Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 43

स्वाहा उपाख्यान वर्णन

अध्याय 42अध्याय-सूचीअध्याय 44

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.43.1)

नारद उवाच । नारायण महाभाग नारायण महाप्रभो । रूपेणैव गुणेनैव यशसा तेजसा त्विषा

nārada uvāca | nārāyaṇa mahābhāga nārāyaṇa mahāprabho | rūpeṇaiva guṇenaiva yaśasā tejasā tviṣā

नारद ने कहा — हे महाभाग नारायण, हे महाप्रभु नारायण, रूप में, गुण में, यश में, तेज में, कान्ति में —

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.43.2)

त्वमेव ज्ञानिनां श्रेष्ठः सिद्धानां योगिनां मुने । तपस्विनां मुनीनां च परो वेदविदांवर

tvameva jñānināṁ śreṣṭhaḥ siddhānāṁ yogināṁ mune | tapasvināṁ munīnāṁ ca paro vedavidāṁvara

हे मुनि, आप ही ज्ञानियों में श्रेष्ठ, सिद्धों और योगियों में श्रेष्ठ हैं; तपस्वियों, मुनियों में और वेदविदों में परम श्रेष्ठ हैं।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.43.3)

महालक्ष्म्या उपाख्यानं विज्ञातं महदद्भुतम् । अन्यत्किञ्चिदुपाख्यानं निगूढं वद साम्प्रतम्

mahālakṣmyā upākhyānaṁ vijñātaṁ mahadadbhutam | anyatkiñcidupākhyānaṁ nigūḍhaṁ vada sāmpratam

महालक्ष्मी का महान् और अद्भुत उपाख्यान मैंने जान लिया। अब कोई अन्य निगूढ़ उपाख्यान मुझसे कहिए —

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.43.4)

अतीव गोपनीयं यदुपयुक्तं च सर्वतः । अप्रकाश्यं पुराणेषु वेदोक्तं धर्मसंयुतम्

atīva gopanīyaṁ yadupayuktaṁ ca sarvataḥ | aprakāśyaṁ purāṇeṣu vedoktaṁ dharmasaṁyutam

कोई अत्यंत गोपनीय, सर्वथा उपयोगी, पुराणों में प्रायः अप्रकट, वेदोक्त और धर्म से युक्त कथा।"

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.43.5)

श्रीनारायण उवाच । नानाप्रकारमाख्यानमप्रकाश्यं पुराणतः । श्रुतं कतिविधं गूढमास्ते ब्रह्मन् सुदुर्लभम्

śrīnārāyaṇa uvāca | nānāprakāramākhyānamaprakāśyaṁ purāṇataḥ | śrutaṁ katividhaṁ gūḍhamāste brahman sudurlabham

श्री नारायण ने कहा — पुराणों में अनेक प्रकार की अप्रकट कथाएँ हैं; हे ब्रह्मन्, ऐसी अनेक गूढ़ और अति दुर्लभ कथाएँ सुनी जाती हैं।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.43.6)

तेषु यत्सारभूतं च श्रोतुं किं वा त्वमिच्छसि । तन्मे ब्रूहि महाभाग पश्चाद्वक्ष्यामि तत्पुनः

teṣu yatsārabhūtaṁ ca śrotuṁ kiṁ vā tvamicchasi | tanme brūhi mahābhāga paścādvakṣyāmi tatpunaḥ

उनमें से जो सारभूत हो, वह तुम मुझसे कहो कि क्या सुनना चाहते हो, हे महाभाग; फिर मैं वह तुम्हें बताऊँगा।"

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.43.7)

नारद उवाच । स्वाहा देवी हविर्दाने प्रशस्ता सर्वकर्मसु । पितृदाने स्वधा शस्ता दक्षिणा सर्वतो वरा

nārada uvāca | svāhā devī havirdāne praśastā sarvakarmasu | pitṛdāne svadhā śastā dakṣiṇā sarvato varā

