नालं राधाभयात्ततः
tvameva rādhikākopājjātāsi bhārate bhuvi | tvāṁ sambhoktumutsuko'haṁ nālaṁ rādhābhayāttataḥ
राधिका के ही क्रोध से तुमने भारतभूमि में जन्म लिया है; मैं तुम्हारा उपभोग करने को उत्सुक हूँ, किन्तु पहले राधा के भय से समर्थ न हो सका था।
श्लोक 73 (devibhagavatam.9.18.73)
इत्येवमुक्त्वा स पुमान्विरराम महामुने । सस्मितं तुलसी तुष्टा प्रवक्तुमुपचक्रमे
ityevamuktvā sa pumānvirarāma mahāmune | sasmitaṁ tulasī tuṣṭā pravaktumupacakrame
यह कहकर वह पुरुष चुप हो गया, हे महामुने! और तुलसी प्रसन्न होकर मुस्कुराते हुए बोलने लगीं।
श्लोक 74 (devibhagavatam.9.18.74)
तुलस्युवाच । एवंविधो बुधो नित्यं विश्वेषु च प्रशंसितः । कान्तमेवंविधं कान्ता शश्वदिच्छति कामतः
tulasyuvāca | evaṁvidho budho nityaṁ viśveṣu ca praśaṁsitaḥ | kāntamevaṁvidhaṁ kāntā śaśvadicchati kāmataḥ
तुलसी ने कहा — "ऐसा विद्वान् पुरुष सदा विश्व में प्रशंसित होता है; और ऐसे ही पति की कामनावश स्त्री सदा इच्छा करती है।
श्लोक 75 (devibhagavatam.9.18.75)
त्वयाहमधुना सत्यं विचारेण पराजिता । स निन्दितश्चाप्यशुचिर्यः पुमांश्च स्त्रिया जितः
tvayāhamadhunā satyaṁ vicāreṇa parājitā | sa ninditaścāpyaśuciryaḥ pumāṁśca striyā jitaḥ
सचमुच, मैं अब इस विचार-विमर्श में तुमसे पराजित हो गई हूँ; किन्तु जो पुरुष स्त्री से जीता जाता है, वह भी निन्दित और अशुद्ध होता है।
श्लोक 76 (devibhagavatam.9.18.76)
निन्दन्ति पितरो देवा बान्धवाः स्त्रीजितं नरम् । स्त्रीजितं मनसा माता पिता भ्राता च निन्दति
nindanti pitaro devā bāndhavāḥ strījitaṁ naram | strījitaṁ manasā mātā pitā bhrātā ca nindati
पितर, देवता और बन्धुजन स्त्री से जीते गए पुरुष की निन्दा करते हैं; माता, पिता और भाई भी मन-ही-मन स्त्री-जित पुरुष की निन्दा करते हैं।
श्लोक 77 (devibhagavatam.9.18.77)
शुद्धो विप्रो दशाहेन जातके मृतके यथा । भूमिपो द्वादशाहेन वैश्यः पञ्चदशाहतः
śuddho vipro daśāhena jātake mṛtake yathā | bhūmipo dvādaśāhena vaiśyaḥ pañcadaśāhataḥ
जैसे जन्म या मृत्यु के अशौच से ब्राह्मण दस दिनों में शुद्ध होता है, राजा बारह दिनों में, वैश्य पंद्रह दिनों में —
श्लोक 78 (devibhagavatam.9.18.78)
शूद्रो मासेन वेदेषु मातृवद्धीनसङ्करः । अशुचिः स्त्रीजितः शुद्ध्येच्चितादहनकालतः
śūdro māsena vedeṣu mātṛvaddhīnasaṅkaraḥ | aśuciḥ strījitaḥ śuddhyeccitādahanakālataḥ
— शूद्र एक मास में, तथा हीन संकर जाति माता के समान दीर्घकाल में शुद्ध होती है — इसी प्रकार स्त्री-जित अशुद्ध पुरुष चिता की अग्नि के समय ही शुद्ध होता है।
श्लोक 79 (devibhagavatam.9.18.79)
न गह्णन्तीच्छया तस्य पितरः पिण्डतर्पणम् । न गह्णन्त्येव देवाश्च तस्य पुष्पजलादिकम्
na gahṇantīcchayā tasya pitaraḥ piṇḍatarpaṇam | na gahṇantyeva devāśca tasya puṣpajalādikam
पितर उसके द्वारा दिए गए पिण्ड-तर्पण को इच्छापूर्वक ग्रहण नहीं करते; देवता भी उसके द्वारा अर्पित पुष्प-जल आदि ग्रहण नहीं करते।
श्लोक 80 (devibhagavatam.9.18.80)
किं वा ज्ञानेन तपसा जपहोमप्रपूजनैः । किं विद्यया च यशसा स्त्रीभिर्यस्य मनो हृतम्
kiṁ vā jñānena tapasā japahomaprapūjanaiḥ | kiṁ vidyayā ca yaśasā strībhiryasya mano hṛtam
ज्ञान, तप, जप, हवन और पूजा से भी क्या लाभ? विद्या और यश से भी क्या, जिसका मन स्त्रियों द्वारा हर लिया गया हो?
