नवम स्कन्ध · अध्याय 39
लक्ष्मी उपाख्यान (जारी)
श्लोक 1 (devibhagavatam.9.39.1)
नारद उवाच । श्रीमूलप्रकृतेर्देव्या गायत्र्यास्तु निराकृतेः । सावित्रीयमसंवादे श्रुतं वै निर्मलं यशः
nārada uvāca | śrīmūlaprakṛterdevyā gāyatryāstu nirākṛteḥ | sāvitrīyamasaṁvāde śrutaṁ vai nirmalaṁ yaśaḥ
नारद ने कहा — मूल प्रकृति देवी की, निराकार गायत्री की, सावित्री और यम के संवाद में मैंने जो निर्मल कीर्ति सुनी,
श्लोक 2 (devibhagavatam.9.39.2)
तद्गुणोत्कीर्तनं सत्यं मङ्गलानां च मङ्गलम् । अधुना श्रोतुमिच्छामि लक्ष्म्युपाख्यानमीश्वर
tadguṇotkīrtanaṁ satyaṁ maṅgalānāṁ ca maṅgalam | adhunā śrotumicchāmi lakṣmyupākhyānamīśvara
उनके गुणों का वह सत्य कीर्तन ही सब मंगलों का मंगल है। हे ईश्वर, अब मैं लक्ष्मी का उपाख्यान सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 3 (devibhagavatam.9.39.3)
केनादौ पूजिता सापि किम्भूता केन वा पुरा । तद्गुणोत्कीर्तनं मह्यं वद वेदविदांवर
kenādau pūjitā sāpi kimbhūtā kena vā purā | tadguṇotkīrtanaṁ mahyaṁ vada vedavidāṁvara
आरम्भ में उनकी पूजा किसने की, वे कैसी थीं और पूर्वकाल में किसके द्वारा पूजित हुईं — हे वेदविदों में श्रेष्ठ, उनके गुणों का वह वर्णन मुझसे कहिए।
श्लोक 4 (devibhagavatam.9.39.4)
श्रीनारायण उवाच । सृष्टेरादौ पुरा ब्रह्मन् कृष्णस्य परमात्मनः । देवी वामांससम्भूता बभूव रासमण्डले
śrīnārāyaṇa uvāca | sṛṣṭerādau purā brahman kṛṣṇasya paramātmanaḥ | devī vāmāṁsasambhūtā babhūva rāsamaṇḍale
श्री नारायण ने कहा — हे ब्रह्मन्, सृष्टि के आरम्भ में, रासमण्डल में, परमात्मा कृष्ण के वाम अंग से वह देवी प्रकट हुईं।
श्लोक 5 (devibhagavatam.9.39.5)
अतीव सुन्दरी श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डिता । यथा द्वादशवर्षीया शश्वत्सुस्थिरयौवना
atīva sundarī śyāmā nyagrodhaparimaṇḍitā | yathā dvādaśavarṣīyā śaśvatsusthirayauvanā
वे अत्यंत सुन्दर, श्याम वर्ण की, बरगद के समान परिपूर्ण देहयष्टि वाली, मानो बारह वर्ष की आयु की, सदा स्थिर यौवन वाली थीं।
श्लोक 6 (devibhagavatam.9.39.6)
श्वेतचम्पकवर्णाभा सुखदृश्या मनोहरा । शरत्पार्वणकोटीन्दुप्रभाप्रच्छादनानना
śvetacampakavarṇābhā sukhadṛśyā manoharā | śaratpārvaṇakoṭīnduprabhāpracchādanānanā
श्वेत चम्पक के वर्ण जैसी कान्ति वाली, सुखद दर्शन वाली, मनोहर — जिनका मुख शरद् ऋतु के करोड़ों पूर्ण चन्द्रमाओं की प्रभा को भी ढक देता था।
श्लोक 7 (devibhagavatam.9.39.7)
