Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 42

महालक्ष्मी ध्यान-स्तोत्र वर्णन

अध्याय 41अध्याय-सूचीअध्याय 43

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.42.1)

नारद उवाच । हरेरुत्कीर्तनं भद्रं श्रुतं तज्ज्ञानमुत्तमम् । ईप्सितं लक्ष्म्युपाख्यानं ध्यानं स्तोत्रं वद प्रभो

nārada uvāca | harerutkīrtanaṁ bhadraṁ śrutaṁ tajjñānamuttamam | īpsitaṁ lakṣmyupākhyānaṁ dhyānaṁ stotraṁ vada prabho

नारद ने कहा — हरि का कीर्तन सुनना कल्याणकारी और उत्तम ज्ञान है; अब हे प्रभु, वह वांछित लक्ष्मी का ध्यान और स्तोत्र कहिए।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.42.2)

श्रीनारायण उवाच । स्नात्वा तीर्थे पुरा शक्रो धृत्वा धौते च वाससी । घटं संस्थाप्य क्षीरोदे षड्देवान् पर्यपूजयत्

śrīnārāyaṇa uvāca | snātvā tīrthe purā śakro dhṛtvā dhaute ca vāsasī | ghaṭaṁ saṁsthāpya kṣīrode ṣaḍdevān paryapūjayat

श्री नारायण ने कहा — पूर्वकाल में तीर्थ में स्नान कर, धुले हुए दो वस्त्र धारण कर, इन्द्र ने क्षीरसागर के जल से कलश स्थापित कर छह देवताओं की पूजा की।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.42.3)

गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम् । एतान् भक्त्या समभ्यर्च्य पुष्पगन्धादिभिस्तदा

gaṇeśaṁ ca dineśaṁ ca vahniṁ viṣṇuṁ śivaṁ śivām | etān bhaktyā samabhyarcya puṣpagandhādibhistadā

गणेश, सूर्य, अग्नि, विष्णु, शिव और शिवा — इन सबकी भक्तिपूर्वक पुष्प-गन्धादि से पूजा कर,

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.42.4)

आवाह्य च महालक्ष्मीं परमैश्वर्यरूपिणीम् । पूजाञ्चकार देवेशो ब्रह्मणा च पुरोधसा

āvāhya ca mahālakṣmīṁ paramaiśvaryarūpiṇīm | pūjāñcakāra deveśo brahmaṇā ca purodhasā

परमैश्वर्य-स्वरूपा महालक्ष्मी का आवाहन कर, देवेश (इन्द्र) ने ब्रह्मा को पुरोहित बनाकर उनकी पूजा सम्पन्न की।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.42.5)

पुरःस्थितेषु मुनिषु ब्राह्मणेषु गुरौ हरौ । देवादिषु सुदेशे च ज्ञानानन्दं शिवे मुने

puraḥsthiteṣu muniṣu brāhmaṇeṣu gurau harau | devādiṣu sudeśe ca jñānānandaṁ śive mune

उपस्थित मुनियों, ब्राह्मणों, गुरु, हरि, देवादि के समक्ष, उत्तम स्थान में, हे मुनि, ज्ञान और आनन्द से युक्त होकर —

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.42.6)

पारिजातस्य पुष्पं च गृहीत्वा चन्दनोक्षितम् । ध्यात्वा देवीं महालक्ष्मीं पूजयामास नारद

pārijātasya puṣpaṁ ca gṛhītvā candanokṣitam | dhyātvā devīṁ mahālakṣmīṁ pūjayāmāsa nārada

— चन्दन से लिप्त पारिजात-पुष्प लेकर, हे नारद, महालक्ष्मी देवी का ध्यान कर उन्होंने उनकी पूजा की।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.42.7)

ध्यानं च सामवेदोक्तं यद्दत्तं ब्रह्मणे पुरा । हरिणा तेन ध्यानेन तन्निबोध वदामि ते

dhyānaṁ ca sāmavedoktaṁ yaddattaṁ brahmaṇe purā | hariṇā tena dhyānena tannibodha vadāmi te

सामवेद में कहा गया वह ध्यान, जो पूर्वकाल में हरि ने ब्रह्मा को दिया था, उसी ध्यान से — वह मुझसे सुनो, मैं तुमसे कहता हूँ।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.42.8)

सहस्रदलपद्मस्थकर्णिकावासिनीं पराम् । शरत्पार्वणकोटीन्दुप्रभामुष्टिकरां पराम्

sahasradalapadmasthakarṇikāvāsinīṁ parām | śaratpārvaṇakoṭīnduprabhāmuṣṭikarāṁ parām

[ध्यान करना चाहिए] सहस्रदल कमल की कर्णिका में विराजमान परा देवी का, शरद् ऋतु के करोड़ों पूर्ण चन्द्रमाओं की प्रभा वाली, हाथ में वर मुद्रा धारण किए हुए,

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.42.9)

स्वतेजसा प्रज्वलन्तीं सुखदृश्यां मनोहराम् । प्रतप्तकाञ्चननिभशोभां मूर्तिमतीं सतीम्

svatejasā prajvalantīṁ sukhadṛśyāṁ manoharām | prataptakāñcananibhaśobhāṁ mūrtimatīṁ satīm