श्लोक 81 (devibhagavatam.9.18.81)
विद्याप्रभावज्ञानार्थं मया त्वं च परीक्षितः । कृत्वा परीक्षां कान्तस्य वृणोति कामिनी वरम्
vidyāprabhāvajñānārthaṁ mayā tvaṁ ca parīkṣitaḥ | kṛtvā parīkṣāṁ kāntasya vṛṇoti kāminī varam
मैंने तुम्हारी विद्या और ज्ञान के प्रभाव को जानने के लिए ही तुम्हारी परीक्षा ली; प्रियतम की परीक्षा लेकर ही स्त्री उसे वर रूप में वरण करती है।
श्लोक 82 (devibhagavatam.9.18.82)
वराय गुणहीनाय वृद्धायाज्ञानिने तथा । दरिद्राय च मूर्खाय रोगिणे कुत्सिताय च
varāya guṇahīnāya vṛddhāyājñānine tathā | daridrāya ca mūrkhāya rogiṇe kutsitāya ca
गुणहीन वर को, वृद्ध को, अज्ञानी को, दरिद्र को, मूर्ख को, रोगी को, निकृष्ट को —
श्लोक 83 (devibhagavatam.9.18.83)
अत्यन्तकोपयुक्ताय वात्यन्तदुर्मुखाय च । पङ्गवे चाङ्गहीनाय चान्धाय बधिराय च
atyantakopayuktāya vātyantadurmukhāya ca | paṅgave cāṅgahīnāya cāndhāya badhirāya ca
— अत्यन्त क्रोधी को, अत्यन्त दुर्मुख को, लंगड़े को, अंगहीन को, अंधे को, बहरे को —
श्लोक 84 (devibhagavatam.9.18.84)
जडाय चैव मूकाय क्लीबतुल्याय पापिने । ब्रह्महत्यां लभेत्सोऽपि स्वकन्यां प्रददाति यः
jaḍāya caiva mūkāya klībatulyāya pāpine | brahmahatyāṁ labhetso'pi svakanyāṁ pradadāti yaḥ
— जड़ को, गूँगे को, नपुंसकतुल्य को, पापी को — जो भी अपनी कन्या ऐसे वर को देता है, वह ब्रह्महत्या के समान पाप का भागी होता है।
श्लोक 85 (devibhagavatam.9.18.85)
शान्ताय गुणिने चैव यूने च विदुषेऽपि च । साधवे च सुतां दत्त्वा दशयज्ञफलं लभेत्
śāntāya guṇine caiva yūne ca viduṣe'pi ca | sādhave ca sutāṁ dattvā daśayajñaphalaṁ labhet
किन्तु जो शान्त, गुणवान्, युवा, विद्वान् और साधु पुरुष को अपनी पुत्री देता है, वह दस यज्ञों का फल प्राप्त करता है।
श्लोक 86 (devibhagavatam.9.18.86)
यः कन्यापालनं कृत्वा करोति यदि विक्रयम् । विक्रेता धनलोभेन कुम्भीपाकं स गच्छति
yaḥ kanyāpālanaṁ kṛtvā karoti yadi vikrayam | vikretā dhanalobhena kumbhīpākaṁ sa gacchati
जो पुत्री का पालन-पोषण कर उसे बेच देता है, वह धन-लोभवश विक्रेता कुम्भीपाक नामक नरक में जाता है।
श्लोक 87 (devibhagavatam.9.18.87)