शरन्मध्याह्नपद्मानां शोभामोचनलोचना । सा देवी द्विविधा भूता सह सर्वेश्वरेच्छया
śaranmadhyāhnapadmānāṁ śobhāmocanalocanā | sā devī dvividhā bhūtā saha sarveśvarecchayā
उनके नेत्र शरद् की दोपहरी के कमलों की शोभा को भी हर लेते थे। सर्वेश्वर की इच्छा से वह देवी दो रूपों में विभक्त हुईं।
श्लोक 8 (devibhagavatam.9.39.8)
स्वीयरूपेण वर्णेन तेजसा वयसा त्विषा । यशसा वाससा कृत्या भूषणेन गुणेन च
svīyarūpeṇa varṇena tejasā vayasā tviṣā | yaśasā vāsasā kṛtyā bhūṣaṇena guṇena ca
अपने रूप, वर्ण, तेज, आयु, कान्ति, यश, वस्त्र, कर्म, आभूषण और गुण में — दोनों रूप समान थे,
श्लोक 9 (devibhagavatam.9.39.9)
स्मितेन वीक्षणेनैव प्रेम्णा वानुनयेन च । तद्वामांसान्महालक्ष्मीर्दक्षिणासाञ्च्च राधिका
smitena vīkṣaṇenaiva premṇā vānunayena ca | tadvāmāṁsānmahālakṣmīrdakṣiṇāsāñcca rādhikā
तथा मुसकान, दृष्टि, प्रेम और अनुनय में भी। उनके वाम अंग से महालक्ष्मी और दक्षिण अंग से राधिका प्रकट हुईं।
श्लोक 10 (devibhagavatam.9.39.10)
राधाऽऽदौ वरयामास द्विभुजञ्च परात्परम् । महालक्ष्मीश्च तत्पश्चाच्चकमे कमनीयकम्
rādhā''dau varayāmāsa dvibhujañca parātparam | mahālakṣmīśca tatpaścāccakame kamanīyakam
राधा ने पहले उस परात्पर द्विभुज को वर रूप में चुना; उसके पश्चात् महालक्ष्मी ने उस मनोहर को चाहा।
श्लोक 11 (devibhagavatam.9.39.11)
कृष्णस्तद्गौरवेणैव द्विधारूपो बभूव ह । दक्षिणांसश्च द्विभुजो वामांसश्च चतुर्भुजः
kṛṣṇastadgauraveṇaiva dvidhārūpo babhūva ha | dakṣiṇāṁsaśca dvibhujo vāmāṁsaśca caturbhujaḥ
उन दोनों के सम्मान में ही कृष्ण दो रूपों में विभक्त हुए — दक्षिण अंग से द्विभुज और वाम अंग से चतुर्भुज।
श्लोक 12 (devibhagavatam.9.39.12)
चतुर्भुजाय द्विभुजो महालक्ष्मीं ददौ पुरा । लक्ष्यते दृश्यते विश्वं स्निग्धदृष्ट्या ययानिशम्
caturbhujāya dvibhujo mahālakṣmīṁ dadau purā | lakṣyate dṛśyate viśvaṁ snigdhadṛṣṭyā yayāniśam
उस प्राचीन द्विभुज ने महालक्ष्मी को चतुर्भुज को समर्पित कर दिया — जिनकी स्नेहपूर्ण दृष्टि से यह विश्व रात-दिन दृष्टिगोचर होता है।
श्लोक 13 (devibhagavatam.9.39.13)
देवीभूता च महती महालक्ष्मीश्च सा स्मृता । राधाकान्तश्च द्विभुजो लक्ष्मीकान्तश्चतुर्भुजः
devībhūtā ca mahatī mahālakṣmīśca sā smṛtā | rādhākāntaśca dvibhujo lakṣmīkāntaścaturbhujaḥ
वे महती देवी हुईं और महालक्ष्मी नाम से स्मरण की गईं। द्विभुज राधा के प्रिय बने और चतुर्भुज लक्ष्मी के प्रिय।