अपने ही तेज से प्रज्वलित, सुखद दर्शन वाली, मनोहर, तपे हुए स्वर्ण जैसी शोभा वाली, मूर्तिमती और सती,

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.42.10)

रत्नभूषणभूषाढ्यां शोभितां पीतवाससा । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम्

ratnabhūṣaṇabhūṣāḍhyāṁ śobhitāṁ pītavāsasā | īṣaddhāsyaprasannāsyāṁ śaśvatsusthirayauvanām

रत्नाभूषणों से समृद्ध, पीत वस्त्र से सुशोभित, मन्द मुस्कान से प्रसन्न मुख वाली, सदा स्थिर यौवन वाली,

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.42.11)

सर्वसम्पत्प्रदात्रीं च महालक्ष्मीं भजे शुभाम् । ध्यानेनानेन तां ध्यात्वा नानागुणसमन्विताम्

sarvasampatpradātrīṁ ca mahālakṣmīṁ bhaje śubhām | dhyānenānena tāṁ dhyātvā nānāguṇasamanvitām

समस्त सम्पत्ति की दात्री उस शुभ महालक्ष्मी का मैं भजन करता हूँ। इस ध्यान से नाना गुणों से युक्त उन्हें ध्याकर,

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.42.12)

सम्पूज्य ब्रह्मवाक्येन चोपचाराणि षोडश । ददौ भक्त्या विधानेन प्रत्येकं मन्त्रपूर्वकम्

sampūjya brahmavākyena copacārāṇi ṣoḍaśa | dadau bhaktyā vidhānena pratyekaṁ mantrapūrvakam

ब्रह्मा के वचनानुसार सोलह उपचारों से उनकी पूजा कर, प्रत्येक को भक्तिपूर्वक विधिवत् मन्त्र सहित अर्पित करते हुए [इन्द्र ने कहा] —

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.42.13)

प्रशस्तानि प्रकृष्टानि वराणि विविधानि च । अमूल्यरत्नसारं च निर्मितं विश्वकर्मणा

praśastāni prakṛṣṭāni varāṇi vividhāni ca | amūlyaratnasāraṁ ca nirmitaṁ viśvakarmaṇā

"प्रशंसनीय, श्रेष्ठ, वरणीय, विविध प्रकार का, अमूल्य रत्नों के सार से विश्वकर्मा द्वारा निर्मित —

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.42.14)

आसनं च विचित्रं च महालक्ष्मि प्रगृह्यताम् । शुद्धं गङ्गोदकमिदं सर्ववन्दितमीप्सितम्

āsanaṁ ca vicitraṁ ca mahālakṣmi pragṛhyatām | śuddhaṁ gaṅgodakamidaṁ sarvavanditamīpsitam

— यह विचित्र आसन, हे महालक्ष्मी, ग्रहण करें। यह शुद्ध गंगाजल, सर्ववन्दित, अभीष्ट —

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.42.15)

पापेध्मवह्निरूपं च गृह्यतां कमलालये । पुष्पचन्दनदूर्वादिसंयुतं जाह्नवीजलम्

pāpedhmavahnirūpaṁ ca gṛhyatāṁ kamalālaye | puṣpacandanadūrvādisaṁyutaṁ jāhnavījalam

— पाप-रूपी ईंधन को जलाने वाली अग्नि के समान — हे कमलालये, ग्रहण करें। पुष्प, चन्दन, दूर्वा आदि से युक्त यह जाह्नवी-जल,

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.42.16)

शङ्खगर्भस्थितं स्वर्घ्यं गृह्यतां पद्मवासिनि । सुगन्धिपुष्पतैलं च सुगन्धामलकीफलम्

śaṅkhagarbhasthitaṁ svarghyaṁ gṛhyatāṁ padmavāsini | sugandhipuṣpatailaṁ ca sugandhāmalakīphalam

शंख में रखा यह अर्घ्य, हे पद्मवासिनी, ग्रहण करें। यह सुगन्धित पुष्प-तैल और सुगन्धित आँवला-फल,

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.42.17)

देहसौन्दर्यबीजं च गृह्यतां श्रीहरेः प्रिये । कार्पासजं च कृमिजं वसनं देवि गृह्यताम्

dehasaundaryabījaṁ ca gṛhyatāṁ śrīhareḥ priye | kārpāsajaṁ ca kṛmijaṁ vasanaṁ devi gṛhyatām

देह-सौन्दर्य का यह बीज, हे श्रीहरि-प्रिये, ग्रहण करें। यह कपास और रेशम से बना वस्त्र, हे देवी, ग्रहण करें —

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.42.18)

रत्नस्वर्णविकारं च देहभूषाविवर्धनम् । शोभायै श्रीकरं रत्नं भूषणं देवि गृह्यताम्

ratnasvarṇavikāraṁ ca dehabhūṣāvivardhanam | śobhāyai śrīkaraṁ ratnaṁ bhūṣaṇaṁ devi gṛhyatām

रत्न और स्वर्ण से बना, देह की शोभा बढ़ाने वाला यह भूषण, हे देवी, ग्रहण करें —

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.42.19)

