Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 40

लक्ष्मी उत्पत्ति वर्णन

अध्याय 39अध्याय-सूचीअध्याय 41

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.40.1)

नारद उवाच । नारायणप्रिया सा च परा वैकुण्ठवासिनी । वैकुण्ठाधिष्ठातृदेवी महालक्ष्मीः सनातनी

nārada uvāca | nārāyaṇapriyā sā ca parā vaikuṇṭhavāsinī | vaikuṇṭhādhiṣṭhātṛdevī mahālakṣmīḥ sanātanī

नारद ने कहा — जो नारायण की प्रिया हैं, परा हैं, वैकुण्ठवासिनी हैं, वैकुण्ठ की अधिष्ठात्री सनातनी महालक्ष्मी हैं,

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.40.2)

कथं बभूव सा देवी पृथिव्यां सिन्धुकन्यका । पुरा केन स्तुताऽऽदौ सा तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

kathaṁ babhūva sā devī pṛthivyāṁ sindhukanyakā | purā kena stutā''dau sā tanme vyākhyātumarhasi

वह देवी पृथ्वी पर समुद्र-पुत्री कैसे हुईं? पूर्वकाल में उनकी स्तुति सबसे पहले किसने की? यह मुझसे कहिए।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.40.3)

श्रीनारायण उवाच । पुरा दुर्वाससः शापाद् भ्रष्टश्रीश्च पुरन्दरः । बभूव देवसङ्घश्च मर्त्यलोके हि नारद

śrīnārāyaṇa uvāca | purā durvāsasaḥ śāpād bhraṣṭaśrīśca purandaraḥ | babhūva devasaṅghaśca martyaloke hi nārada

श्री नारायण ने कहा — हे नारद, पूर्वकाल में दुर्वासा के शाप से पुरन्दर (इन्द्र) श्रीभ्रष्ट हो गए और देवगण मर्त्यलोक-सम हो गए।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.40.4)

लक्ष्मीः स्वर्गादिकं त्यक्त्वा रुष्टा परमदुःखिता । गत्वा लीना तु वैकुण्ठे महालक्ष्मीश्च नारद

lakṣmīḥ svargādikaṁ tyaktvā ruṣṭā paramaduḥkhitā | gatvā līnā tu vaikuṇṭhe mahālakṣmīśca nārada

क्रुद्ध और परम दुःखी लक्ष्मी स्वर्ग आदि को त्यागकर हे नारद, महालक्ष्मी के रूप में जाकर वैकुण्ठ में लीन हो गईं।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.40.5)

तदा शोकाद्ययुः सर्वे दुःखिता ब्रह्मणः सभाम् । ब्रह्माणं च पुरस्कृत्य ययुर्वैकुण्ठमेव च

tadā śokādyayuḥ sarve duḥkhitā brahmaṇaḥ sabhām | brahmāṇaṁ ca puraskṛtya yayurvaikuṇṭhameva ca

तब शोकाकुल सभी देव ब्रह्मा की सभा में गए, और ब्रह्मा को आगे कर वैकुण्ठ की ओर चले।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.40.6)

वैकुण्ठे शरणापन्ना देवा नारायणे परे । अतीव दैन्ययुक्ताश्च शुष्ककण्ठोष्ठतालुकाः

vaikuṇṭhe śaraṇāpannā devā nārāyaṇe pare | atīva dainyayuktāśca śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukāḥ

वैकुण्ठ में परम नारायण की शरण में आए देवगण अत्यंत दीन थे, उनके कण्ठ, ओष्ठ और तालु सूखे हुए थे।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.40.7)

तदा लक्ष्मीश्च कलया पुराणपुरुषाज्ञया । बभूव सिन्धुकन्या सा सर्वसम्पत्स्वरूपिणी

tadā lakṣmīśca kalayā purāṇapuruṣājñayā | babhūva sindhukanyā sā sarvasampatsvarūpiṇī

तब पुराणपुरुष की आज्ञा से लक्ष्मी अपने कला-अंश से समस्त सम्पत्ति की स्वरूपा समुद्र-कन्या हुईं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.40.8)

तथा मथित्वा क्षीरोदं देवा दैत्यगणैः सह । सम्प्राप्ताश्च महालक्ष्मीं विष्णुस्तां च ददर्श ह

tathā mathitvā kṣīrodaṁ devā daityagaṇaiḥ saha | samprāptāśca mahālakṣmīṁ viṣṇustāṁ ca dadarśa ha

इस प्रकार दैत्यगणों सहित देवों ने क्षीरसागर का मंथन किया और महालक्ष्मी को प्राप्त किया, और विष्णु ने उन्हें देखा।

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.40.9)

सुरादिभ्यो वरं दत्त्वा वनमालां च विष्णवे । ददौ प्रसन्नवदना तुष्टा क्षीरोदशायिने

surādibhyo varaṁ dattvā vanamālāṁ ca viṣṇave | dadau prasannavadanā tuṣṭā kṣīrodaśāyine

देवादि को वर देकर, प्रसन्नमुखी और सन्तुष्ट होकर उन्होंने क्षीरसागरशायी विष्णु को वनमाला अर्पित की।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.40.10)

देवाश्चाप्यसुरग्रस्तं राज्यं प्रापुश्च नारद । तां सम्पूज्य च सम्भूय सर्वत्र च निरापदः

devāścāpyasuragrastaṁ rājyaṁ prāpuśca nārada | tāṁ sampūjya ca sambhūya sarvatra ca nirāpadaḥ

हे नारद, देवों ने भी असुरों से छीना गया राज्य पुनः प्राप्त किया; उनकी पूजा और एकत्र होकर सर्वत्र निरापद हो गए।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.40.11)

नारद उवाच । कथं शशाप दुर्वासा मुनिश्रेष्ठः कदाचन । केन दोषेण वा ब्रह्मन् ब्रह्मिष्ठस्तत्त्ववित्पुरा

nārada uvāca | kathaṁ śaśāpa durvāsā muniśreṣṭhaḥ kadācana | kena doṣeṇa vā brahman brahmiṣṭhastattvavitpurā

नारद ने कहा — मुनिश्रेष्ठ दुर्वासा ने कभी किस प्रकार शाप दिया? हे ब्रह्मन्, वह ब्रह्मिष्ठ तत्त्ववेत्ता किस दोष से शापित हुए?

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.40.12)

ममन्थुः केनरूपेण जलधिं ते सुरादयः । केन स्तोत्रेण वा देवी शक्रं साक्षाद्बभूव सा

mamanthuḥ kenarūpeṇa jaladhiṁ te surādayaḥ | kena stotreṇa vā devī śakraṁ sākṣādbabhūva sā

वे देवादि किस रूप में सागर का मंथन करते थे? और किस स्तोत्र से वह देवी साक्षात् इन्द्र के समक्ष प्रकट हुईं?