नारद ने कहा — हवि के दान में और सब कर्मों में स्वाहा देवी प्रशस्त हैं; पितरों के अर्पण में स्वधा प्रशंसित हैं; दक्षिणा सर्वत्र श्रेष्ठ हैं।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.43.8)

एतासां चरितं जन्मफलं प्राधान्यमेव च । श्रोतुमिच्छामि त्वद्वक्त्राद्वद वेदविदांवर

etāsāṁ caritaṁ janmaphalaṁ prādhānyameva ca | śrotumicchāmi tvadvaktrādvada vedavidāṁvara

इनका चरित्र, जन्म का फल और प्राधान्य — यह मैं आपके मुख से सुनना चाहता हूँ; हे वेदविदों में श्रेष्ठ, कहिए।"

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.43.9)

सूत उवाच । नारदस्य वचः श्रुत्वा प्रहस्य मुनिसत्तमः । कथां कथितुमारेभे पुराणोक्तां पुरातनीम्

sūta uvāca | nāradasya vacaḥ śrutvā prahasya munisattamaḥ | kathāṁ kathitumārebhe purāṇoktāṁ purātanīm

सूत ने कहा — नारद के वचन सुनकर वे मुनिश्रेष्ठ मुस्कुराकर पुराणोक्त उस प्राचीन कथा को कहने लगे।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.43.10)

श्रीनारायण उवाच । सृष्टेः प्रथमतो देवाः स्वाहारार्थं ययुः पुरा । ब्रह्मलोकं ब्रह्मसभामाजग्मुः सुमनोहराम्

śrīnārāyaṇa uvāca | sṛṣṭeḥ prathamato devāḥ svāhārārthaṁ yayuḥ purā | brahmalokaṁ brahmasabhāmājagmuḥ sumanoharām

श्री नारायण ने कहा — सृष्टि के आरम्भ में देवगण पूर्वकाल में आहार की खोज में ब्रह्मलोक की उस अत्यंत मनोहर सभा में गए।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.43.11)

गत्वा निवेदनं चक्रुराहारहेतुकं मुने । ब्रह्मा श्रुत्वा प्रतिज्ञाय निषेवे श्रीहरिं परम्

gatvā nivedanaṁ cakrurāhārahetukaṁ mune | brahmā śrutvā pratijñāya niṣeve śrīhariṁ param

हे मुनि, वहाँ जाकर उन्होंने आहार के विषय में निवेदन किया। ब्रह्मा ने सुनकर प्रतिज्ञा कर परम श्रीहरि की शरण ली।

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.43.12)

नारद उवाच । यज्ञरूपो हि भगवान् कलया च बभूव ह । यज्ञे यद्यद्धविर्दानं दत्तं तेभ्यश्च ब्राह्मणैः

nārada uvāca | yajñarūpo hi bhagavān kalayā ca babhūva ha | yajñe yadyaddhavirdānaṁ dattaṁ tebhyaśca brāhmaṇaiḥ

नारद ने कहा — भगवान् ही अपने कला-अंश से यज्ञ-रूप हुए। यज्ञ में ब्राह्मणों द्वारा जो-जो हवि उनको दी जाती है —

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.43.13)

श्रीनारायण उवाच । हविर्ददति विप्राश्च भक्त्या च क्षत्रियादयः । सुरा नैव प्राप्नुवन्ति तद्दानं मुनिपुङ्गव

śrīnārāyaṇa uvāca | havirdadati viprāśca bhaktyā ca kṣatriyādayaḥ | surā naiva prāpnuvanti taddānaṁ munipuṅgava

श्री नारायण ने कहा — ब्राह्मण और क्षत्रिय आदि भक्तिपूर्वक हवि देते थे, किन्तु हे मुनिश्रेष्ठ, देवगण वह दान प्राप्त नहीं कर पाते थे।

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.43.14)