सर्वसौन्दर्यबीजं च सद्यः शोभाकरं परम् । वृक्षनिर्यासरूपं च गन्धद्रव्यादिसंयुतम्

sarvasaundaryabījaṁ ca sadyaḥ śobhākaraṁ param | vṛkṣaniryāsarūpaṁ ca gandhadravyādisaṁyutam

समस्त सौन्दर्य का बीज, तत्काल परम शोभा देने वाला — यह वृक्षों के निर्यास और सुगन्धित द्रव्यों से बना धूप,

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.42.20)

श्रीकृष्णकान्ते धूपं च पवित्रं प्रतिगृह्यताम् । सुगन्धियुक्तं सुखदं चन्दनं देवि गृह्यताम्

śrīkṛṣṇakānte dhūpaṁ ca pavitraṁ pratigṛhyatām | sugandhiyuktaṁ sukhadaṁ candanaṁ devi gṛhyatām

हे श्रीकृष्णकान्ते, ग्रहण करें — यह पवित्र धूप। सुगन्धित, सुखदायी यह चन्दन, हे देवी, ग्रहण करें —

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.42.21)

जगच्चक्षुःस्वरूपं च पवित्रं तिमिरापहम् । प्रदीपं सुखरूपं च गृह्यतां च सुरेश्वरि

jagaccakṣuḥsvarūpaṁ ca pavitraṁ timirāpaham | pradīpaṁ sukharūpaṁ ca gṛhyatāṁ ca sureśvari

जगत् की आँख के समान, पवित्र, अन्धकार का नाशक यह दीप, हे सुरेश्वरी, ग्रहण करें —

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.42.22)

नानोपहाररूपं च नानारससमन्वितम् । अतिस्वादुकरं चैव नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम्

nānopahārarūpaṁ ca nānārasasamanvitam | atisvādukaraṁ caiva naivedyaṁ pratigṛhyatām

नाना उपहारों से युक्त, नाना रसों से युक्त, अत्यंत स्वादिष्ट यह नैवेद्य ग्रहण करें —

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.42.23)

अन्नं ब्रह्मस्वरूपं च प्राणरक्षणकारणम् । तुष्टिदं पुष्टिदं चैव देव्यन्नं प्रतिगृह्यताम्

annaṁ brahmasvarūpaṁ ca prāṇarakṣaṇakāraṇam | tuṣṭidaṁ puṣṭidaṁ caiva devyannaṁ pratigṛhyatām

ब्रह्म-स्वरूप, प्राणों की रक्षा करने वाला, तुष्टि और पुष्टि देने वाला यह अन्न, हे देवी, ग्रहण करें —

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.42.24)

शाल्यन्नजं सुपक्वं च शर्करागव्यसंयुतम् । स्वादुयुक्तं महालक्ष्मि परमान्नं प्रगृह्यताम्

śālyannajaṁ supakvaṁ ca śarkarāgavyasaṁyutam | svāduyuktaṁ mahālakṣmi paramānnaṁ pragṛhyatām

सुपक्व शालि-अन्न से बना, शक्कर और गव्य से युक्त, स्वादिष्ट यह परमान्न, हे महालक्ष्मी, ग्रहण करें —

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.42.25)

शर्करागव्यपक्वं च सुस्वादु सुमनोहरम् । स्वस्तिकं नाम नैवेद्यं गृहाण परमेश्वरि

śarkarāgavyapakvaṁ ca susvādu sumanoharam | svastikaṁ nāma naivedyaṁ gṛhāṇa parameśvari

शक्कर-गव्य से पका, अत्यंत स्वादिष्ट और मनोहर यह स्वस्तिक नामक नैवेद्य, हे परमेश्वरी, ग्रहण करें —

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.42.26)

नानाविधानि रम्याणि पक्वान्नानि फलानि च । सुरभिस्तनसन्त्यक्तं सुस्वादु सुमनोहरम्

nānāvidhāni ramyāṇi pakvānnāni phalāni ca | surabhistanasantyaktaṁ susvādu sumanoharam

नाना प्रकार के रमणीय पक्वान्न और फल, तथा सुरभि के थन से निकला, अत्यंत स्वादिष्ट और मनोहर यह [दूध] —

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.42.27)

मर्त्यामृतं सुगव्यं च गृह्यतामच्युतप्रिये । सुस्वादु रससंयुक्तमिक्षुवृक्षसमुद्भवम्

martyāmṛtaṁ sugavyaṁ ca gṛhyatāmacyutapriye | susvādu rasasaṁyuktamikṣuvṛkṣasamudbhavam

हे अच्युतप्रिये, मर्त्यलोक का यह अमृत-सम उत्तम गव्य ग्रहण करें। अत्यंत स्वादिष्ट, रस से युक्त, गन्ने से उत्पन्न यह [रस] —

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.42.28)

अग्निपक्वमतिस्वादु गुडं च प्रतिगृह्यताम् । यवगोधूमसस्यानां चूर्णरेणुसमुद्भवम्

agnipakvamatisvādu guḍaṁ ca pratigṛhyatām | yavagodhūmasasyānāṁ cūrṇareṇusamudbhavam

अग्नि से पका, अत्यंत स्वादिष्ट यह गुड़ ग्रहण करें। जौ और गेहूँ के अन्न के चूर्ण से बना —

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.42.29)