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.40.13)

को वा तयोश्च संवादो बभूव तद्वद प्रभो । श्रीनारायण उवाच । मधुपानप्रमत्तश्च त्रैलोक्याधिपतिः पुरा

ko vā tayośca saṁvādo babhūva tadvada prabho | śrīnārāyaṇa uvāca | madhupānapramattaśca trailokyādhipatiḥ purā

उन दोनों में क्या संवाद हुआ, हे प्रभु, वह भी कहिए। श्री नारायण ने कहा — पूर्वकाल में त्रैलोक्य के अधिपति (इन्द्र) मद्यपान में उन्मत्त होकर,

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.40.14)

क्रीडां चकार रहसि रम्भया सह कामुकः । कृत्वा क्रीडां तया सार्धं कामुक्या हृतमानसः

krīḍāṁ cakāra rahasi rambhayā saha kāmukaḥ | kṛtvā krīḍāṁ tayā sārdhaṁ kāmukyā hṛtamānasaḥ

एकान्त में रम्भा के साथ कामासक्त होकर विहार करने लगे। उसके साथ क्रीड़ा करके उनका मन कामिनी में हर लिया गया था।

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.40.15)

तस्थौ तत्र महारण्ये कामोन्मथितमानसः । कैलासशिखरे यान्तं वैकुण्ठादृषिसत्तमम्

tasthau tatra mahāraṇye kāmonmathitamānasaḥ | kailāsaśikhare yāntaṁ vaikuṇṭhādṛṣisattamam

वे उस विशाल वन में काम से विक्षिप्त-मन होकर बैठे थे — उधर वैकुण्ठ से कैलास-शिखर की ओर जाते हुए उन ऋषिश्रेष्ठ को,

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.40.16)

दुर्वाससं ददर्शेन्द्रो ज्वलन्तं ब्रह्मतेजसा । ग्रीष्ममध्याह्नमार्तण्डसहस्रप्रभमीश्वरम्

durvāsasaṁ dadarśendro jvalantaṁ brahmatejasā | grīṣmamadhyāhnamārtaṇḍasahasraprabhamīśvaram

ब्रह्मतेज से प्रज्वलित, ग्रीष्म की दोपहरी के हज़ार सूर्यों के समान तेजस्वी दुर्वासा को इन्द्र ने देखा।

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.40.17)

प्रतप्तकाञ्चनाकारं जटाभारमहोज्ज्वलम् । शुक्लयज्ञोपवीतं च चीरदण्डौ कमण्डलुम्

prataptakāñcanākāraṁ jaṭābhāramahojjvalam | śuklayajñopavītaṁ ca cīradaṇḍau kamaṇḍalum

तपे हुए सोने जैसी आकृति, अत्यंत उज्ज्वल जटाभार, श्वेत यज्ञोपवीत, वल्कल, दण्ड और कमण्डलु धारण किए हुए,

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.40.18)

महोज्ज्वलं च तिलकं बिभ्रन्तं चेन्दुसन्निभम् । समन्वितं शिष्यलक्षैर्वेदवेदाङ्गपारगैः

mahojjvalaṁ ca tilakaṁ bibhrantaṁ cendusannibham | samanvitaṁ śiṣyalakṣairvedavedāṅgapāragaiḥ

चन्द्रमा-सम अत्यंत उज्ज्वल तिलक धारण किए, वेद-वेदांगपारंगत लाखों शिष्यों से घिरे हुए —

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.40.19)

दृष्ट्वा ननाम शिरसा सम्प्रमत्तः पुरन्दरः । शिष्यवर्गं तदा भक्त्या तुष्टाव च मुदान्वितम्

dṛṣṭvā nanāma śirasā sampramattaḥ purandaraḥ | śiṣyavargaṁ tadā bhaktyā tuṣṭāva ca mudānvitam

उन्हें देखकर मदमत्त पुरन्दर ने भी सिर झुकाकर प्रणाम किया, और भक्तिपूर्वक आनन्दित होकर शिष्यगण की स्तुति की।

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.40.20)

मुनिना च सशिष्येण दत्तास्तस्मै शुभाशिषः । विष्णुदत्तं पारिजातपुष्पं च सुमनोहरम्

muninā ca saśiṣyeṇa dattāstasmai śubhāśiṣaḥ | viṣṇudattaṁ pārijātapuṣpaṁ ca sumanoharam

मुनि ने शिष्यों सहित उन्हें शुभ आशीर्वाद दिए, और विष्णु द्वारा दिया गया अत्यंत मनोहर पारिजात-पुष्प भी दिया।

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.40.21)

तज्जरारोगमृत्युघ्नं शोकजं मोक्षकारकम् । शक्रः पुष्पं गहीत्वा च प्रमत्तो राज्यसम्पदा

tajjarārogamṛtyughnaṁ śokajaṁ mokṣakārakam | śakraḥ puṣpaṁ gahītvā ca pramatto rājyasampadā

वह पुष्प जरा, रोग और मृत्यु का नाशक, शोकनाशक और मोक्षकारक था। राज्य-सम्पदा से मदमत्त इन्द्र ने वह पुष्प लेकर —

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.40.22)

पुष्पं स न्यस्तयामास तदैव करिमस्तके । हस्ती तत्स्पर्शमात्रेण रूपेण च गुणेन च

puṣpaṁ sa nyastayāmāsa tadaiva karimastake | hastī tatsparśamātreṇa rūpeṇa ca guṇena ca

— उसी क्षण अपने गजराज के मस्तक पर रख दिया। उस स्पर्शमात्र से वह हाथी रूप, गुण,

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.40.23)

तेजसा वयसाकस्माद्विष्णुतुल्यो बभूव ह । त्यक्त्वा शक्रं गजेन्द्रश्च जगाम घोरकाननम्

tejasā vayasākasmādviṣṇutulyo babhūva ha | tyaktvā śakraṁ gajendraśca jagāma ghorakānanam

तेज और आयु में सहसा विष्णु के समान हो गया, और वह गजेन्द्र इन्द्र को त्यागकर घोर वन में चला गया।

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.40.24)

न शशाक महेन्द्रस्तं रक्षितुं तेजसा मुने । तत्पुण्यं त्यक्तवन्तं च दृष्ट्वा शक्रं मुनीश्वरः

na śaśāka mahendrastaṁ rakṣituṁ tejasā mune | tatpuṇyaṁ tyaktavantaṁ ca dṛṣṭvā śakraṁ munīśvaraḥ

हे मुनि, महेन्द्र अपने तेज से उसे रोक न सके। अपने पुण्य को यों त्यागते हुए इन्द्र को देखकर मुनीश्वर ने,

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.40.25)

तमुवाच महारुष्टः शशाप च रुषान्वितः । मुनिरुवाच । अरे श्रिया प्रमत्तस्त्वं कथं मामवमन्यसे

tamuvāca mahāruṣṭaḥ śaśāpa ca ruṣānvitaḥ | muniruvāca | are śriyā pramattastvaṁ kathaṁ māmavamanyase

अत्यंत रुष्ट होकर उनसे कहा और क्रोधावेश में शाप दिया। मुनि ने कहा — अरे, तू श्री (सम्पत्ति) से उन्मत्त होकर मेरा अपमान कैसे करता है?

