Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 32

सावित्री-उपाख्यान में कुण्ड-संख्या का निरूपण

अध्याय 31अध्याय-सूचीअध्याय 33

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.32.1)

श्रीनारायण उवाच । मायाबीजं महामन्त्रं प्रदत्त्वा विधिपूर्वकम् । कर्माशुभविपाकं च तामुवाच रवेः सुतः

śrīnārāyaṇa uvāca | māyābījaṁ mahāmantraṁ pradattvā vidhipūrvakam | karmāśubhavipākaṁ ca tāmuvāca raveḥ sutaḥ

श्री नारायण ने कहा — माया-बीज महामंत्र विधिपूर्वक प्रदान करके, सूर्यपुत्र यमराज ने सावित्री को अशुभ कर्मविपाक का वर्णन सुनाया।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.32.2)

धर्मराज उवाच । शुभकर्मविपाकान्न नरकं याति मानवः । कर्माशुभविपाकं च कथयामि निशामय

dharmarāja uvāca | śubhakarmavipākānna narakaṁ yāti mānavaḥ | karmāśubhavipākaṁ ca kathayāmi niśāmaya

धर्मराज ने कहा — शुभ कर्मविपाक से मनुष्य नरक को नहीं जाता। अब अशुभ कर्मविपाक के विषय में कहता हूँ, ध्यानपूर्वक सुनो।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.32.3)

नानापुराणभेदेन नामभेदेन भामिनि । नानाप्रकारं स्वर्गं च याति जीवः स्वकर्मभिः

nānāpurāṇabhedena nāmabhedena bhāmini | nānāprakāraṁ svargaṁ ca yāti jīvaḥ svakarmabhiḥ

हे भामिनी! विभिन्न पुराणों के भेद से और नामों के भेद से, जीव अपने-अपने कर्मों द्वारा नाना प्रकार के स्वर्ग को प्राप्त होता है।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.32.4)

शुभकर्मविपाकान्न नरकं याति कर्मभिः । कुकर्मणा च नरकं याति नानाविधं नरः

śubhakarmavipākānna narakaṁ yāti karmabhiḥ | kukarmaṇā ca narakaṁ yāti nānāvidhaṁ naraḥ

शुभ कर्मों के फल से मनुष्य नरक को नहीं जाता। परंतु कुकर्मों से मनुष्य नाना प्रकार के नरक को प्राप्त होता है।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.32.5)

नरकाणां च कुण्डानि सन्ति नानाविधानि च । नानाशास्त्रप्रमाणेन कर्मभेदेन यानि च

narakāṇāṁ ca kuṇḍāni santi nānāvidhāni ca | nānāśāstrapramāṇena karmabhedena yāni ca

नरकों के कुण्ड अनेक प्रकार के हैं, जो विभिन्न शास्त्रों के प्रमाण से और कर्मों के भेद के अनुसार होते हैं।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.32.6)

विस्तृतानि च गर्तानि क्लेशदानि च दुःखिनाम् । भयङ्कराणि घोराणि हे वत्से कुत्सितानि च

vistṛtāni ca gartāni kleśadāni ca duḥkhinām | bhayaṅkarāṇi ghorāṇi he vatse kutsitāni ca

हे वत्से! ये विस्तृत गड्ढे हैं, जो दुःखियों को क्लेश देने वाले, भयंकर, घोर और अत्यंत घृणित हैं।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.32.7)

षडशीति च कुण्डानि एवमन्यानि सन्ति च । निबोध तेषां नामानि प्रसिद्धानि श्रुतौ सति

ṣaḍaśīti ca kuṇḍāni evamanyāni santi ca | nibodha teṣāṁ nāmāni prasiddhāni śrutau sati

छियासी कुण्ड हैं, और इसी प्रकार अन्य भी हैं। हे सती! उनके नाम, जो श्रुति में प्रसिद्ध हैं, सुनो।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.32.8)

वह्निकुण्डं तप्तकुण्डं क्षारकुण्डं भयानकम् । विट्कुण्डं मूत्रकुण्डं च श्लेष्मकुण्डं च दुःसहम्

vahnikuṇḍaṁ taptakuṇḍaṁ kṣārakuṇḍaṁ bhayānakam | viṭkuṇḍaṁ mūtrakuṇḍaṁ ca śleṣmakuṇḍaṁ ca duḥsaham