देवा विषण्णास्ते सर्वे तत्सभां च ययुः पुनः । गत्वा निवेदनं चक्रुराहाराभावहेतुकम्

devā viṣaṇṇāste sarve tatsabhāṁ ca yayuḥ punaḥ | gatvā nivedanaṁ cakrurāhārābhāvahetukam

सब देवगण उदास होकर फिर उस सभा में गए; वहाँ जाकर आहार के अभाव का निवेदन किया।

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.43.15)

ब्रह्मा श्रुत्वा तु ध्यानेन श्रीकृष्णं शरणं ययौ । पूजाञ्चकार प्रकृतेध्यानेनैव तदाज्ञया

brahmā śrutvā tu dhyānena śrīkṛṣṇaṁ śaraṇaṁ yayau | pūjāñcakāra prakṛtedhyānenaiva tadājñayā

ब्रह्मा ने सुनकर ध्यान द्वारा श्रीकृष्ण की शरण ली। उन्हीं की आज्ञा से ध्यान द्वारा ही उन्होंने प्रकृति की पूजा की —

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.43.16)

प्रकृतेः कलया चैव सर्वशक्तिस्वरूपिणी । अतीव सुन्दरी श्यामा रमणीया मनोहरा

prakṛteḥ kalayā caiva sarvaśaktisvarūpiṇī | atīva sundarī śyāmā ramaṇīyā manoharā

प्रकृति के कला-अंश से समस्त शक्ति की स्वरूपा, अत्यंत सुन्दर, श्यामवर्णा, रमणीय और मनोहर [एक देवी प्रकट हुईं] —

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.43.17)

ईषद्धास्यप्रसन्नास्या भक्तानुग्रहकातरा । उवाचेति विधेरग्रे पद्मयोने वरं वृणु

īṣaddhāsyaprasannāsyā bhaktānugrahakātarā | uvāceti vidheragre padmayone varaṁ vṛṇu

मन्द मुस्कान से प्रसन्न मुख वाली, भक्तों पर अनुग्रह करने को उत्सुक। उन्होंने विधाता के समक्ष कहा — "हे पद्मयोने, वर माँगो।"

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.43.18)

विधिस्तद्वचनं श्रुत्वा सम्भ्रमात्समुवाच ताम् । प्रजापतिरुवाच । त्वमग्नेर्दाहिका शक्तिर्भव यातीव सुन्दरी

vidhistadvacanaṁ śrutvā sambhramātsamuvāca tām | prajāpatiruvāca | tvamagnerdāhikā śaktirbhava yātīva sundarī

विधि (ब्रह्मा) ने उनके वचन सुनकर घबराहट में उनसे कहा। प्रजापति ने कहा — "तुम अग्नि की दाहिका शक्ति बनो, हे अत्यंत सुन्दरी!

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.43.19)

दग्धुं न शक्तः प्रकृतीर्हुताशश्च त्वया विना । त्वन्नामोच्चार्य मन्त्रान्ते यो दास्यति हविर्नरः

dagdhuṁ na śaktaḥ prakṛtīrhutāśaśca tvayā vinā | tvannāmoccārya mantrānte yo dāsyati havirnaraḥ

तुम्हारे बिना अग्नि प्रकृतियों को जलाने में समर्थ नहीं है। जो पुरुष मन्त्र के अन्त में तुम्हारा नाम उच्चारण कर हवि देगा,

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.43.20)

सुरेभ्यस्तत्प्राप्नुवन्ति सुराः सानन्दपूर्वकम् । अग्नेः सम्पत्स्वरूपा च श्रीरूपा सा गृहेश्वरी

surebhyastatprāpnuvanti surāḥ sānandapūrvakam | agneḥ sampatsvarūpā ca śrīrūpā sā gṛheśvarī

देवगण उसे परम आनन्दपूर्वक प्राप्त करेंगे। तुम अग्नि की सम्पत्ति-स्वरूपा, श्री-रूपा, गृहस्वामिनी बनोगी,