सुपक्वं गुडगव्याक्तं मिष्टान्नं देवि गृह्यताम् । सस्यचूर्णोद्भवं पक्वं स्वस्तिकादिसमन्वितम्

supakvaṁ guḍagavyāktaṁ miṣṭānnaṁ devi gṛhyatām | sasyacūrṇodbhavaṁ pakvaṁ svastikādisamanvitam

सुपक्व, गुड़-गव्य से लिप्त यह मिष्टान्न, हे देवी, ग्रहण करें। अन्न-चूर्ण से बना पक्व, स्वस्तिकादि से युक्त यह —

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.42.30)

मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्यं प्रतिगृह्यताम् । शीतवायुप्रदं चैव दाहे च सुखदं परम्

mayā niveditaṁ bhaktyā naivedyaṁ pratigṛhyatām | śītavāyupradaṁ caiva dāhe ca sukhadaṁ param

मेरे द्वारा भक्तिपूर्वक निवेदित यह नैवेद्य ग्रहण करें। शीतल वायु देने वाला और गर्मी में परम सुखदायी यह —

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.42.31)

कमले गृह्यतां चेदं व्यजनं श्वेतचामरम् । ताम्बूलं च वरं रम्यं कर्पूरादिसुवासितम्

kamale gṛhyatāṁ cedaṁ vyajanaṁ śvetacāmaram | tāmbūlaṁ ca varaṁ ramyaṁ karpūrādisuvāsitam

हे कमले, यह श्वेत चामर-पंखा ग्रहण करें। कपूर आदि से सुवासित यह उत्तम, रमणीय ताम्बूल,

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.42.32)

जिह्वाजाड्यच्छेदकरं ताम्बूलं प्रतिगृह्यताम् । सुवासितं सुशीतं च पिपासानाशकारणम्

jihvājāḍyacchedakaraṁ tāmbūlaṁ pratigṛhyatām | suvāsitaṁ suśītaṁ ca pipāsānāśakāraṇam

जिह्वा की जड़ता को दूर करने वाला यह ताम्बूल ग्रहण करें। सुवासित, अत्यंत शीतल, प्यास बुझाने वाला यह [पेय] —

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.42.33)

जगज्जीवनरूपं च जीवनं देवि गृह्यताम् । देहसौन्दर्यबीजं च सदा शोभाविवर्धनम्

jagajjīvanarūpaṁ ca jīvanaṁ devi gṛhyatām | dehasaundaryabījaṁ ca sadā śobhāvivardhanam

जगत् के जीवन-स्वरूप यह जल, हे देवी, ग्रहण करें। देह-सौन्दर्य का बीज, सदा शोभा बढ़ाने वाला —

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.42.34)

कार्पासजं च कृमिजं वसनं देवि गृह्यताम् । रक्तस्वर्णविकारं च देहभूषादिवर्धनम्

kārpāsajaṁ ca kṛmijaṁ vasanaṁ devi gṛhyatām | raktasvarṇavikāraṁ ca dehabhūṣādivardhanam

कपास और रेशम से बना यह वस्त्र, हे देवी, ग्रहण करें। पद्मराग रत्न और स्वर्ण से बना, देह की शोभा बढ़ाने वाला यह —

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.42.35)

शोभाधारं श्रीकरं च भूषणं देवि गृह्यताम् । नानाऋतुषु निर्माणं बहुशोभाश्रयं परम्

śobhādhāraṁ śrīkaraṁ ca bhūṣaṇaṁ devi gṛhyatām | nānāṛtuṣu nirmāṇaṁ bahuśobhāśrayaṁ param

शोभा का आधार, श्रीकर यह आभूषण, हे देवी, ग्रहण करें। विभिन्न ऋतुओं में बना, बहुशोभा का आश्रय यह —

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.42.36)

सुरभूपप्रियं शुद्धं माल्यं देवि प्रगृह्यताम् । शुद्धिदं शुद्धरूपं च सर्वमङ्गलमङ्गलम्

surabhūpapriyaṁ śuddhaṁ mālyaṁ devi pragṛhyatām | śuddhidaṁ śuddharūpaṁ ca sarvamaṅgalamaṅgalam

देवराज को प्रिय, शुद्ध यह माल्य, हे देवी, ग्रहण करें — शुद्धिकारक, शुद्ध-स्वरूप, सब मंगलों का मंगल।

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.42.37)

गन्धवस्तूद्भवं रम्यं गन्धं देवि प्रगृह्यताम् । पुण्यतीर्थोदकं चैव विशुद्धं शुद्धिदं सदा

gandhavastūdbhavaṁ ramyaṁ gandhaṁ devi pragṛhyatām | puṇyatīrthodakaṁ caiva viśuddhaṁ śuddhidaṁ sadā

सुगन्धित द्रव्यों से बना यह रमणीय गन्ध, हे देवी, ग्रहण करें। पुण्य तीर्थ का यह जल, सदा विशुद्ध और शुद्धिदायी,

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.42.38)

गृह्यतां कृष्णकान्ते त्वं रम्यमाचमनीयकम् । रत्नसारादिनिर्माणं पुष्पचन्दनचर्चितम्

gṛhyatāṁ kṛṣṇakānte tvaṁ ramyamācamanīyakam | ratnasārādinirmāṇaṁ puṣpacandanacarcitam