अग्निकुण्ड, तप्तकुण्ड, भयानक क्षारकुण्ड; विष्ठाकुण्ड, मूत्रकुण्ड और असह्य कफकुण्ड;

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.32.9)

गरकुण्डं दूषिकुण्डं वसाकुण्डं तथैव च । शुक्रकुण्डमसुक्कुण्डमश्रुकुण्डं च कुत्सितम्

garakuṇḍaṁ dūṣikuṇḍaṁ vasākuṇḍaṁ tathaiva ca | śukrakuṇḍamasukkuṇḍamaśrukuṇḍaṁ ca kutsitam

विषकुण्ड, नेत्रमलकुण्ड और वसाकुण्ड; वीर्यकुण्ड, रक्तकुण्ड और घृणित अश्रुकुण्ड;

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.32.10)

कुण्डं गात्रमलानां च कर्णविट्कुण्डमेव च । मज्जाकुण्डं मांसकुण्डं नक्रकुण्डं च दुस्तरम्

kuṇḍaṁ gātramalānāṁ ca karṇaviṭkuṇḍameva ca | majjākuṇḍaṁ māṁsakuṇḍaṁ nakrakuṇḍaṁ ca dustaram

शरीर-मल का कुण्ड और कर्णमल-कुण्ड; मज्जाकुण्ड, मांसकुण्ड और दुस्तर मगरमच्छ-कुण्ड;

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.32.11)

लोमकुण्डं केशकुण्डमस्थिकुण्डं च दुस्तरम् । ताम्रकुण्डं लोहकुण्डं प्रतप्तं क्लेशदं महत्

lomakuṇḍaṁ keśakuṇḍamasthikuṇḍaṁ ca dustaram | tāmrakuṇḍaṁ lohakuṇḍaṁ prataptaṁ kleśadaṁ mahat

रोमकुण्ड, केशकुण्ड और दुस्तर अस्थिकुण्ड; ताम्रकुण्ड और अत्यंत तप्त, क्लेशदायक लोहकुण्ड;

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.32.12)

चर्मकुण्डं तप्तसुराकुण्डं च परिकीर्तितम् । तीक्ष्णकण्टककुण्डं च विषोदं विषकुण्डकम्

carmakuṇḍaṁ taptasurākuṇḍaṁ ca parikīrtitam | tīkṣṇakaṇṭakakuṇḍaṁ ca viṣodaṁ viṣakuṇḍakam

चर्मकुण्ड और प्रज्वलित सुरा का कुण्ड; तीक्ष्ण कंटकों का कुण्ड और विषजल का विषकुण्ड;

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.32.13)

प्रतप्तकुण्डं तैलस्य कुन्तकुण्डं च दुर्वहम् । कृमिकुण्डं पूयकुण्डं सर्पकुण्डं दुरन्तकम्

prataptakuṇḍaṁ tailasya kuntakuṇḍaṁ ca durvaham | kṛmikuṇḍaṁ pūyakuṇḍaṁ sarpakuṇḍaṁ durantakam

उबलते तेल का कुण्ड और असह्य भाले का कुण्ड; कृमिकुण्ड, पूयकुण्ड और दुरंत सर्पकुण्ड;

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.32.14)

मशकुण्डं दंशकुण्डं भीमं गरलकुण्डकम् । कुण्डं च वज्रदंष्ट्राणां वृश्चिकानां च सुव्रते

maśakuṇḍaṁ daṁśakuṇḍaṁ bhīmaṁ garalakuṇḍakam | kuṇḍaṁ ca vajradaṁṣṭrāṇāṁ vṛścikānāṁ ca suvrate

हे सुव्रते! मशककुण्ड, दंशकुण्ड, भयंकर गरलकुण्ड; तथा विषैले दाँतों वाले जीवों और बिच्छुओं का कुण्ड;

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.32.15)

शरकुण्डं शूलकुण्डं खड्गकुण्डं च भीषणम् । गोलकुण्डं नक्रकुण्डं काककुण्डं शुचास्पदम्