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.43.21)

देवानां पूजिता शश्वन्नरादीनां भवाम्बिके । ब्रह्मणश्च वचः श्रुत्वा सा विषण्णा बभूव ह

devānāṁ pūjitā śaśvannarādīnāṁ bhavāmbike | brahmaṇaśca vacaḥ śrutvā sā viṣaṇṇā babhūva ha

हे माता, देवों और मनुष्यों आदि द्वारा सदा पूजित।" ब्रह्मा के इन वचनों को सुनकर वे उदास हो गईं।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.43.22)

तमुवाच ततो देवी स्वाभिप्रायं स्वयम्भुवम् । स्वाहोवाच । अहं कृष्णं भजिष्यामि तपसा सुचिरेण च

tamuvāca tato devī svābhiprāyaṁ svayambhuvam | svāhovāca | ahaṁ kṛṣṇaṁ bhajiṣyāmi tapasā sucireṇa ca

तब देवी ने स्वयंभू (ब्रह्मा) से अपना अभिप्राय कहा। स्वाहा ने कहा — "मैं दीर्घ तप से कृष्ण का भजन करूँगी।

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.43.23)

ब्रह्मंस्तदन्यं यत्किञ्चित्स्वप्नवद् भ्रममेव च । विधाता जगतस्त्वं च शम्भुर्मृत्युञ्जयो विभुः

brahmaṁstadanyaṁ yatkiñcitsvapnavad bhramameva ca | vidhātā jagatastvaṁ ca śambhurmṛtyuñjayo vibhuḥ

हे ब्रह्मन्, उनके अतिरिक्त और सब कुछ स्वप्न के समान भ्रम मात्र है। आप जगत् के विधाता हैं, और शम्भु मृत्युंजय, सर्वव्यापी हैं;

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.43.24)

बिभर्ति शेषो विश्वं च धर्मः साक्षी च धर्मिणाम् । सर्वाद्यपूज्यो देवानां गणेषु च गणेश्वरः

bibharti śeṣo viśvaṁ ca dharmaḥ sākṣī ca dharmiṇām | sarvādyapūjyo devānāṁ gaṇeṣu ca gaṇeśvaraḥ

शेष विश्व को धारण करते हैं, धर्म सत्पुरुषों के साक्षी हैं; गणों में गणेश्वर देवताओं में सबसे पहले पूज्य हैं;

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.43.25)

प्रकृतिः सर्वसम्पूज्या यत्प्रसादात्पुराभवत् । ऋषयो मुनयश्चैव पूजिता यन्निषेवया

prakṛtiḥ sarvasampūjyā yatprasādātpurābhavat | ṛṣayo munayaścaiva pūjitā yanniṣevayā

प्रकृति सबकी पूज्या हैं, जिनकी कृपा से यह सब पूर्वकाल में हुआ; उन्हीं की सेवा से ऋषि और मुनि भी पूजित हैं।

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.43.26)

तत्पादपद्मं नियतं भावेन चिन्तयाम्यहम् । पद्मास्या पाद्यमित्युक्त्वा पद्मनाभानुसारतः

tatpādapadmaṁ niyataṁ bhāvena cintayāmyaham | padmāsyā pādyamityuktvā padmanābhānusārataḥ

उन्हीं के चरण-कमल का मैं निरन्तर भाव से चिन्तन करती हूँ।" पद्ममुखी ने ऐसा कहकर, पद्मनाभ के अनुसरण में,

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.43.27)

जगाम तपसे देवी ध्यात्वा कृष्णं निरामयम् । तपस्तेपे वर्षलक्षमेकपादेन पद्मजा

jagāma tapase devī dhyātvā kṛṣṇaṁ nirāmayam | tapastepe varṣalakṣamekapādena padmajā

देवी तपस्या के लिए चली गईं और निरामय कृष्ण का ध्यान करती हुई पद्मजा ने एक लाख वर्ष तक एक पैर पर तप किया।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.43.28)