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.40.26)

मद्दत्तपुष्पं दत्तं च गर्वेण करिमस्तके । विष्णोर्निवेदितं चैव नैवेद्यं वा फलं जलम्

maddattapuṣpaṁ dattaṁ ca garveṇa karimastake | viṣṇorniveditaṁ caiva naivedyaṁ vā phalaṁ jalam

मेरे दिए हुए पुष्प को तूने गर्वपूर्वक गजराज के मस्तक पर रख दिया। विष्णु को निवेदित नैवेद्य, फल अथवा जल —

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.40.27)

प्राप्तिमात्रेण भोक्तव्यं त्यागेन ब्रह्महा भवेत् । भ्रष्टश्रीर्भ्रष्टबुद्धिश्च पुरभ्रष्टो भवेत्तु सः

prāptimātreṇa bhoktavyaṁ tyāgena brahmahā bhavet | bhraṣṭaśrīrbhraṣṭabuddhiśca purabhraṣṭo bhavettu saḥ

— प्राप्त होते ही भोगना चाहिए; उसे त्यागने से ब्रह्महत्या का दोष लगता है। ऐसा पुरुष श्रीभ्रष्ट, बुद्धिभ्रष्ट और नगर से भ्रष्ट हो जाता है।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.40.28)

यस्त्यजेद्विष्णुनैवेद्यं भाग्येनोपस्थितं शुभम् । प्राप्तिमात्रेण यो भुङ्क्ते भक्तो विष्णुनिवेदितम्

yastyajedviṣṇunaivedyaṁ bhāgyenopasthitaṁ śubham | prāptimātreṇa yo bhuṅkte bhakto viṣṇuniveditam

जो सौभाग्य से प्राप्त हुए शुभ विष्णु-नैवेद्य को त्याग देता है — उसकी यह गति होती है। जो भक्त उसे प्राप्त होते ही विष्णु-निवेदित रूप में ग्रहण करता है,

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.40.29)

पुंसां शतं समुद्धृत्य जीवन्मुक्तः स्वयं भवेत् । नैवेद्यं भोजनं कृत्वा नित्यं यः प्रणमेद्धरिम्

puṁsāṁ śataṁ samuddhṛtya jīvanmuktaḥ svayaṁ bhavet | naivedyaṁ bhojanaṁ kṛtvā nityaṁ yaḥ praṇameddharim

वह सौ पुरुषों (अपनी सौ पीढ़ियों) का उद्धार कर स्वयं जीवन्मुक्त हो जाता है। जो नैवेद्य ग्रहण कर नित्य हरि को प्रणाम करता है,

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.40.30)

पूजयेत्स्तौति वा भक्त्या स विष्णुसदृशो भवेत् । तत्स्पर्शवायुना सद्यस्तीर्थौघश्च विशुध्यति

pūjayetstauti vā bhaktyā sa viṣṇusadṛśo bhavet | tatsparśavāyunā sadyastīrthaughaśca viśudhyati

भक्तिपूर्वक पूजा या स्तुति करता है, वह विष्णु के सदृश हो जाता है। उसके स्पर्श की वायु से तत्काल सब तीर्थ शुद्ध हो जाते हैं।

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.40.31)

तत्पादरजसा मूढ सद्यः पूता वसुन्धरा । पुंश्चल्यन्नमवीरान्नं शूद्रश्राद्धान्तमेव च

tatpādarajasā mūḍha sadyaḥ pūtā vasundharā | puṁścalyannamavīrānnaṁ śūdraśrāddhāntameva ca

हे मूढ़, उसके चरण-रज से यह पृथ्वी तत्काल पवित्र हो जाती है। वेश्या का अन्न, कायर का अन्न, शूद्र के श्राद्ध का शेष अन्न,

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.40.32)

यद्धरेरनिवेद्यं च वृथा मांसस्य भक्षणम् । शिवलिङ्गप्रदानं च यद्दत्तं शूद्रयाजिना

yaddhareranivedyaṁ ca vṛthā māṁsasya bhakṣaṇam | śivaliṅgapradānaṁ ca yaddattaṁ śūdrayājinā

जो हरि को निवेदित न किए बिना व्यर्थ में मांस का भक्षण है, तथा जो शिवलिंग शूद्र-याजी ब्राह्मण द्वारा दिया गया हो,

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.40.33)

चिकित्सकद्विजान्नं च देवलान्नं तथैव च । कन्याविक्रयिणामन्नं यदन्नं योनिजीविनाम्

cikitsakadvijānnaṁ ca devalānnaṁ tathaiva ca | kanyāvikrayiṇāmannaṁ yadannaṁ yonijīvinām

चिकित्सा-वृत्ति करने वाले द्विज का अन्न, देवल (मन्दिर-सेवक) का अन्न, कन्या बेचने वालों का अन्न, वेश्यावृत्ति से जीने वालों का अन्न,

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.40.34)

उच्छिष्टान्नं पर्युषितं सर्वभक्षावशेषितम् । शूद्रापतिद्विजानां च भूषवाहद्विजान्नकम्

ucchiṣṭānnaṁ paryuṣitaṁ sarvabhakṣāvaśeṣitam | śūdrāpatidvijānāṁ ca bhūṣavāhadvijānnakam

जूठा अन्न, बासी अन्न, सबका खाया-अवशिष्ट अन्न, शूद्रा-पति ब्राह्मणों का अन्न, आभूषण या भार-वहन से जीविका चलाने वाले ब्राह्मणों का अन्न,

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.40.35)

अदीक्षितद्विजानां च यदन्नं शवदाहिनाम् । अगम्यागामिनां चैव द्विजानामन्नमेव च

adīkṣitadvijānāṁ ca yadannaṁ śavadāhinām | agamyāgāmināṁ caiva dvijānāmannameva ca