हे कृष्णकान्ते, यह रमणीय आचमनीय-जल ग्रहण करें। श्रेष्ठ रत्नों से निर्मित, पुष्प-चन्दन से लिप्त —

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.42.39)

रत्नभूषणभूषाढ्यं सुतल्पं देवि गृह्यताम् । यद्यद् द्रव्यमपूर्वं च पृथिव्यामपि दुर्लभम्

ratnabhūṣaṇabhūṣāḍhyaṁ sutalpaṁ devi gṛhyatām | yadyad dravyamapūrvaṁ ca pṛthivyāmapi durlabham

रत्नाभूषणों से समृद्ध यह सुन्दर शय्या, हे देवी, ग्रहण करें। जो-जो अपूर्व वस्तु पृथ्वी पर भी दुर्लभ है,

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.42.40)

देवभूषार्हभोग्यं च तद् द्रव्यं देवि गृह्यताम् । द्रव्याण्येतानि दत्त्वा च मूलेन देवपुङ्गवः

devabhūṣārhabhogyaṁ ca tad dravyaṁ devi gṛhyatām | dravyāṇyetāni dattvā ca mūlena devapuṅgavaḥ

और देवों के योग्य भोग्य वस्तु है, वह वस्तु भी, हे देवी, ग्रहण करें।" इन सब द्रव्यों को अर्पित कर देवश्रेष्ठ (इन्द्र) ने मूल-मन्त्र से,

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.42.41)

मूलं जजाप भक्त्या च दशलक्षं विधानतः । जपेन दशलक्षेण मन्त्रसिद्धिर्बभूव ह

mūlaṁ jajāpa bhaktyā ca daśalakṣaṁ vidhānataḥ | japena daśalakṣeṇa mantrasiddhirbabhūva ha

भक्तिपूर्वक विधिवत् दस लाख बार मूल-मन्त्र का जप किया, और दस लाख जप से मन्त्र-सिद्धि प्राप्त हुई।

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.42.42)

मन्त्रश्च ब्रह्मणा दत्तः कल्पवृक्षश्च सर्वतः । लक्ष्मीर्माया कामवाणी ङेऽन्ता कमलवासिनी

mantraśca brahmaṇā dattaḥ kalpavṛkṣaśca sarvataḥ | lakṣmīrmāyā kāmavāṇī ṅe'ntā kamalavāsinī

वह मन्त्र, जो ब्रह्मा द्वारा दिया गया, सर्वत्र कल्पवृक्ष के समान है — "लक्ष्मीर्, माया, कामवाणी, ङे-अन्त, कमलवासिनी" [इन बीजाक्षरों से युक्त] —

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.42.43)

वैदिको मन्त्रराजोऽयं प्रसिद्धः स्वाहयान्वितः । कुबेरोऽनेन मन्त्रेण परमैश्वर्यमाप्तवान्

vaidiko mantrarājo'yaṁ prasiddhaḥ svāhayānvitaḥ | kubero'nena mantreṇa paramaiśvaryamāptavān

यह वैदिक मन्त्रराज प्रसिद्ध है, "स्वाहा" से युक्त। इसी मन्त्र से कुबेर ने परम ऐश्वर्य प्राप्त किया।

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.42.44)

राजराजेश्वरो दक्षः सावर्णिर्मनुरेव च । मङ्गलोऽनेन मन्त्रेण सप्तद्वीपेऽवनीपतिः

rājarājeśvaro dakṣaḥ sāvarṇirmanureva ca | maṅgalo'nena mantreṇa saptadvīpe'vanīpatiḥ

इसी मन्त्र से राजराजेश्वर, दक्ष, सावर्णि मनु और मंगल — ये सप्तद्वीपों के अधिपति हुए।

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.42.45)

प्रियव्रतोत्तानपादौ केदारो नृप एव च । एते सिद्धाश्च राजेन्द्रा मन्त्रेणानेन नारद

priyavratottānapādau kedāro nṛpa eva ca | ete siddhāśca rājendrā mantreṇānena nārada

प्रियव्रत, उत्तानपाद और राजा केदार — हे नारद, ये सब इसी मन्त्र से सिद्ध और महान् राजा हुए।

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.42.46)

सिद्धे मन्त्रे महालक्ष्मीः शक्राय दर्शनं ददौ । रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानस्था वरप्रदा

siddhe mantre mahālakṣmīḥ śakrāya darśanaṁ dadau | ratnendrasāranirmāṇavimānasthā varapradā

मन्त्र सिद्ध होने पर महालक्ष्मी ने इन्द्र को दर्शन दिया — श्रेष्ठ रत्नों के सार से बने विमान पर विराजमान, वरदायिनी,

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.42.47)

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं छादयन्ती त्विषा च सा । श्वेतचम्पकवर्णाभा रत्नभूषणभूषिता

saptadvīpavatīṁ pṛthvīṁ chādayantī tviṣā ca sā | śvetacampakavarṇābhā ratnabhūṣaṇabhūṣitā

सप्तद्वीपवती पृथ्वी को अपनी कान्ति से ढँकती हुई, श्वेत चम्पक के वर्ण वाली, रत्नाभूषणों से भूषित,

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.42.48)