तदा ददर्श श्रीकृष्णं निर्गुणं प्रकृतेः परम् । अतीव कमनीयं च रूपं दृष्ट्वा च रूपिणी

tadā dadarśa śrīkṛṣṇaṁ nirguṇaṁ prakṛteḥ param | atīva kamanīyaṁ ca rūpaṁ dṛṣṭvā ca rūpiṇī

तब उन्होंने प्रकृति से परे, निर्गुण श्रीकृष्ण को देखा — अत्यंत मनोहर रूप देखकर वे रूपवती देवी,

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.43.29)

मूर्च्छां सम्प्राप कालेन कामेशस्य च कामुकी । विज्ञाय तदभिप्रायं सर्वज्ञस्तामुवाच ह

mūrcchāṁ samprāpa kālena kāmeśasya ca kāmukī | vijñāya tadabhiprāyaṁ sarvajñastāmuvāca ha

समय पाकर कामेश्वर के प्रति कामासक्त होकर मूर्च्छित हो गईं। उनके अभिप्राय को जानकर सर्वज्ञ ने उनसे कहा।

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.43.30)

समुत्थाप्य च तां क्रोडे क्षीणाङ्गीं तपसा चिरम् । श्रीभगवानुवाच । वाराहे वै त्वमंशेन मम पत्नी भविष्यसि

samutthāpya ca tāṁ kroḍe kṣīṇāṅgīṁ tapasā ciram | śrībhagavānuvāca | vārāhe vai tvamaṁśena mama patnī bhaviṣyasi

दीर्घ तप से क्षीणांगी उस देवी को गोद में उठाकर श्री भगवान् ने कहा — "वाराह-कल्प में तुम मेरे अंश से मेरी पत्नी बनोगी —

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.43.31)

नाम्ना नाग्नजिती कन्या कान्ते नग्नजितस्य च । अधुनाग्नेर्दाहिका त्वं भव पत्नी च भामिनी

nāmnā nāgnajitī kanyā kānte nagnajitasya ca | adhunāgnerdāhikā tvaṁ bhava patnī ca bhāminī

— नाग्नजिती नाम की, नग्नजित की प्रिय कन्या। अभी तुम अग्नि की दाहिका शक्ति और उसकी भामिनी पत्नी बनो।

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.43.32)

मन्त्राङ्गरूपा पूज्या च मत्प्रसादाद् भविष्यसि । वह्निस्त्वां भक्तिभावेन सम्पूज्य च गृहेश्वरीम्

mantrāṅgarūpā pūjyā ca matprasādād bhaviṣyasi | vahnistvāṁ bhaktibhāvena sampūjya ca gṛheśvarīm

मेरी कृपा से तुम मन्त्रों का अनिवार्य अंग बनकर पूज्य होगी। अग्नि भक्तिभाव से तुम्हें गृहस्वामिनी के रूप में पूजकर,

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.43.33)

रमिष्यति त्वया सार्धं रामया रमणीयया । इत्युक्त्वान्तर्दधे देवो देवीं सम्भाष्य नारद

ramiṣyati tvayā sārdhaṁ rāmayā ramaṇīyayā | ityuktvāntardadhe devo devīṁ sambhāṣya nārada

रमणीय, प्रिय अपनी उस पत्नी के साथ रमण करेगा।" ऐसा कहकर, देवी को सम्बोधित कर, हे नारद, वे भगवान् अन्तर्धान हो गए।

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.43.34)

तत्राजगाम सन्त्रस्तो वह्निर्ब्रह्मनिदेशतः । सामवेदोक्तध्यानेन ध्यात्वा तां जगदम्बिकाम्

tatrājagāma santrasto vahnirbrahmanideśataḥ | sāmavedoktadhyānena dhyātvā tāṁ jagadambikām

वहाँ ब्रह्मा के निर्देश से भयभीत अग्नि आए; सामवेद में कहे गए ध्यान से उस जगदम्बा का ध्यान कर,