śarakuṇḍaṁ śūlakuṇḍaṁ khaḍgakuṇḍaṁ ca bhīṣaṇam | golakuṇḍaṁ nakrakuṇḍaṁ kākakuṇḍaṁ śucāspadam

शरकुण्ड, शूलकुण्ड और भीषण खड्गकुण्ड; गोलकुण्ड, नक्रकुण्ड और शोक का स्थान काककुण्ड;

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.32.16)

मन्थानकुण्डं बीजकुण्डं वज्रकुण्डं च दुःसहम् । तप्तपाषाणकुण्डं च तीक्ष्णपाषाणकुण्डकम्

manthānakuṇḍaṁ bījakuṇḍaṁ vajrakuṇḍaṁ ca duḥsaham | taptapāṣāṇakuṇḍaṁ ca tīkṣṇapāṣāṇakuṇḍakam

मंथनकुण्ड, बीजकुण्ड और असह्य वज्रकुण्ड; तप्त पाषाणों का कुण्ड और तीक्ष्ण पाषाणों का कुण्ड;

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.32.17)

लालाकुण्डं मसीकुण्डं चूर्णकुण्डं तथैव च । चक्रकुण्डं वक्रकुण्डं कूर्मकुण्डं महोल्बणम्

lālākuṇḍaṁ masīkuṇḍaṁ cūrṇakuṇḍaṁ tathaiva ca | cakrakuṇḍaṁ vakrakuṇḍaṁ kūrmakuṇḍaṁ maholbaṇam

लारकुण्ड, मषिकुण्ड और चूर्णकुण्ड; चक्रकुण्ड, वक्रकुण्ड और अत्यंत भीषण कूर्मकुण्ड;

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.32.18)

ज्वालाकुण्डं भस्मकुण्डं दग्धकुण्डं शुचिस्मिते । तप्तसूचीमसिपत्रं क्षुरधारं सूचीमुखम्

jvālākuṇḍaṁ bhasmakuṇḍaṁ dagdhakuṇḍaṁ śucismite | taptasūcīmasipatraṁ kṣuradhāraṁ sūcīmukham

हे शुचिस्मिते! ज्वालाकुण्ड, भस्मकुण्ड और दग्धकुण्ड; तप्तसूची, असिपत्र, क्षुरधार और सूचीमुख;

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.32.19)

गोकामुख नक्रमुखं गजदंशं च गोमुखम् । कुम्भीपाकं कालसूत्रं मत्स्योदं कृमितन्तुकम्

gokāmukha nakramukhaṁ gajadaṁśaṁ ca gomukham | kumbhīpākaṁ kālasūtraṁ matsyodaṁ kṛmitantukam

गोकामुख, नक्रमुख, गजदंश और गोमुख; कुम्भीपाक, कालसूत्र, मत्स्योद और कृमितंतुक;

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.32.20)

पांसुभोज्यं पाशवेष्टं शूलप्रोतं प्रकम्पनम् । उल्कामुखमन्धकूपं वेधनं ताडनं तथा

pāṁsubhojyaṁ pāśaveṣṭaṁ śūlaprotaṁ prakampanam | ulkāmukhamandhakūpaṁ vedhanaṁ tāḍanaṁ tathā

धूल-भक्षण, पाशबंधन, शूल में पिरोना और भयंकर कम्पन; उल्कामुख, अंधकूप, वेधन और ताड़न;

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.32.21)

जालरन्ध्रं देहचूर्णं दलनं शोषणं कषम् । शूर्पं ज्वालामुखं चैव धूमान्धं नागवेष्टनम्

jālarandhraṁ dehacūrṇaṁ dalanaṁ śoṣaṇaṁ kaṣam | śūrpaṁ jvālāmukhaṁ caiva dhūmāndhaṁ nāgaveṣṭanam

जालरंध्र, देह का चूर्ण होना, दलन, शोषण और घर्षण; शूर्प, ज्वालामुख, धूम्र से अंधापन और नागों द्वारा वेष्टन।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.32.22)