ईषद्धास्यप्रसन्नास्या भक्तानुग्रहकातरा । बिभ्रती रत्नमालां च कोटिचन्द्रसमप्रभाम्

īṣaddhāsyaprasannāsyā bhaktānugrahakātarā | bibhratī ratnamālāṁ ca koṭicandrasamaprabhām

मन्द मुस्कान से प्रसन्न मुख वाली, भक्तों पर अनुग्रह करने को उत्सुक, करोड़ों चन्द्रमाओं की प्रभा वाली रत्नमाला धारण किए हुए।

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.42.49)

दृष्ट्वा जगत्प्रसूं शान्तां तुष्टावैतां पुरन्दरः । पुलकाञ्चितसर्वाङ्गः साश्रुनेत्रः कृताञ्जलिः

dṛṣṭvā jagatprasūṁ śāntāṁ tuṣṭāvaitāṁ purandaraḥ | pulakāñcitasarvāṅgaḥ sāśrunetraḥ kṛtāñjaliḥ

जगत् की शान्त जननी को देखकर पुरन्दर ने उनकी स्तुति की — सारे अंग रोमांचित, नेत्रों में अश्रु, हाथ जोड़े हुए,

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.42.50)

ब्रह्मणा च प्रदत्तेन स्तोत्रराजेन संयुतः । सर्वाभीष्टप्रदेनैव वैदिकेनैव तत्र च

brahmaṇā ca pradattena stotrarājena saṁyutaḥ | sarvābhīṣṭapradenaiva vaidikenaiva tatra ca

ब्रह्मा द्वारा दिए गए उस स्तोत्रराज से, जो सर्वाभीष्ट देने वाला और वैदिक था —

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.42.51)

पुरन्दर उवाच । नमः कमलवासिन्यै नारायण्यै नमो नमः । कृष्णप्रियायै सततं महालक्ष्यै नमो नमः

purandara uvāca | namaḥ kamalavāsinyai nārāyaṇyai namo namaḥ | kṛṣṇapriyāyai satataṁ mahālakṣyai namo namaḥ

पुरन्दर ने कहा — कमलवासिनी को नमस्कार, नारायणी को बार-बार नमस्कार; कृष्ण की सतत प्रिया महालक्ष्मी को बार-बार नमस्कार।

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.42.52)

पद्मपत्रेक्षणायै च पद्मास्यायै नमो नमः । पद्मासनायै पद्मिन्यै वैष्णव्यै च नमो नमः

padmapatrekṣaṇāyai ca padmāsyāyai namo namaḥ | padmāsanāyai padminyai vaiṣṇavyai ca namo namaḥ

पद्म-पत्र के समान नेत्रों वाली और पद्ममुखी को बार-बार नमस्कार; पद्मासना, पद्मिनी और वैष्णवी को बार-बार नमस्कार।

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.42.53)

सर्वसम्पत्स्वरूपिण्यै सर्वाराध्यै नमो नमः । हरिभक्तिप्रदात्र्यै च हर्षदात्र्यै नमो नमः

sarvasampatsvarūpiṇyai sarvārādhyai namo namaḥ | haribhaktipradātryai ca harṣadātryai namo namaḥ

सर्वसम्पत्ति-स्वरूपा, सर्वाराध्या को बार-बार नमस्कार; हरि-भक्ति देने वाली और हर्ष देने वाली को बार-बार नमस्कार।

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.42.54)

कृष्णवक्षःस्थितायै च कृष्णेशायै नमो नमः । चन्द्रशोभास्वरूपायै रत्नपद्मे च शोभने

kṛṣṇavakṣaḥsthitāyai ca kṛṣṇeśāyai namo namaḥ | candraśobhāsvarūpāyai ratnapadme ca śobhane

कृष्ण के वक्षस्थल में स्थित, कृष्ण की स्वामिनी को नमस्कार; चन्द्र-सम शोभा वाली, रत्न-कमल पर सुशोभित को नमस्कार।

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.42.55)

सम्पत्त्यधिष्ठातृदेव्यै महादेव्यै नमो नमः । नमो वृद्धिस्वरूपायै वृद्धिदायै नमो नमः

sampattyadhiṣṭhātṛdevyai mahādevyai namo namaḥ | namo vṛddhisvarūpāyai vṛddhidāyai namo namaḥ

सम्पत्ति की अधिष्ठात्री महादेवी को बार-बार नमस्कार; वृद्धि-स्वरूपा, वृद्धि देने वाली को नमस्कार।

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.42.56)

वैकुण्ठे या महालक्ष्मीर्या लक्ष्मीः क्षीरसागरे । स्वर्गलक्ष्मीरिन्द्रगेहे राजलक्ष्मीर्नृपालये

vaikuṇṭhe yā mahālakṣmīryā lakṣmīḥ kṣīrasāgare | svargalakṣmīrindragehe rājalakṣmīrnṛpālaye

आप वैकुण्ठ में महालक्ष्मी हैं, क्षीरसागर में लक्ष्मी हैं, इन्द्र के घर में स्वर्गलक्ष्मी हैं, राजाओं के महल में राजलक्ष्मी हैं,

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.42.57)

गृहलक्ष्मीश्च गृहिणां गेहे च गृहदेवता । सुरभिः सागरे जाता दक्षिणा यज्ञकामिनी

gṛhalakṣmīśca gṛhiṇāṁ gehe ca gṛhadevatā | surabhiḥ sāgare jātā dakṣiṇā yajñakāminī