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.43.35)

सम्पूज्य परितुष्टाव पाणिं जग्राह मन्त्रतः । तदा दिव्यं वर्षशतं स रेमे रामया सह

sampūjya parituṣṭāva pāṇiṁ jagrāha mantrataḥ | tadā divyaṁ varṣaśataṁ sa reme rāmayā saha

उनकी पूजा कर उन्हें तृप्त होने तक प्रसन्न किया और मन्त्र-विधि से उनका पाणिग्रहण किया। तब सौ दिव्य वर्षों तक वे अपनी प्रिया के साथ रमण करते रहे,

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.43.36)

अतीव निर्जने देशे सम्भोगसुखदे सदा । बभूव गर्भस्तस्यां च हुताशस्य च तेजसा

atīva nirjane deśe sambhogasukhade sadā | babhūva garbhastasyāṁ ca hutāśasya ca tejasā

अत्यंत निर्जन, सदा सुखदायी संभोग-स्थान में। उससे अग्नि के तेज से गर्भ हुआ।

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.43.37)

तं दधार च सा देवी दिव्यं द्वादशवत्सरम् । ततः सुषाव पुत्रांश्च रमणीयान्मनोहरान्

taṁ dadhāra ca sā devī divyaṁ dvādaśavatsaram | tataḥ suṣāva putrāṁśca ramaṇīyānmanoharān

उस देवी ने बारह दिव्य वर्षों तक उसे धारण किया; फिर उन्होंने रमणीय, मनोहर पुत्रों को जन्म दिया —

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.43.38)

दक्षिणाग्निगार्हपत्याहवनीयान् क्रमेण च । ऋषयो मुनयश्चैव ब्राह्मणाः क्षत्रियादयः

dakṣiṇāgnigārhapatyāhavanīyān krameṇa ca | ṛṣayo munayaścaiva brāhmaṇāḥ kṣatriyādayaḥ

क्रमशः दक्षिणाग्नि, गार्हपत्य और आहवनीय (तीनों यज्ञाग्नियों) को। ऋषियों, मुनियों, ब्राह्मणों, क्षत्रियों आदि ने,

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.43.39)

स्वाहान्तं मन्त्रमुच्चार्य हविर्दानं च चक्रिरे । स्वाहायुक्तं च मन्त्रं च यो गृह्णाति प्रशस्तकम्

svāhāntaṁ mantramuccārya havirdānaṁ ca cakrire | svāhāyuktaṁ ca mantraṁ ca yo gṛhṇāti praśastakam

"स्वाहा"-अन्त मन्त्र का उच्चारण कर हवि-दान किया। जो पुरुष यह प्रशस्त, "स्वाहा"-युक्त मन्त्र ग्रहण करता है,

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.43.40)

सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य मन्त्रग्रहणमात्रतः । विषहीनो यथा सर्पो वेदहीनो यथा द्विजः

sarvasiddhirbhavettasya mantragrahaṇamātrataḥ | viṣahīno yathā sarpo vedahīno yathā dvijaḥ

मात्र मन्त्र-ग्रहण से ही उसे सब सिद्धि प्राप्त होती है। जैसे विषरहित सर्प, वेदरहित द्विज,

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.43.41)

पतिसेवाविहीना स्त्री विद्याहीनो यथा पुमान् । फलशाखाविहीनश्च यथा वृक्षो हि निन्दितः

patisevāvihīnā strī vidyāhīno yathā pumān | phalaśākhāvihīnaśca yathā vṛkṣo hi ninditaḥ

पति-सेवा से रहित स्त्री, विद्याहीन पुरुष, और फल-शाखा से रहित वृक्ष निन्दित होता है,

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.43.42)