श्लोक 14 (devibhagavatam.9.39.14)
शुद्धसत्त्वस्वरूपा च गोपैर्गोपीभिरावृता । चतुर्भुजश्च वैकुण्ठं प्रययौ पद्मया सह
śuddhasattvasvarūpā ca gopairgopībhirāvṛtā | caturbhujaśca vaikuṇṭhaṁ prayayau padmayā saha
शुद्ध सत्त्व स्वरूपा वे गोप-गोपियों से घिरी रहीं, और चतुर्भुज पद्मा (लक्ष्मी) सहित वैकुण्ठ को चले गए।
श्लोक 15 (devibhagavatam.9.39.15)
सर्वांशेन समौ तौ द्वौ कृष्णनारायणौ परौ । महालक्ष्मीश्च योगेन नानारूपा बभूव सा
sarvāṁśena samau tau dvau kṛṣṇanārāyaṇau parau | mahālakṣmīśca yogena nānārūpā babhūva sā
वे परम कृष्ण और नारायण सर्वांशों में समान थे। महालक्ष्मी भी अपने योग-सामर्थ्य से नाना रूपों में प्रकट हुईं।
श्लोक 16 (devibhagavatam.9.39.16)
वैकुण्ठे च महालक्ष्मीः परिपूर्णतमा रमा । शुद्धसत्त्वस्वरूपा च सर्वसौभाग्यसंयुता
vaikuṇṭhe ca mahālakṣmīḥ paripūrṇatamā ramā | śuddhasattvasvarūpā ca sarvasaubhāgyasaṁyutā
वैकुण्ठ में महालक्ष्मी ही रमा हैं — परिपूर्णतम, शुद्ध सत्त्व स्वरूपा, सम्पूर्ण सौभाग्य से युक्त।
श्लोक 17 (devibhagavatam.9.39.17)
प्रेम्णा सा च प्रधाना च सर्वासु रमणीषु च । स्वर्गेषु स्वर्गलक्ष्मीश्च शक्रसम्पत्स्वरूपिणी
premṇā sā ca pradhānā ca sarvāsu ramaṇīṣu ca | svargeṣu svargalakṣmīśca śakrasampatsvarūpiṇī
प्रेम में वे सब रमणियों में प्रधान हैं। स्वर्ग में वे स्वर्गलक्ष्मी हैं, इन्द्र की सम्पत्ति का स्वरूप हैं।
श्लोक 18 (devibhagavatam.9.39.18)
पाताले नागलक्ष्मीश्च राजलक्ष्मीश्च राजसु । गृहलक्ष्मीर्गृहेष्वेव गृहिणां च कलांशतः
pātāle nāgalakṣmīśca rājalakṣmīśca rājasu | gṛhalakṣmīrgṛheṣveva gṛhiṇāṁ ca kalāṁśataḥ
पाताल में वे नागलक्ष्मी हैं, राजाओं में राजलक्ष्मी, और गृहस्थों के घर-घर में अपने अंश के भाग से गृहलक्ष्मी हैं।
श्लोक 19 (devibhagavatam.9.39.19)
सम्पत्स्वरूपा गृहिणां सर्वमङ्गलमङ्गला । गवां प्रसूतिः सुरभिर्दक्षिणा यज्ञकामिनी
sampatsvarūpā gṛhiṇāṁ sarvamaṅgalamaṅgalā | gavāṁ prasūtiḥ surabhirdakṣiṇā yajñakāminī
गृहस्थों के लिए वे सम्पत्ति-स्वरूपा और सब मंगलों की मंगलस्वरूपा हैं। गौओं में वे सुरभि, यज्ञ में प्रिय दक्षिणा हैं।
श्लोक 20 (devibhagavatam.9.39.20)
क्षीरोदसिन्धुकन्या सा श्रीरूपा पद्मिनीषु च । शोभास्वरूपा चन्द्रे च सूर्यमण्डलमण्डिता
kṣīrodasindhukanyā sā śrīrūpā padminīṣu ca | śobhāsvarūpā candre ca sūryamaṇḍalamaṇḍitā
वे क्षीरसागर की पुत्री हैं, कमलिनियों में श्रीरूपा, चन्द्रमा में शोभा-स्वरूपा और सूर्यमण्डल की शोभा हैं।