गृहस्थों के घर में गृहलक्ष्मी और गृहदेवता हैं; सागर में उत्पन्न सुरभि हैं, यज्ञ की प्रिय दक्षिणा हैं।

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.42.58)

अदितिर्देवमाता त्वं कमला कमलालया । स्वाहा त्वं च हविर्दाने कव्यदाने स्वधा स्मृता

aditirdevamātā tvaṁ kamalā kamalālayā | svāhā tvaṁ ca havirdāne kavyadāne svadhā smṛtā

आप देवमाता अदिति हैं, कमला हैं, कमलालया हैं; आहुति में स्वाहा हैं, पितरों के अर्पण में स्वधा कही गई हैं।

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.42.59)

त्वं हि विष्णुस्वरूपा च सर्वाधारा वसुन्धरा । शुद्धसत्त्वस्वरूपा त्वं नारायणपरायणा

tvaṁ hi viṣṇusvarūpā ca sarvādhārā vasundharā | śuddhasattvasvarūpā tvaṁ nārāyaṇaparāyaṇā

आप ही विष्णु की स्वरूपा, सबका आधार धरती हैं; आप शुद्ध सत्त्व-स्वरूपा, नारायण-परायणा हैं।

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.42.60)

क्रोधहिंसावर्जिता च वरदा शारदा शुभा । परमार्थप्रदा त्वं च हरिदास्यप्रदा परा

krodhahiṁsāvarjitā ca varadā śāradā śubhā | paramārthapradā tvaṁ ca haridāsyapradā parā

क्रोध और हिंसा से रहित, वरदायिनी, शारदा, शुभा; आप परमार्थ देने वाली और हरि की श्रेष्ठ दासता देने वाली हैं।

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.42.61)

यया विना जगत्सर्वं भस्मीभूतमसारकम् । जीवन्मृतं च विश्वं च शश्वत्सर्वं यया विना

yayā vinā jagatsarvaṁ bhasmībhūtamasārakam | jīvanmṛtaṁ ca viśvaṁ ca śaśvatsarvaṁ yayā vinā

जिनके बिना सारा जगत् भस्म-सम सारहीन हो जाए, जिनके बिना यह सम्पूर्ण विश्व जीवित रहकर भी मृत-सम हो —

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.42.62)

सर्वेषां च परा माता सर्वबान्धवरूपिणी । धर्मार्थकाममोक्षाणां त्वं च कारणरूपिणी

sarveṣāṁ ca parā mātā sarvabāndhavarūpiṇī | dharmārthakāmamokṣāṇāṁ tvaṁ ca kāraṇarūpiṇī

आप सबकी परम माता हैं, सबके बन्धु-स्वरूपा हैं; आप धर्म, अर्थ, काम, मोक्ष — सबकी कारण-स्वरूपा हैं।

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.42.63)

यथा माता स्तनान्धानां शिशूनां शैशवे सदा । तथा त्वं सर्वदा माता सर्वेषां सर्वरूपतः

yathā mātā stanāndhānāṁ śiśūnāṁ śaiśave sadā | tathā tvaṁ sarvadā mātā sarveṣāṁ sarvarūpataḥ

जैसे स्तनपायी शिशुओं की माता उनके बचपन में सदा साथ रहती है, वैसे ही आप सदा, सब रूपों में, सबकी माता हैं।

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.42.64)

मातृहीनः स्तनान्धस्तु स च जीवति दैवतः । त्वया हीनो जनः कोऽपि न जीवत्येव निश्चितम्

mātṛhīnaḥ stanāndhastu sa ca jīvati daivataḥ | tvayā hīno janaḥ ko'pi na jīvatyeva niścitam

माता-हीन स्तनपायी शिशु भी दैव-वश जीवित रह सकता है, पर आपसे रहित कोई भी मनुष्य निश्चय ही जीवित नहीं रह सकता।

श्लोक 65 (devibhagavatam.9.42.65)

सुप्रसन्नस्वरूपा त्वं मां प्रसन्ना भवाम्बिके । वैरिग्रस्तं च विषयं देहि मह्यं सनातनि

suprasannasvarūpā tvaṁ māṁ prasannā bhavāmbike | vairigrastaṁ ca viṣayaṁ dehi mahyaṁ sanātani

आप सदा प्रसन्न-स्वरूपा हैं — हे अम्बिके, मुझ पर प्रसन्न होइए। हे सनातनी, शत्रुओं द्वारा छीना गया मेरा राज्य मुझे लौटाइए।

श्लोक 66 (devibhagavatam.9.42.66)

अहं यावत्त्वया हीनो बन्धुहीनश्च भिक्षुकः । सर्वसम्पद्विहीनश्च तावदेव हरिप्रिये

ahaṁ yāvattvayā hīno bandhuhīnaśca bhikṣukaḥ | sarvasampadvihīnaśca tāvadeva haripriye

हे हरिप्रिये, जब तक मैं आपसे रहित हूँ, तब तक ही मैं बन्धुहीन भिखारी और सर्व-सम्पत्ति-विहीन हूँ।

श्लोक 67 (devibhagavatam.9.42.67)