स्वाहाहीनस्तथा मन्त्रो न हुतः फलदायकः । परितुष्टा द्विजाः सर्वे देवाः सम्प्रापुराहुतीः

svāhāhīnastathā mantro na hutaḥ phaladāyakaḥ | parituṣṭā dvijāḥ sarve devāḥ samprāpurāhutīḥ

वैसे ही "स्वाहा"-रहित मन्त्र हवन किए जाने पर भी फलदायक नहीं होता। सब ब्राह्मण परितुष्ट हुए और देवताओं को उनकी आहुतियाँ प्राप्त हुईं,

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.43.43)

स्वाहान्तेनैव मन्त्रेण सफलं सर्वमेव च । इत्येवं कथितं सर्वं स्वाहोपाख्यानमुत्तमम्

svāhāntenaiva mantreṇa saphalaṁ sarvameva ca | ityevaṁ kathitaṁ sarvaṁ svāhopākhyānamuttamam

"स्वाहा"-अन्त मन्त्र से ही सब कुछ सफल हुआ। इस प्रकार स्वाहा का यह सम्पूर्ण उत्तम उपाख्यान कहा गया,

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.43.44)

सुखदं मोक्षदं सारं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच । स्वाहापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं मुनीश्वर

sukhadaṁ mokṣadaṁ sāraṁ kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi | nārada uvāca | svāhāpūjāvidhānaṁ ca dhyānaṁ stotraṁ munīśvara

सुखदायी, मोक्षदायी और सारभूत। अब और क्या सुनना चाहते हो? नारद ने कहा — हे मुनीश्वर, स्वाहा की पूजा-विधि, ध्यान और स्तोत्र,

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.43.45)

सम्पूज्य वह्निस्तुष्टाव येन तद्वद मे प्रभो । श्रीनारायण उवाच । ध्यानं च सामवेदोक्तं स्तोत्रपूजाविधानकम्

sampūjya vahnistuṣṭāva yena tadvada me prabho | śrīnārāyaṇa uvāca | dhyānaṁ ca sāmavedoktaṁ stotrapūjāvidhānakam

जिससे पूजा कर अग्नि ने उनकी स्तुति की, वह मुझसे कहिए, हे प्रभु।" श्री नारायण ने कहा — सामवेद में कहा गया ध्यान, स्तोत्र और पूजा-विधि —

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.43.46)

वदामि श्रूयतां ब्रह्मन् सावधानो मुनीश्वर । सर्वयज्ञारम्भकाले शालग्रामे घटेऽथवा

vadāmi śrūyatāṁ brahman sāvadhāno munīśvara | sarvayajñārambhakāle śālagrāme ghaṭe'thavā

मैं कहता हूँ, हे ब्रह्मन्, सावधान होकर सुनो, हे मुनीश्वर। सब यज्ञों के आरम्भ के समय शालग्राम में या कलश में,

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.43.47)

स्वाहां सम्पूज्य यत्नेन यज्ञं कुर्यात्कलाप्तये । स्वाहां मन्त्राङ्गयुक्तां च मन्त्रसिद्धिस्वरूपिणीम्

svāhāṁ sampūjya yatnena yajñaṁ kuryātkalāptaye | svāhāṁ mantrāṅgayuktāṁ ca mantrasiddhisvarūpiṇīm

स्वाहा की यत्नपूर्वक पूजा कर, उनके अंश की प्राप्ति के लिए यज्ञ करना चाहिए — स्वाहा को मन्त्रों के अनिवार्य अंग, मन्त्र-सिद्धि-स्वरूपा,

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.43.48)

सिद्धां च सिद्धिदां नॄणां कर्मणां फलदां शुभाम् । इति ध्यात्वा च मूलेन दत्त्वा पाद्यादिकं नरः

siddhāṁ ca siddhidāṁ nṝṇāṁ karmaṇāṁ phaladāṁ śubhām | iti dhyātvā ca mūlena dattvā pādyādikaṁ naraḥ