कुण्डान्येतानि सावित्रि पापिनां क्लेशदानि च । नियुतैः किङ्करगणै रक्षितानि च सन्ततम्

kuṇḍānyetāni sāvitri pāpināṁ kleśadāni ca | niyutaiḥ kiṅkaragaṇai rakṣitāni ca santatam

हे सावित्रि! ये पापियों को क्लेश देने वाले कुण्ड हैं; ये लाखों की संख्या में सेवकों द्वारा निरंतर रक्षित हैं,

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.32.23)

दण्डहस्तैः पाशहस्तैर्मदमत्तैर्भयङ्करैः । शक्तिहस्तैर्गदाहस्तैरसिहस्तैः सुदारुणैः

daṇḍahastaiḥ pāśahastairmadamattairbhayaṅkaraiḥ | śaktihastairgadāhastairasihastaiḥ sudāruṇaiḥ

— जो दण्ड, पाश धारण करने वाले, उन्मत्त और भयंकर हैं; शक्ति, गदा, और तलवार धारण करने वाले, अत्यंत भीषण हैं,

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.32.24)

तमोयुक्तैर्दयाहीनैर्निवार्यैश्च न सर्वतः । तेजस्विभिश्च निःशङ्कैराताम्रपिङ्गलोचनैः

tamoyuktairdayāhīnairnivāryaiśca na sarvataḥ | tejasvibhiśca niḥśaṅkairātāmrapiṅgalocanaiḥ

— तमोगुणी, दयाहीन और सर्वथा अनिवार्य; तेजस्वी, निर्भीक और ताम्रवर्ण, पिंगल नेत्रों वाले,

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.32.25)

योगयुक्तैः सिद्धियुक्तैर्नानारूपधरैर्भटैः । आसन्नमृत्युभिर्दृष्टैः पापिभिः सर्वजीविभिः

yogayuktaiḥ siddhiyuktairnānārūpadharairbhaṭaiḥ | āsannamṛtyubhirdṛṣṭaiḥ pāpibhiḥ sarvajīvibhiḥ

— योग और सिद्धियों से युक्त, नाना रूप धारण करने वाले योद्धा हैं; मृत्युसन्निकट प्राणियों द्वारा देखे जाने वाले, समस्त पापी जीवों के लिए भयकारी।

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.32.26)

स्वकर्मनिरतैः सर्वैः शाक्तैः सौरैश्च गाणपैः । अदृश्यैः पुण्यकृद्भिश्च सिद्धैर्योगिभिरेव च

svakarmanirataiḥ sarvaiḥ śāktaiḥ sauraiśca gāṇapaiḥ | adṛśyaiḥ puṇyakṛdbhiśca siddhairyogibhireva ca

ये रक्षक सभी अपने कर्तव्य में निरत हैं, चाहे पूर्वजन्म में शाक्त, सौर अथवा गाणपत्य रहे हों; अदृश्य, पुण्यकर्मी, सिद्ध और योगी भी,

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.32.27)

स्वधर्मनिरतैर्वापि विततैर्वा स्वतन्त्रकैः । बलवद्भिश्च निःशङ्कैः स्वप्नदृष्टैश्च वैष्णवैः

svadharmaniratairvāpi vitatairvā svatantrakaiḥ | balavadbhiśca niḥśaṅkaiḥ svapnadṛṣṭaiśca vaiṣṇavaiḥ

— स्वधर्मनिरत, विस्तृत अथवा स्वतंत्र; बलवान, निर्भीक, स्वप्न में दिखाई देने वाले, और वैष्णव भी।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.32.28)

एतत्ते कथितं साध्वि कुण्डसङ्ख्यानिरूपणम् । येषां निवासो यत्कुण्डे निबोध कथयामि ते

etatte kathitaṁ sādhvi kuṇḍasaṅkhyānirūpaṇam | yeṣāṁ nivāso yatkuṇḍe nibodha kathayāmi te

हे साध्वी! यह मैंने तुम्हें कुण्डों की संख्या का निरूपण सुनाया। अब कौन किस कुण्ड में निवास करता है, यह भी सुनो, मैं तुम्हें बताता हूँ।

अध्याय 31अध्याय-सूचीअध्याय 33