ज्ञानं देहि च धर्मं च सर्वसौभाग्यमीप्सितम् । प्रभावञ्च प्रतापं च सर्वाधिकारमेव च

jñānaṁ dehi ca dharmaṁ ca sarvasaubhāgyamīpsitam | prabhāvañca pratāpaṁ ca sarvādhikārameva ca

मुझे ज्ञान, धर्म, समस्त वांछित सौभाग्य, प्रभाव, प्रताप और सम्पूर्ण अधिकार प्रदान कीजिए;

श्लोक 68 (devibhagavatam.9.42.68)

जयं पराक्रमं युद्धे परमैश्वर्यमेव च । इत्युक्त्वा च महेन्द्रश्च सर्वैः सुरगणैः सह

jayaṁ parākramaṁ yuddhe paramaiśvaryameva ca | ityuktvā ca mahendraśca sarvaiḥ suragaṇaiḥ saha

युद्ध में जय और पराक्रम, तथा परम ऐश्वर्य भी दीजिए।" ऐसा कहकर महेन्द्र ने सब देवगणों सहित,

श्लोक 69 (devibhagavatam.9.42.69)

प्रणनाम साश्रुनेत्रो मूर्ध्ना चैव पुनः पुनः । ब्रह्मा च शङ्करश्चैव शेषो धर्मश्च केशवः

praṇanāma sāśrunetro mūrdhnā caiva punaḥ punaḥ | brahmā ca śaṅkaraścaiva śeṣo dharmaśca keśavaḥ

अश्रुपूरित नेत्रों से बार-बार सिर झुकाकर प्रणाम किया। और ब्रह्मा, शंकर, शेष, धर्म तथा केशव —

श्लोक 70 (devibhagavatam.9.42.70)

सर्वे चक्रुः परीहारं सुरार्थे च पुनः पुनः । देवेभ्यश्च वरं दत्त्वा पुष्पमालां मनोहराम्

sarve cakruḥ parīhāraṁ surārthe ca punaḥ punaḥ | devebhyaśca varaṁ dattvā puṣpamālāṁ manoharām

सबने देवताओं के लिए बार-बार निवेदन किया। तब देवताओं को वर देकर, मनोहर पुष्पमाला —

श्लोक 71 (devibhagavatam.9.42.71)

केशवाय ददौ लक्ष्मीः सन्तुष्टा सुरसंसदि । ययुर्देवाश्च सन्तुष्टाः स्वं स्वं स्थानं च नारद

keśavāya dadau lakṣmīḥ santuṣṭā surasaṁsadi | yayurdevāśca santuṣṭāḥ svaṁ svaṁ sthānaṁ ca nārada

सन्तुष्ट लक्ष्मी ने उस देव-सभा में केशव को अर्पित की। हे नारद, सन्तुष्ट होकर देवगण अपने-अपने स्थान को चले गए।

श्लोक 72 (devibhagavatam.9.42.72)

देवी ययौ हरेः स्थानं हृष्टा क्षीरोदशायिनः । ययतुश्चैव स्वगृहं ब्रह्मेशानौ च नारद

devī yayau hareḥ sthānaṁ hṛṣṭā kṣīrodaśāyinaḥ | yayatuścaiva svagṛhaṁ brahmeśānau ca nārada

देवी हर्षित होकर क्षीरोदशायी हरि के स्थान को गईं; और हे नारद, ब्रह्मा तथा शिव दोनों अपने-अपने घर गए,

श्लोक 73 (devibhagavatam.9.42.73)

दत्त्वा शुभाशिषं तौ च देवेभ्यः प्रीतिपूर्वकम् । इदं स्तोत्रं महापुण्यं त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः

dattvā śubhāśiṣaṁ tau ca devebhyaḥ prītipūrvakam | idaṁ stotraṁ mahāpuṇyaṁ trisandhyaṁ yaḥ paṭhennaraḥ

देवताओं को प्रीतिपूर्वक शुभ आशीर्वाद देकर। जो पुरुष इस महापुण्य स्तोत्र को तीनों सन्ध्याओं में पढ़ता है,

श्लोक 74 (devibhagavatam.9.42.74)

कुबेरतुल्यः स भवेद्राजराजेश्वरो महान् । पञ्चलक्षजपेनैव स्तोत्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्

kuberatulyaḥ sa bhavedrājarājeśvaro mahān | pañcalakṣajapenaiva stotrasiddhirbhavennṛṇām

वह कुबेर के तुल्य, महान् राजराजेश्वर बन जाता है। पाँच लाख जप से ही मनुष्यों को इस स्तोत्र की सिद्धि प्राप्त होती है।

श्लोक 75 (devibhagavatam.9.42.75)

सिद्धस्तोत्रं यदि पठेन्मासमेकं तु सन्ततम् । महासुखी च राजेन्द्रो भविष्यति न संशयः

siddhastotraṁ yadi paṭhenmāsamekaṁ tu santatam | mahāsukhī ca rājendro bhaviṣyati na saṁśayaḥ

यदि सिद्ध हुए इस स्तोत्र को कोई निरन्तर एक मास तक पढ़े, तो वह निःसन्देह महासुखी राजेन्द्र हो जाएगा।

अध्याय 41अध्याय-सूचीअध्याय 43