श्लोक 21 (devibhagavatam.9.39.21)
विभूषणेषु रत्नेषु फलेषु च जलेषु च । नृपेषु नृपपत्नीषु दिव्यस्त्रीषु गृहेषु च
vibhūṣaṇeṣu ratneṣu phaleṣu ca jaleṣu ca | nṛpeṣu nṛpapatnīṣu divyastrīṣu gṛheṣu ca
आभूषणों में, रत्नों में, फलों में, जल में, राजाओं में, राजपत्नियों में, दिव्य स्त्रियों में और घरों में — सर्वत्र वे विद्यमान हैं।
श्लोक 22 (devibhagavatam.9.39.22)
सर्वसस्येषु वस्त्रेषु स्थानेषु संस्कृतेषु च । प्रतिमासु च देवानां मङ्गलेषु घटेषु च
sarvasasyeṣu vastreṣu sthāneṣu saṁskṛteṣu ca | pratimāsu ca devānāṁ maṅgaleṣu ghaṭeṣu ca
समस्त धान्यों में, वस्त्रों में, संस्कारित स्थानों में, देवताओं की प्रतिमाओं में और मंगल-कलशों में वे रहती हैं।
श्लोक 23 (devibhagavatam.9.39.23)
माणिक्येषु च मुक्तासु माल्येषु च मनोहरा । मणीन्द्रेषु च हीरेषु क्षीरेषु चन्दनेषु च
māṇikyeṣu ca muktāsu mālyeṣu ca manoharā | maṇīndreṣu ca hīreṣu kṣīreṣu candaneṣu ca
मनोहरा वे माणिक्यों में, मोतियों में, मालाओं में, श्रेष्ठ मणियों में, हीरों में, दूध में और चन्दन में विराजमान हैं।
श्लोक 24 (devibhagavatam.9.39.24)
वृक्षशाखासु रम्यासु नवमेघेषु वस्तुषु । वैकुण्ठे पूजिता साऽऽदौ देवी नारायणेन च
vṛkṣaśākhāsu ramyāsu navamegheṣu vastuṣu | vaikuṇṭhe pūjitā sā''dau devī nārāyaṇena ca
वृक्षों की रमणीय शाखाओं में और नवीन मेघों में भी वे रहती हैं। वैकुण्ठ में उस देवी की पूजा सबसे पहले नारायण ने की।
श्लोक 25 (devibhagavatam.9.39.25)
द्वितीये ब्रह्मणा भक्त्या तृतीये शङ्करेण च । विष्णुना पूजिता सा च क्षीरोदे भारते मुने
dvitīye brahmaṇā bhaktyā tṛtīye śaṅkareṇa ca | viṣṇunā pūjitā sā ca kṣīrode bhārate mune
दूसरे स्थान पर भक्तिपूर्वक ब्रह्मा ने, तीसरे स्थान पर शंकर ने पूजा की; और हे मुनि, विष्णु ने क्षीरसागर में तथा भारतवर्ष में उनकी पूजा की।
श्लोक 26 (devibhagavatam.9.39.26)
स्वायम्भुवेन मनुना मानवेन्द्रेश्च सर्वतः । ऋषीन्द्रैश्च मुनीन्द्रैश्च सद्भिश्च गृहिभिर्भवे
svāyambhuvena manunā mānavendreśca sarvataḥ | ṛṣīndraiśca munīndraiśca sadbhiśca gṛhibhirbhave
स्वायम्भुव मनु ने, सर्वत्र मनुष्यों के इन्द्रों ने, ऋषीन्द्रों, मुनीन्द्रों और संसार के सत्पुरुष गृहस्थों ने भी उनकी पूजा की।
श्लोक 27 (devibhagavatam.9.39.27)
गन्धर्वैश्चैव नागाद्यैः पातालेषु च पूजिता । शुक्लाष्टम्यां भाद्रपदे कृता पूजा च ब्रह्मणा