कन्यामूत्रं पुरीषं च तत्र भक्षति पातकी । कृमिभिर्दंशितः काकैर्यावदिन्द्राश्चतुर्दश
kanyāmūtraṁ purīṣaṁ ca tatra bhakṣati pātakī | kṛmibhirdaṁśitaḥ kākairyāvadindrāścaturdaśa
वहाँ वह पापी अपनी ही कन्या का मल-मूत्र भक्षण करता है, कीड़ों और कौओं द्वारा दंशित होता है, चौदह इन्द्रों के काल तक।
श्लोक 88 (devibhagavatam.9.18.88)
तदन्ते व्याधिसंयुक्तः स लभेज्जन्म निश्चितम् । विक्रीणाति मांसभारं वहत्येव दिवानिशम्
tadante vyādhisaṁyuktaḥ sa labhejjanma niścitam | vikrīṇāti māṁsabhāraṁ vahatyeva divāniśam
उसके अंत में वह निश्चित रूप से रोगयुक्त जन्म प्राप्त करता है; वह मांस का बोझ बेचता है और दिन-रात भार ढोता रहता है।
श्लोक 89 (devibhagavatam.9.18.89)
इत्येवमुक्त्वा तुलसी विरराम तपोनिधे । ब्रह्मोवाच । किं करोषि शङ्खचूड संवादमनया सह
ityevamuktvā tulasī virarāma taponidhe | brahmovāca | kiṁ karoṣi śaṅkhacūḍa saṁvādamanayā saha
यह कहकर तुलसी चुप हो गईं, हे तपोनिधे! ब्रह्मा ने कहा — "हे शंखचूड! तुम इसके साथ यह संवाद क्यों कर रहे हो?
श्लोक 90 (devibhagavatam.9.18.90)
गान्धर्वेण विवाहेन त्वं चास्या ग्रहणं कुरु । पुरुषेष्वसि रत्नं त्वं स्त्रीषु रत्नं त्वियं सती
gāndharveṇa vivāhena tvaṁ cāsyā grahaṇaṁ kuru | puruṣeṣvasi ratnaṁ tvaṁ strīṣu ratnaṁ tviyaṁ satī
गान्धर्व विवाह-विधि से तुम इसे ग्रहण करो; तुम पुरुषों में रत्न हो, और यह सती स्त्रियों में रत्न है।
श्लोक 91 (devibhagavatam.9.18.91)
विदग्धाया विदग्धेन सङ्गमो गुणवान्भवेत् । निर्विरोधसुखं राजन् को वा त्यजति दुर्लभम्
vidagdhāyā vidagdhena saṅgamo guṇavānbhavet | nirvirodhasukhaṁ rājan ko vā tyajati durlabham
चतुर स्त्री का चतुर पुरुष से मिलन गुणकारी होता है; हे राजन्! ऐसे निर्विरोध और दुर्लभ सुख को भला कौन त्यागता है?
श्लोक 92 (devibhagavatam.9.18.92)
योऽविरोधसुखत्यागी स पशुर्नात्र संशयः । किं परीक्षसि त्वं कान्तमीदृशं गुणिनं सति
yo'virodhasukhatyāgī sa paśurnātra saṁśayaḥ | kiṁ parīkṣasi tvaṁ kāntamīdṛśaṁ guṇinaṁ sati
जो ऐसे निर्विरोध सुख को त्याग देता है, वह पशु के समान है, इसमें संदेह नहीं; हे सति! ऐसे गुणवान् प्रियतम की तुम अब और परीक्षा क्यों लेती हो?