अदीक्षित ब्राह्मणों का अन्न, शव जलाने वालों का अन्न, तथा अगम्यागामी (निषिद्ध-सम्बन्ध रखने वाले) ब्राह्मणों का अन्न —

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.40.36)

मित्रद्रुहां कृतज्जानामन्नं विश्वासघातिनाम् । मिथ्यासाक्ष्यप्रदान्नं च ब्राह्मणान्नं तथैव च

mitradruhāṁ kṛtajjānāmannaṁ viśvāsaghātinām | mithyāsākṣyapradānnaṁ ca brāhmaṇānnaṁ tathaiva ca

— मित्रद्रोहियों का, कृतघ्नों का, विश्वासघातियों का अन्न, मिथ्या साक्ष्य देने वालों का अन्न, और वैसे ही पतित ब्राह्मणों का अन्न —

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.40.37)

एते सर्वे विशुध्यन्ति विष्णोनैवेद्यभक्षणात् । श्वपचश्चेद्विष्णुसेवी वंशानां कोटिमुद्धरेत्

ete sarve viśudhyanti viṣṇonaivedyabhakṣaṇāt | śvapacaścedviṣṇusevī vaṁśānāṁ koṭimuddharet

— ये सब विष्णु के नैवेद्य के भक्षण मात्र से शुद्ध हो जाते हैं। यदि श्वपच (चाण्डाल) भी विष्णु का सेवक हो, तो वह करोड़ों वंशजों का उद्धार कर देता है।

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.40.38)

हरेरभक्तो मनुजः स्वं च रक्षितुमक्षमः । अज्ञानाद्यदि गृह्णाति विष्णोर्निर्माल्यमेव च

harerabhakto manujaḥ svaṁ ca rakṣitumakṣamaḥ | ajñānādyadi gṛhṇāti viṣṇornirmālyameva ca

हरि का अभक्त मनुष्य अपनी रक्षा तक करने में असमर्थ है। यदि वह अज्ञानवश विष्णु के निर्माल्य को भी ग्रहण कर ले,

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.40.39)

सप्तजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । ज्ञात्वा भक्त्या च गृह्णाति विष्णोनैवेद्यमेव च

saptajanmārjitātpāpānmucyate nātra saṁśayaḥ | jñātvā bhaktyā ca gṛhṇāti viṣṇonaivedyameva ca

तो वह सात जन्मों के अर्जित पापों से मुक्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं। जो जानते हुए भक्तिपूर्वक विष्णु के नैवेद्य को ग्रहण करता है,

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.40.40)

कोटिजन्मार्जितात्पापान्मुच्यते निश्चितं हरे । यस्मात्संस्थापितं पुष्पं गर्वेण करिमस्तके

koṭijanmārjitātpāpānmucyate niścitaṁ hare | yasmātsaṁsthāpitaṁ puṣpaṁ garveṇa karimastake

वह हे हरि-भक्त, निश्चय ही करोड़ों जन्मों के अर्जित पापों से मुक्त हो जाता है। क्योंकि तूने गर्वपूर्वक यह पुष्प गजराज के मस्तक पर रख दिया,

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.40.41)

तस्माद्युष्मान्परित्यज्य यातु लक्ष्मीर्हरेः पदम् । नारायणस्य भक्तोऽहं न बिभेमि सुराद्विधेः

tasmādyuṣmānparityajya yātu lakṣmīrhareḥ padam | nārāyaṇasya bhakto'haṁ na bibhemi surādvidheḥ

— इसलिए तुम सबको त्यागकर लक्ष्मी हरि के चरणों में चली जाए! मैं नारायण का भक्त हूँ, मुझे देवों से या विधाता से भय नहीं है —

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.40.42)

कालान्मृत्योर्जरातश्च कानन्यान् गणयामि च । किं करिष्यति ते तातः कश्यपश्च प्रजापतिः

kālānmṛtyorjarātaśca kānanyān gaṇayāmi ca | kiṁ kariṣyati te tātaḥ kaśyapaśca prajāpatiḥ

काल से, मृत्यु से, जरा से — किसी और की मैं गिनती नहीं करता। तेरा पिता कश्यप प्रजापति भी मेरा क्या कर लेगा?

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.40.43)

बृहस्पतिर्गुरुश्चैव निःशङ्कस्य च मे हरे । इदं पुष्पं यस्य मूर्ध्नि तस्यैव पूजनं परम्

bṛhaspatirguruścaiva niḥśaṅkasya ca me hare | idaṁ puṣpaṁ yasya mūrdhni tasyaiva pūjanaṁ param

और तेरा गुरु बृहस्पति भी — मैं तो हे हरि-भक्त, पूर्णतः निःशंक हूँ। यह पुष्प जिसके मस्तक पर हो, उसी की सर्वोच्च पूजा होती है!"

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.40.44)

इति श्रुत्वा महेन्द्रश्च धृत्वा स चरणं मुनेः । उच्चै रुरोद शोकार्तस्तमुवाच भयाकुलः

iti śrutvā mahendraśca dhṛtvā sa caraṇaṁ muneḥ | uccai ruroda śokārtastamuvāca bhayākulaḥ

यह सुनकर महेन्द्र ने मुनि के चरण पकड़ लिए, और शोकातुर होकर भय से व्याकुल हुए वे उच्च स्वर में रोने लगे और उनसे कहने लगे।

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.40.45)

महेन्द्र उवाच । दत्तः समुचितः शापो मह्यं मायापहः प्रभो । हृतां न याचे सम्पत्तिं किञ्चिज्ज्ञानं च देहि मे

mahendra uvāca | dattaḥ samucitaḥ śāpo mahyaṁ māyāpahaḥ prabho | hṛtāṁ na yāce sampattiṁ kiñcijjñānaṁ ca dehi me

महेन्द्र ने कहा — हे प्रभु, आपने मुझे जो उचित शाप दिया है, वह मेरी माया को दूर करने वाला है। मैं छीनी गई सम्पत्ति नहीं माँगता — मुझे कुछ ज्ञान दीजिए।

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.40.46)

ऐश्वर्यं विपदां बीजं ज्ञानप्रच्छन्नकारणम् । मुक्तिमार्गकुठारश्च भक्तेश्च व्यवधायकम्

aiśvaryaṁ vipadāṁ bījaṁ jñānapracchannakāraṇam | muktimārgakuṭhāraśca bhakteśca vyavadhāyakam

ऐश्वर्य विपत्तियों का बीज है, ज्ञान का छिपा हुआ शत्रु है, मुक्ति-मार्ग पर कुल्हाड़ी है, और भक्ति का बाधक है।"