gandharvaiścaiva nāgādyaiḥ pātāleṣu ca pūjitā | śuklāṣṭamyāṁ bhādrapade kṛtā pūjā ca brahmaṇā
गन्धर्वों ने और नागादि ने पाताल में उनकी पूजा की। भाद्रपद की शुक्ल अष्टमी को ब्रह्मा ने उनकी पूजा सम्पन्न की।
श्लोक 28 (devibhagavatam.9.39.28)
भक्त्या च पक्षपर्यन्तं त्रिषु लोकेषु नारद । चैत्रे पौषे च भाद्रे च पुण्ये मङ्गलवासरे
bhaktyā ca pakṣaparyantaṁ triṣu lokeṣu nārada | caitre pauṣe ca bhādre ca puṇye maṅgalavāsare
हे नारद, तीनों लोकों में पूरे पक्ष-भर भक्तिपूर्वक — चैत्र, पौष और भाद्रपद में, पवित्र मंगलवार के दिन —
श्लोक 29 (devibhagavatam.9.39.29)
विष्णुना पूजिता सा च त्रिषु लोकेषु भक्तितः । वर्षान्ते पौषसङ्क्रान्त्यां माध्यामावाह्य मङ्गले
viṣṇunā pūjitā sā ca triṣu lokeṣu bhaktitaḥ | varṣānte pauṣasaṅkrāntyāṁ mādhyāmāvāhya maṅgale
विष्णु ने तीनों लोकों में भक्तिपूर्वक उनकी पूजा की। वर्षान्त में पौष-संक्रान्ति के मध्याह्न में उनका आवाहन कर, मंगलपूर्वक —
श्लोक 30 (devibhagavatam.9.39.30)
मनुस्तां पूजयामास सा भूता भुवनत्रये । पूजिता सा महेन्द्रेण मङ्गलेनैव मङ्गला
manustāṁ pūjayāmāsa sā bhūtā bhuvanatraye | pūjitā sā mahendreṇa maṅgalenaiva maṅgalā
— मनु ने उनकी पूजा की, और वे तीनों भुवनों में व्याप्त हुईं। मंगल के साथ महेन्द्र ने उस मंगला की पूजा की।
श्लोक 31 (devibhagavatam.9.39.31)
केदारेणैव नीलेन सुबलेन नलेन च । ध्रुवेणोत्तानपादेन शक्रेण बलिना तथा
kedāreṇaiva nīlena subalena nalena ca | dhruveṇottānapādena śakreṇa balinā tathā
केदार, नील, सुबल और नल ने; ध्रुव, उत्तानपाद, शक्र (इन्द्र) और बलि ने भी उनकी पूजा की।
श्लोक 32 (devibhagavatam.9.39.32)
कश्यपेन च दक्षेण कर्दमेन विवस्वता । प्रियव्रतेन चन्द्रेण कुबेरेणैव वायुना
kaśyapena ca dakṣeṇa kardamena vivasvatā | priyavratena candreṇa kubereṇaiva vāyunā
कश्यप ने, दक्ष ने, कर्दम ने, विवस्वान् (सूर्य) ने; प्रियव्रत ने, चन्द्रमा ने, कुबेर ने और वायु ने भी उनकी पूजा की।
श्लोक 33 (devibhagavatam.9.39.33)
यमेन वह्निना चैव वरुणेनैव पूजिता । एवं सर्वत्र सर्वेषु पूजिता वन्दिता सदा । सर्वेश्वर्याधिदेवी सा सर्वसम्पत्स्वरूपिणी
yamena vahninā caiva varuṇenaiva pūjitā | evaṁ sarvatra sarveṣu pūjitā vanditā sadā | sarveśvaryādhidevī sā sarvasampatsvarūpiṇī
यम ने, अग्नि ने और वरुण ने उनकी पूजा की। इस प्रकार सर्वत्र, सबके द्वारा वे सदा पूजित और वन्दित हैं — समस्त ऐश्वर्य की अधिष्ठात्री देवी, समस्त सम्पत्ति की साक्षात् स्वरूपा।