श्लोक 93 (devibhagavatam.9.18.93)
देवानामसुराणां च दानवानां विमर्दकम् । यथा लक्ष्मीश्च लक्ष्मीशे यथा कृष्णे च राधिका
devānāmasurāṇāṁ ca dānavānāṁ vimardakam | yathā lakṣmīśca lakṣmīśe yathā kṛṣṇe ca rādhikā
यह देवों, असुरों तथा दानवों का विमर्दक है। जैसे लक्ष्मी लक्ष्मीश (विष्णु) के प्रति हैं, जैसे राधिका कृष्ण के प्रति हैं —
श्लोक 94 (devibhagavatam.9.18.94)
यथा मयि च सावित्री भवानी च भवे यथा । यथा धरा वराहे च दक्षिणा च यथाध्वरे
yathā mayi ca sāvitrī bhavānī ca bhave yathā | yathā dharā varāhe ca dakṣiṇā ca yathādhvare
— जैसे सावित्री मुझमें हैं, जैसे भवानी शिव में हैं; जैसे धरा वराह में हैं, जैसे दक्षिणा यज्ञ में हैं —
श्लोक 95 (devibhagavatam.9.18.95)
द्यथात्रेरनसूया च दमयन्ती यथा नले । रोहिणी च यथा चन्द्रे यथा कामे रतिः सती
dyathātreranasūyā ca damayantī yathā nale | rohiṇī ca yathā candre yathā kāme ratiḥ satī
— जैसे अनसूया अत्रि में हैं, जैसे दमयन्ती नल में हैं; जैसे रोहिणी चन्द्रमा में हैं, जैसे सती रति काम में हैं —
श्लोक 96 (devibhagavatam.9.18.96)
यथादितिः कश्यपे च वसिष्ठेऽरुन्धती सखी । यथाहल्या गौतमे च देवहूतिश्च कर्दमे
yathāditiḥ kaśyape ca vasiṣṭhe'rundhatī sakhī | yathāhalyā gautame ca devahūtiśca kardame
— जैसे अदिति कश्यप में हैं, जैसे सखी अरुन्धती वसिष्ठ में हैं; जैसे अहल्या गौतम में हैं, जैसे देवहूति कर्दम में हैं —
श्लोक 97 (devibhagavatam.9.18.97)
यथा बृहस्पतौ तारा शतरूपा मनौ यथा । यथा च दक्षिणा यज्ञे यथा स्वाहा हुताशने
yathā bṛhaspatau tārā śatarūpā manau yathā | yathā ca dakṣiṇā yajñe yathā svāhā hutāśane
— जैसे तारा बृहस्पति में हैं, जैसे शतरूपा मनु में हैं; जैसे दक्षिणा यज्ञ में हैं, जैसे स्वाहा अग्नि में हैं —
श्लोक 98 (devibhagavatam.9.18.98)
यथा शची महेन्द्रे च यथा पुष्टिर्गणेश्वरे । देवसेना यथा स्कन्दे धर्मे भूर्तिर्यथा सती
yathā śacī mahendre ca yathā puṣṭirgaṇeśvare | devasenā yathā skande dharme bhūrtiryathā satī
— जैसे शची महेन्द्र में हैं, जैसे पुष्टि गणेश्वर में हैं; जैसे देवसेना स्कन्द में हैं, जैसे सती मूर्ति धर्म में हैं —
श्लोक 99 (devibhagavatam.9.18.99)
सौभाग्या सुप्रिया त्वं च शङ्खचूडे तथा भव । अनेन सार्धं सुचिरं सुन्दरेण च सुन्दरि
saubhāgyā supriyā tvaṁ ca śaṅkhacūḍe tathā bhava | anena sārdhaṁ suciraṁ sundareṇa ca sundari
— वैसे ही, हे सौभाग्यशालिनी! तुम शंखचूड के प्रति सुप्रिया बनो; और इस सुन्दर के साथ, हे सुन्दरी! दीर्घकाल तक —
श्लोक 100 (devibhagavatam.9.18.100)
स्थाने स्थाने विहारं च यथेच्छं कुरु सन्ततम् । पश्चात्प्राप्यसि गोलोके श्रीकृष्णं पुनरेव च । चतुर्भुजं च वैकुण्ठे शङ्खचूडे मृते सति
sthāne sthāne vihāraṁ ca yathecchaṁ kuru santatam | paścātprāpyasi goloke śrīkṛṣṇaṁ punareva ca | caturbhujaṁ ca vaikuṇṭhe śaṅkhacūḍe mṛte sati
— स्थान-स्थान पर यथेच्छ विहार करो; तत्पश्चात् शंखचूड की मृत्यु होने पर तुम पुनः गोलोक में श्रीकृष्ण को, तथा वैकुण्ठ में चतुर्भुज रूप को प्राप्त करोगी।