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.40.47)

मुनिरुवाच । जन्ममृत्युजराशोकरोगबीजाङ्कुरं परम् । सम्पत्तितिमिरान्धश्च मुक्तिमार्गं न पश्यति

muniruvāca | janmamṛtyujarāśokarogabījāṅkuraṁ param | sampattitimirāndhaśca muktimārgaṁ na paśyati

मुनि ने कहा — यह जन्म, मृत्यु, जरा, शोक और रोग के बीज का अंकुर है। सम्पत्ति के अंधकार से अंधा हुआ पुरुष मुक्ति-मार्ग को नहीं देख पाता।

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.40.48)

सम्पन्मत्तो विमूढश्च सुरामत्तः स एव च । बान्धवैर्वेष्टितः सोऽपि बन्धुत्वेनैव हे हरे

sampanmatto vimūḍhaśca surāmattaḥ sa eva ca | bāndhavairveṣṭitaḥ so'pi bandhutvenaiva he hare

सम्पत्ति से उन्मत्त पुरुष उतना ही विमूढ़ होता है जितना मद्यपान से उन्मत्त। हे हरि-भक्त, बान्धवों से घिरा वह भी बन्धुत्व के ही बन्धन में बँधा रहता है।

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.40.49)

सम्पत्तिमदमत्तश्च विषयान्धश्च विह्वलः । महाकामी राजसिकः सत्त्वमार्गं न पश्यति

sampattimadamattaśca viṣayāndhaśca vihvalaḥ | mahākāmī rājasikaḥ sattvamārgaṁ na paśyati

सम्पत्ति के मद से उन्मत्त, विषयों से अन्धा, व्याकुल, महाकामी, राजसी पुरुष सत्त्व के मार्ग को नहीं देख पाता।

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.40.50)

द्विविधो विषयान्धश्च राजसस्तामसः स्मृतः । अशास्त्रज्ञस्तामसश्च शास्त्रज्ञो राजसः स्मृतः

dvividho viṣayāndhaśca rājasastāmasaḥ smṛtaḥ | aśāstrajñastāmasaśca śāstrajño rājasaḥ smṛtaḥ

विषयों से अन्धा पुरुष दो प्रकार का माना गया है — राजसिक और तामसिक। जो शास्त्र नहीं जानता वह तामसिक कहलाता है, जो शास्त्र जानता है वह राजसिक कहलाता है।

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.40.51)

शास्त्रं च द्विविधं मार्गं दर्शयेत्सुरपुङ्गव । प्रवृत्तिबीजमेकं च निवृत्तेः कारणं परम्

śāstraṁ ca dvividhaṁ mārgaṁ darśayetsurapuṅgava | pravṛttibījamekaṁ ca nivṛtteḥ kāraṇaṁ param

हे देवश्रेष्ठ, शास्त्र दो मार्ग दिखाता है — एक प्रवृत्ति का बीज, दूसरा निवृत्ति का परम कारण।

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.40.52)

चरन्ति जीविनश्चादौ प्रवृत्तेर्दुःखवर्त्मनि । स्वच्छन्दं च प्रसन्नं च निर्विरोधं च सन्ततम्

caranti jīvinaścādau pravṛtterduḥkhavartmani | svacchandaṁ ca prasannaṁ ca nirvirodhaṁ ca santatam

प्राणी पहले प्रवृत्ति के दुःखमय मार्ग पर चलते हैं, जो स्वच्छन्द, प्रसन्न और सतत निर्विरोध प्रतीत होता है —

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.40.53)

आयाति मधुनो लोभात्क्लेशेन सुखमानितः । परिणामे नाशबीजे जन्ममृत्युजराकरे

āyāti madhuno lobhātkleśena sukhamānitaḥ | pariṇāme nāśabīje janmamṛtyujarākare

— वे उसकी मधुरता के लोभ से उस पर आते हैं, क्लेश को ही सुख मानकर; पर परिणाम में वह नाश का बीज है, जन्म-मृत्यु-जरा का स्रोत है।

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.40.54)

अनेकजन्मपर्यन्तं कृत्वा च भ्रमणं मुदा । स्वकर्मविहितायां च नानायोन्यां क्रमेण च

anekajanmaparyantaṁ kṛtvā ca bhramaṇaṁ mudā | svakarmavihitāyāṁ ca nānāyonyāṁ krameṇa ca

अनेक जन्मों तक हर्षपूर्वक भ्रमण करते हुए, अपने-अपने कर्म के अनुसार क्रमशः नाना योनियों में जाकर —

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.40.55)

ततश्चेशानुगहाग्रच्च सत्सङ्गं लभते च सः । सहस्रेषु शतेष्वेको भवाब्धिपारकारणम्

tataśceśānugahāgracca satsaṅgaṁ labhate ca saḥ | sahasreṣu śateṣveko bhavābdhipārakāraṇam

— तत्पश्चात् ईश्वर की कृपा से वह सत्संग प्राप्त करता है — हज़ारों-सैकड़ों में कोई एक, जो भवसागर पार करने का कारण बनता है।

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.40.56)

साधुस्तत्त्वप्रदीपेन मुक्तिमार्गं प्रदर्शयेत् । तदा करोति यत्नं च जीवो बन्धनखण्डने

sādhustattvapradīpena muktimārgaṁ pradarśayet | tadā karoti yatnaṁ ca jīvo bandhanakhaṇḍane

साधु तत्त्व के दीपक से मुक्ति-मार्ग दिखाता है; तब जीव अपने बन्धन को काटने का प्रयत्न करता है।

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.40.57)

अनेकजन्मयोगेन तपसानशनेन च । तदा लभेन्मुक्तिमार्गं निर्विघ्नं सुखदं परम्

anekajanmayogena tapasānaśanena ca | tadā labhenmuktimārgaṁ nirvighnaṁ sukhadaṁ param

अनेक जन्मों के योग से, तप और उपवास से, तब वह निर्विघ्न और परम सुखदायी मुक्ति-मार्ग को प्राप्त करता है।

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.40.58)

इदं श्रुतं गुरोर्वक्याद्यत् पृच्छसि पुरन्दर । मुनेस्तद्वचनं श्रुत्वा वीतरागो बभूव सः

idaṁ śrutaṁ gurorvakyādyat pṛcchasi purandara | munestadvacanaṁ śrutvā vītarāgo babhūva saḥ

हे पुरन्दर, जो तुमने पूछा, यह गुरु के वचन से मैंने सुना है।" मुनि के इन वचनों को सुनकर वे (इन्द्र) वीतराग हो गए।

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.40.59)