सिद्ध, मनुष्यों को सिद्धि देने वाली, कर्मों का फल देने वाली, शुभा — ऐसा ध्याकर, मूल-मन्त्र से पाद्य आदि अर्पित कर पुरुष,

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.43.49)

सर्वसिद्धिं लभेत्स्तुत्वा मूलमन्त्रं मुने शृणु । ॐ ह्रीं श्रीं वह्निजायायै देव्यै स्वाहेत्यनेन च

sarvasiddhiṁ labhetstutvā mūlamantraṁ mune śṛṇu | oṁ hrīṁ śrīṁ vahnijāyāyai devyai svāhetyanena ca

स्तुति करके सर्व-सिद्धि प्राप्त करता है — हे मुनि, मूल-मन्त्र सुनो — "ॐ ह्रीं श्रीं वह्निजायायै देव्यै स्वाहा" — इसी से,

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.43.50)

यः पूजयेच्च तां भक्त्या सर्वेष्टं सम्भवेद् ध्रुवम् । वह्निरुवाच । स्वाहा वह्निप्रिया वह्निजाया सन्तोषकारिणी

yaḥ pūjayecca tāṁ bhaktyā sarveṣṭaṁ sambhaved dhruvam | vahniruvāca | svāhā vahnipriyā vahnijāyā santoṣakāriṇī

जो भक्तिपूर्वक उनकी पूजा करता है, उसका सब मनोरथ अवश्य सफल होता है।" अग्नि ने कहा — "स्वाहा अग्नि की प्रिया, अग्नि की पत्नी, सन्तोष देने वाली;

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.43.51)

शक्तिः क्रिया कालदात्री परिपाककरी ध्रुवा । गतिः सदा नराणां च दाहिका दहनक्षमा

śaktiḥ kriyā kāladātrī paripākakarī dhruvā | gatiḥ sadā narāṇāṁ ca dāhikā dahanakṣamā

शक्ति, क्रिया, काल की दात्री, परिपाक करने वाली, स्थिर; मनुष्यों की सदा गति, दाहिका, दहन करने में समर्थ;

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.43.52)

संसारसाररूपा च घोरसंसारतारिणी । देवजीवनरूपा च देवपोषणकारिणी

saṁsārasārarūpā ca ghorasaṁsāratāriṇī | devajīvanarūpā ca devapoṣaṇakāriṇī

संसार की सार-स्वरूपा, इस घोर संसार से पार करने वाली; देवताओं के जीवन-स्वरूपा, देवताओं का पोषण करने वाली।"

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.43.53)

षोडशैतानि नामानि यः पठेद्भक्तिसंयुतः । सर्वसिद्धिर्भवेत्तस्य इह लोके परत्र च

ṣoḍaśaitāni nāmāni yaḥ paṭhedbhaktisaṁyutaḥ | sarvasiddhirbhavettasya iha loke paratra ca

जो भक्तियुक्त होकर इन सोलह नामों का पाठ करता है, उसे इस लोक और परलोक दोनों में सर्व-सिद्धि प्राप्त होती है।

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.43.54)

नाङ्गहीनं भवेत्तस्य सर्वं कर्म सुशोभनम् । अपुत्रो लभते पुत्रं भार्याहीनो लभेत्प्रियाम्

nāṅgahīnaṁ bhavettasya sarvaṁ karma suśobhanam | aputro labhate putraṁ bhāryāhīno labhetpriyām

उसका कोई भी कर्म अधूरा नहीं रहता, सब कर्म सुशोभित होते हैं। अपुत्र को पुत्र मिलता है, पत्नीहीन को प्रिया मिलती है,

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.43.55)

रम्भोपमां स्वकान्तां च सम्प्राप्य सुखमाप्नुयात्

rambhopamāṁ svakāntāṁ ca samprāpya sukhamāpnuyāt

रम्भा के समान सुन्दर, अपनी प्रिय पत्नी को प्राप्त कर वह सुख को प्राप्त करता है।

अध्याय 42अध्याय-सूचीअध्याय 44