वैराग्यं वर्धयामास तस्य ब्रह्मन् दिने दिने । मुनेः स्थानाद् गृहं गत्वा स ददर्शामरावतीम्

vairāgyaṁ vardhayāmāsa tasya brahman dine dine | muneḥ sthānād gṛhaṁ gatvā sa dadarśāmarāvatīm

हे ब्रह्मन्, दिन-प्रतिदिन उनका वैराग्य बढ़ता गया। मुनि के स्थान से घर लौटते हुए उन्होंने अमरावती को देखा —

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.40.60)

दैत्यैरसुरसङ्घैश्च समाकीर्णां भयाकुलाम् । विषमोपप्लवां पुत्रबन्धुहीनां च कुत्रचित्

daityairasurasaṅghaiśca samākīrṇāṁ bhayākulām | viṣamopaplavāṁ putrabandhuhīnāṁ ca kutracit

— दैत्यों और असुरगणों से भरी हुई, भयाकुल, विषम विपत्तियों से घिरी, कहीं-कहीं पुत्र और बन्धुओं से रहित,

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.40.61)

पितृमातृकलत्रादिविहीनामतिचञ्चलाम् । शत्रुग्रस्तां च तां दृष्ट्वा जगाम वाक्पतिं प्रति

pitṛmātṛkalatrādivihīnāmaticañcalām | śatrugrastāṁ ca tāṁ dṛṣṭvā jagāma vākpatiṁ prati

— पिता-माता-पत्नी आदि से रहित, अत्यंत चंचल और शत्रु-ग्रस्त — उसे देखकर वे वाचस्पति (बृहस्पति) की ओर चले।

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.40.62)

शक्रो मन्दाकिनीतीरे ददर्श गुरुमीश्वरम् । ध्यायमानं परं ब्रह्म गङ्गातोये स्थितं परम्

śakro mandākinītīre dadarśa gurumīśvaram | dhyāyamānaṁ paraṁ brahma gaṅgātoye sthitaṁ param

इन्द्र ने मन्दाकिनी के तट पर अपने गुरु ईश्वर को देखा — गंगा-जल में खड़े होकर परब्रह्म का ध्यान करते हुए,

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.40.63)

सूर्याभिसम्मुखं पूर्वमुखं च विश्वतोमुखम् । साश्रुनेत्रं पुलकिनं परमानन्दसंयुतम्

sūryābhisammukhaṁ pūrvamukhaṁ ca viśvatomukham | sāśrunetraṁ pulakinaṁ paramānandasaṁyutam

सूर्य की ओर मुख किए, पूर्वाभिमुख, मानो सब दिशाओं की ओर मुख किए हुए, नेत्रों में अश्रु, रोमांचित शरीर, परमानन्द से युक्त,

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.40.64)

वरिष्ठं च गरिष्ठं च धर्मिष्ठं श्रेष्ठसेवितम् । प्रेष्ठं च बन्धुवर्गाणामतिश्रेष्ठं च ज्ञानिनाम्

variṣṭhaṁ ca gariṣṭhaṁ ca dharmiṣṭhaṁ śreṣṭhasevitam | preṣṭhaṁ ca bandhuvargāṇāmatiśreṣṭhaṁ ca jñāninām

श्रेष्ठतम, गरिष्ठतम, धर्मनिष्ठ, श्रेष्ठजनों द्वारा सेवित, बन्धुजनों के अत्यंत प्रिय, ज्ञानियों में श्रेष्ठतम,

श्लोक 65 (devibhagavatam.9.40.65)

ज्येष्ठं च भ्रातृवर्गाणामनिष्टं सुरवैरिणाम् । दृष्ट्वा गुरुं जपन्तं च तत्र तस्थौ सुरेश्वरः

jyeṣṭhaṁ ca bhrātṛvargāṇāmaniṣṭaṁ suravairiṇām | dṛṣṭvā guruṁ japantaṁ ca tatra tasthau sureśvaraḥ

भ्राताओं में ज्येष्ठ, देव-शत्रुओं के लिए अनिष्टकारी — गुरु को जप करते देखकर देवेश्वर वहीं ठहर गए।

श्लोक 66 (devibhagavatam.9.40.66)

प्रहरान्ते गुरुं दृष्ट्वा चोत्थितं प्रणनाम सः । प्रणम्य चरणाम्भोजे रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः

praharānte guruṁ dṛṣṭvā cotthitaṁ praṇanāma saḥ | praṇamya caraṇāmbhoje rurodoccairmuhurmuhuḥ

प्रहर के अन्त में गुरु को उठा देखकर उन्होंने प्रणाम किया, और चरण-कमलों में प्रणाम कर बार-बार उच्च स्वर से रोने लगे।

श्लोक 67 (devibhagavatam.9.40.67)

वृत्तान्तं कथयामास ब्रह्मशापादिकं तथा । पुनर्वरोपलब्धिं च ज्ञानप्राप्तिं सुदुर्लभाम्

vṛttāntaṁ kathayāmāsa brahmaśāpādikaṁ tathā | punarvaropalabdhiṁ ca jñānaprāptiṁ sudurlabhām

उन्होंने सारा वृत्तान्त कहा — ब्रह्म-शाप की बात, फिर वर की प्राप्ति और उस अति दुर्लभ ज्ञान-प्राप्ति की बात,

श्लोक 68 (devibhagavatam.9.40.68)

वैरिग्रस्तां च स्वपुरीं क्रमेणैव सुरेश्वरः । शिष्यस्य वचनं श्रुत्वा सुबुद्धिर्वदतां वरः

vairigrastāṁ ca svapurīṁ krameṇaiva sureśvaraḥ | śiṣyasya vacanaṁ śrutvā subuddhirvadatāṁ varaḥ

और यह भी कि उनकी अपनी नगरी क्रमशः शत्रुओं के अधिकार में चली गई है। शिष्य के इन वचनों को सुनकर वे सुबुद्धि, वक्ताओं में श्रेष्ठ,

श्लोक 69 (devibhagavatam.9.40.69)

बृहस्पतिरुवाचेदं कोपसंरक्तलोचनः । गुरुरुवाच । श्रुतं सर्वं सुरश्रेष्ठ मा रोदीर्वचनं शृणु

bṛhaspatiruvācedaṁ kopasaṁraktalocanaḥ | gururuvāca | śrutaṁ sarvaṁ suraśreṣṭha mā rodīrvacanaṁ śṛṇu

बृहस्पति ने क्रोध से रक्त नेत्र किए हुए यह कहा। गुरु ने कहा — हे देवश्रेष्ठ, मैंने सब सुन लिया; अब रोओ मत, मेरे वचन सुनो।

श्लोक 70 (devibhagavatam.9.40.70)

न कातरो हि नीतिज्ञो विपत्तौ च कदाचन । सम्पत्तिर्वा विपत्तिर्वा नश्वरा श्रमरूपिणी

na kātaro hi nītijño vipattau ca kadācana | sampattirvā vipattirvā naśvarā śramarūpiṇī

नीतिज्ञ पुरुष कभी विपत्ति में कातर नहीं होता। सम्पत्ति और विपत्ति दोनों ही नश्वर हैं, केवल श्रम-रूप हैं।

श्लोक 71 (devibhagavatam.9.40.71)

पूर्वस्य कर्मायत्ता च स्वयं कर्ता तयोरपि । सर्वेषां च भवत्येव शश्वज्जन्मनि जन्मनि

pūrvasya karmāyattā ca svayaṁ kartā tayorapi | sarveṣāṁ ca bhavatyeva śaśvajjanmani janmani

वे पूर्वकृत कर्म पर निर्भर हैं, और उनका कर्ता भी स्वयं है; यह सबके लिए, सदा, हर जन्म में होता ही रहता है।

श्लोक 72 (devibhagavatam.9.40.72)

चक्रनेमिक्रमेणैव तत्र का परिदेवना । उक्तं हि स्वकृतं कर्म भुज्यतेऽखिलभारते

cakranemikrameṇaiva tatra kā paridevanā | uktaṁ hi svakṛtaṁ karma bhujyate'khilabhārate

पहिये की धुरी के क्रम के समान ही यह चक्र चलता है, तो इसमें विलाप कैसा? कहा गया है कि सारे भारतवर्ष में अपना किया हुआ कर्म भोगना ही पड़ता है।

श्लोक 73 (devibhagavatam.9.40.73)

शुभाशुभं च यत्किञ्चित्स्वकर्मफलभुक् पुमान् । नाभुक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोटिशतैरपि

śubhāśubhaṁ ca yatkiñcitsvakarmaphalabhuk pumān | nābhuktaṁ kṣīyate karma kalpakoṭiśatairapi

जो शुभ या अशुभ भी हो, पुरुष अपने कर्म का फल भोगता ही है; न भोगा गया कर्म सैकड़ों करोड़ों कल्पों में भी क्षीण नहीं होता।

श्लोक 74 (devibhagavatam.9.40.74)

अवश्यमेव भोक्तव्यं कृतं कर्म शुभाशुभम् । इत्येवमुक्तं वेदे च कृष्णेन परमात्मना

avaśyameva bhoktavyaṁ kṛtaṁ karma śubhāśubham | ityevamuktaṁ vede ca kṛṣṇena paramātmanā

किया हुआ शुभ या अशुभ कर्म अवश्य ही भोगना पड़ता है — यह वेद में परमात्मा कृष्ण ने ही कहा है,

श्लोक 75 (devibhagavatam.9.40.75)

सामवेदोक्तशाखायां सम्बोध्य कमलोद्भवम् । जन्मभोगावशेषे च सर्वेषां कृतकर्मणाम्

sāmavedoktaśākhāyāṁ sambodhya kamalodbhavam | janmabhogāvaśeṣe ca sarveṣāṁ kṛtakarmaṇām

सामवेद की शाखा में, कमलोद्भव (ब्रह्मा) को सम्बोधित करते हुए — कि सबके किए हुए कर्मों के अनुसार शेष जन्म-भोग होता है,

श्लोक 76 (devibhagavatam.9.40.76)

अनुरूपं हि तेषां च भारतेऽन्यत्र चैव हि । कर्मणा ब्रह्मशापं च कर्मणा च शुभाशिषम्

anurūpaṁ hi teṣāṁ ca bhārate'nyatra caiva hi | karmaṇā brahmaśāpaṁ ca karmaṇā ca śubhāśiṣam

भारत में हो या अन्यत्र, उनके अनुरूप ही होता है — कर्म से ही ब्रह्म-शाप मिलता है, और कर्म से ही शुभ आशीर्वाद।

श्लोक 77 (devibhagavatam.9.40.77)

कर्मणा च महालक्ष्मीं लभेद्दैन्यं च कर्मणा । कोटिजन्मार्जितं कर्म जीविनामनुगच्छति

karmaṇā ca mahālakṣmīṁ labheddainyaṁ ca karmaṇā | koṭijanmārjitaṁ karma jīvināmanugacchati

कर्म से ही महालक्ष्मी प्राप्त होती है, कर्म से ही दीनता। करोड़ों जन्मों में अर्जित कर्म प्राणियों के पीछे-पीछे चलता है।

श्लोक 78 (devibhagavatam.9.40.78)

न हि त्यजेद्विना भोगं तच्छायेव पुरन्दर । कालभेदे देशभेदे पात्रभेदे च कर्मणाम्

na hi tyajedvinā bhogaṁ tacchāyeva purandara | kālabhede deśabhede pātrabhede ca karmaṇām

हे पुरन्दर, वह भोगे बिना कभी नहीं छूटता, छाया के समान साथ लगा रहता है। काल-भेद, देश-भेद और पात्र-भेद से कर्मों में —

श्लोक 79 (devibhagavatam.9.40.79)

न्यूनताधिकभावोऽपि भवेदेव हि कर्मणा । वस्तुदानेन वस्तूनां समं पुण्यं दिने दिने

nyūnatādhikabhāvo'pi bhavedeva hi karmaṇā | vastudānena vastūnāṁ samaṁ puṇyaṁ dine dine

— न्यूनाधिकता होती ही है। समान वस्तु का दान समान दिन में समान पुण्य देता है;

श्लोक 80 (devibhagavatam.9.40.80)

दिनभेदे कोटिगुणमसङ्ख्यं वा ततोऽधिकम् । समे देशे च वस्तूनां दाने पुण्यं समं सुर

dinabhede koṭiguṇamasaṅkhyaṁ vā tato'dhikam | same deśe ca vastūnāṁ dāne puṇyaṁ samaṁ sura

पर विशेष दिन में वह करोड़गुना या असंख्य-गुना अधिक हो जाता है। समान स्थान में वस्तुओं के दान का पुण्य समान होता है, हे देव —

श्लोक 81 (devibhagavatam.9.40.81)

देशभेदे कोटिगुणमसङ्ख्यं वा ततोऽधिकम् । समे पात्रे समं पुण्यं वस्तूनां कर्तुरेव च

deśabhede koṭiguṇamasaṅkhyaṁ vā tato'dhikam | same pātre samaṁ puṇyaṁ vastūnāṁ kartureva ca

— किन्तु विशेष स्थान में करोड़गुना या असंख्य-गुना अधिक हो जाता है। समान पात्र में दाता के लिए पुण्य समान होता है;

श्लोक 82 (devibhagavatam.9.40.82)

पात्रभेदे शतगुणमसङ्ख्यं वा ततोऽधिकम् । यथा फलन्ति सस्यानि न्यूनान्यप्यधिकानि च

pātrabhede śataguṇamasaṅkhyaṁ vā tato'dhikam | yathā phalanti sasyāni nyūnānyapyadhikāni ca

पात्र-भेद से वह सौगुना या असंख्य-गुना अधिक हो जाता है — जैसे खेतों में फसलें कम या अधिक उपजती हैं,

श्लोक 83 (devibhagavatam.9.40.83)

कर्षकाणां क्षेत्रभेदे पात्रभेदे फलं तथा । सामान्यदिवसे विप्रदानं समफलं भवेत्

karṣakāṇāṁ kṣetrabhede pātrabhede phalaṁ tathā | sāmānyadivase vipradānaṁ samaphalaṁ bhavet

खेत के भेद से किसानों की तरह ही पात्र-भेद से भी फल होता है। साधारण दिन में ब्राह्मण को दान समान फल देता है;

श्लोक 84 (devibhagavatam.9.40.84)

अमायां रविसङ्क्रान्त्यां फलं शतगुणं भवेत् । चातुर्मास्यां पौर्णमास्यामनन्तं फलमेव च

amāyāṁ ravisaṅkrāntyāṁ phalaṁ śataguṇaṁ bhavet | cāturmāsyāṁ paurṇamāsyāmanantaṁ phalameva ca

अमावस्या में, सूर्य-संक्रान्ति में फल सौगुना हो जाता है; चातुर्मास में, पूर्णिमा में फल अनन्त हो जाता है।

श्लोक 85 (devibhagavatam.9.40.85)

ग्रहणे शशिनः कोटिगुणं च फलमेव च । सूर्यस्य ग्रहणे वापि ततो दशगुणं भवेत्

grahaṇe śaśinaḥ koṭiguṇaṁ ca phalameva ca | sūryasya grahaṇe vāpi tato daśaguṇaṁ bhavet

चन्द्रग्रहण में करोड़गुना फल होता है, और सूर्यग्रहण में उससे भी दसगुना अधिक हो जाता है।

श्लोक 86 (devibhagavatam.9.40.86)

अक्षयायामक्षयं तदसङ्ख्यं फलमुच्यते । एवमन्यत्र पुण्याहे फलाधिक्यं भवेदिति

akṣayāyāmakṣayaṁ tadasaṅkhyaṁ phalamucyate | evamanyatra puṇyāhe phalādhikyaṁ bhavediti

अक्षय तृतीया में फल अक्षय और असंख्य कहा गया है। इसी प्रकार अन्य पुण्य-दिनों में भी फल की अधिकता होती है।

श्लोक 87 (devibhagavatam.9.40.87)

यथा दाने तथा स्नाने जपेऽन्यपुण्यकर्मसु । एवं सर्वत्र बोद्धव्यं नराणां कर्मणां फलम्

yathā dāne tathā snāne jape'nyapuṇyakarmasu | evaṁ sarvatra boddhavyaṁ narāṇāṁ karmaṇāṁ phalam

जैसे दान में, वैसे ही स्नान में, जप में और अन्य पुण्य-कर्मों में — इस प्रकार सर्वत्र मनुष्यों के कर्मों का फल समझना चाहिए।

श्लोक 88 (devibhagavatam.9.40.88)

यथा दण्डेन चक्रेण शरावेण भ्रमेण च । कुम्भं निर्माति निर्माता कुम्भकारो मृदा भुवि

yathā daṇḍena cakreṇa śarāveṇa bhrameṇa ca | kumbhaṁ nirmāti nirmātā kumbhakāro mṛdā bhuvi

जैसे पृथ्वी पर कुम्भकार दण्ड, चाक, ठीकरे और घुमाव के द्वारा घड़ा बनाता है,

श्लोक 89 (devibhagavatam.9.40.89)

तथैव कर्मसूत्रेण फलं धाता ददाति च । यस्याज्ञया सृष्टमिदं तं च नारायणं भज

tathaiva karmasūtreṇa phalaṁ dhātā dadāti ca | yasyājñayā sṛṣṭamidaṁ taṁ ca nārāyaṇaṁ bhaja

उसी प्रकार कर्म-सूत्र से विधाता फल देते हैं। जिनकी आज्ञा से यह सब सृष्ट हुआ है, उन्हीं नारायण का भजन करो।

श्लोक 90 (devibhagavatam.9.40.90)

स विधाता विधातुश्च पातुः पाता जगत्त्रये । स्रष्टुः स्रष्टा च संहर्तुः संहर्ता कालकालकः

sa vidhātā vidhātuśca pātuḥ pātā jagattraye | sraṣṭuḥ sraṣṭā ca saṁhartuḥ saṁhartā kālakālakaḥ

वे तीनों लोकों में विधाता के भी विधाता हैं, पालक के भी पालक हैं; स्रष्टा के भी स्रष्टा हैं, संहारक के भी संहारक हैं, काल के भी काल हैं।

श्लोक 91 (devibhagavatam.9.40.91)

महाविपत्तौ संसारे यः स्मरेन्मधुसूदनम् । विपत्तौ तस्य सम्पत्तिर्भवेदित्याह शङ्करः

mahāvipattau saṁsāre yaḥ smarenmadhusūdanam | vipattau tasya sampattirbhavedityāha śaṅkaraḥ

संसार की महाविपत्ति में जो मधुसूदन का स्मरण करता है, विपत्ति में भी उसके लिए सम्पत्ति उत्पन्न हो जाती है — ऐसा शंकर ने कहा है।"

श्लोक 92 (devibhagavatam.9.40.92)

इत्येवमुक्त्वा तत्त्वज्ञः समालिङ्ग्य सुरेश्वरम् । दत्त्वा शुभाशिषं चेष्टं बोधयामास नारद

ityevamuktvā tattvajñaḥ samāliṅgya sureśvaram | dattvā śubhāśiṣaṁ ceṣṭaṁ bodhayāmāsa nārada

ऐसा कहकर उस तत्त्वज्ञ ने देवेश्वर का आलिंगन किया, और शुभ आशीर्वाद तथा अभीष्ट वर देकर, हे नारद, उन्हें आगे भी सम्बोधित किया।

अध्याय 39अध्याय-सूचीअध्याय 41