नवम स्कन्ध · अध्याय 44
स्वधा उपाख्यान वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.9.44.1)
श्रीनारायण उवाच । शृणु नारद वक्ष्यामि स्वधोपाख्यानमुत्तमम् । पितॄणां च तृप्तिकरं श्राद्धान्तफलवर्धनम्
śrīnārāyaṇa uvāca | śṛṇu nārada vakṣyāmi svadhopākhyānamuttamam | pitṝṇāṁ ca tṛptikaraṁ śrāddhāntaphalavardhanam
श्री नारायण ने कहा — हे नारद, सुनो, मैं तुम्हें स्वधा का यह उत्तम उपाख्यान सुनाता हूँ, जो पितरों को तृप्ति देने वाला और श्राद्ध के फल को बढ़ाने वाला है।
श्लोक 2 (devibhagavatam.9.44.2)
सृष्टेरादौ पितृगणान्ससर्ज जगतां विधिः । चतुरश्च मूर्तिमतस्त्रींश्च तेजःस्वरूपिणः
sṛṣṭerādau pitṛgaṇānsasarja jagatāṁ vidhiḥ | caturaśca mūrtimatastrīṁśca tejaḥsvarūpiṇaḥ
सृष्टि के आरम्भ में जगत् के विधाता ने पितृगणों को रचा — चार मूर्तिमान् और तीन तेज-स्वरूप।
श्लोक 3 (devibhagavatam.9.44.3)
दृष्ट्वा सप्तपितृगणान् सुखरूपान्मनोहरान् । आहारं ससृजे तेषां श्राद्धं तर्पणपूर्वकम्
dṛṣṭvā saptapitṛgaṇān sukharūpānmanoharān | āhāraṁ sasṛje teṣāṁ śrāddhaṁ tarpaṇapūrvakam
सुखरूप और मनोहर सात पितृगणों को देखकर उन्होंने उनके आहार के लिए तर्पणपूर्वक श्राद्ध की रचना की।
श्लोक 4 (devibhagavatam.9.44.4)
स्नानं तर्पणपर्यन्तं श्राद्धं तु देवपूजनम् । आह्निकं च त्रिसन्ध्यान्तं विप्राणां च श्रुतौ श्रुतम्
snānaṁ tarpaṇaparyantaṁ śrāddhaṁ tu devapūjanam | āhnikaṁ ca trisandhyāntaṁ viprāṇāṁ ca śrutau śrutam
स्नान से लेकर तर्पण तक, श्राद्ध और देव-पूजन, तथा तीनों सन्ध्याओं तक का आह्निक — यह सब ब्राह्मणों के लिए वेद में कहा गया है।
श्लोक 5 (devibhagavatam.9.44.5)
नित्यं न कुर्याद्यो विप्रस्त्रिसन्ध्यं श्राद्धतर्पणम् । बलिं वेदध्वनिं सोऽपि विषहीनो यथोरगः
nityaṁ na kuryādyo viprastrisandhyaṁ śrāddhatarpaṇam | baliṁ vedadhvaniṁ so'pi viṣahīno yathoragaḥ
जो ब्राह्मण नित्य तीनों सन्ध्याओं में श्राद्ध-तर्पण, बलि और वेद-पाठ नहीं करता, वह विषरहित सर्प के समान है —
श्लोक 6 (devibhagavatam.9.44.6)
देवीसेवाविहीनश्च श्रीहरेरनिवेद्यभुक् । भस्मान्तं सूतकं तस्य न कर्मार्हश्च नारद
devīsevāvihīnaśca śrīhareranivedyabhuk | bhasmāntaṁ sūtakaṁ tasya na karmārhaśca nārada
देवी की सेवा से रहित, श्रीहरि को निवेदित किए बिना भोजन करने वाला। हे नारद, उसके लिए अशौच ही अन्त है, और वह किसी भी कर्म के योग्य नहीं है।
श्लोक 7 (devibhagavatam.9.44.7)
ब्रह्मा श्राद्धादिकं सृष्ट्वा जगाम पितृहेतवे । न प्राप्नुवन्ति पितरो ददति ब्राह्मणादयः
brahmā śrāddhādikaṁ sṛṣṭvā jagāma pitṛhetave | na prāpnuvanti pitaro dadati brāhmaṇādayaḥ
श्राद्ध आदि की रचना कर ब्रह्मा पितरों के हेतु से चले गए। किन्तु ब्राह्मण आदि जो अर्पित करते थे, वह पितरों को नहीं मिलता था।
श्लोक 8 (devibhagavatam.9.44.8)
सर्वे च जग्मुः क्षुधिताः खिन्नास्तु ब्रह्मणः सभाम् । सर्वं निवेदनं चक्रुस्तमेव जगतां विधिम्
sarve ca jagmuḥ kṣudhitāḥ khinnāstu brahmaṇaḥ sabhām | sarvaṁ nivedanaṁ cakrustameva jagatāṁ vidhim
सभी क्षुधित और खिन्न होकर ब्रह्मा की सभा में गए और जगत् के उन्हीं विधाता से सारा निवेदन किया।
श्लोक 9 (devibhagavatam.9.44.9)
ब्रह्मा च मानसीं कन्यां ससृजे च मनोहराम् । रूपयौवनसम्पन्नां शतचन्द्रनिभाननाम्
brahmā ca mānasīṁ kanyāṁ sasṛje ca manoharām | rūpayauvanasampannāṁ śatacandranibhānanām
तब ब्रह्मा ने मन से एक मनोहर कन्या को रचा — रूप और यौवन से सम्पन्न, सौ चन्द्रमाओं के समान मुख वाली,
श्लोक 10 (devibhagavatam.9.44.10)
विद्यावतीं गुणवतीमतिरूपवतीं सतीम् । श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम्
vidyāvatīṁ guṇavatīmatirūpavatīṁ satīm | śvetacampakavarṇābhāṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitām
विद्यावती, गुणवती, अत्यंत रूपवती, सती, श्वेत चम्पक के वर्ण वाली, रत्नाभूषणों से भूषित,
श्लोक 11 (devibhagavatam.9.44.11)
विशुद्धां प्रकृतेरंशां सस्मितां वरदां शुभाम् । स्वधाभिधां च सुदतीं लक्ष्मीलक्षणसंयुताम्
viśuddhāṁ prakṛteraṁśāṁ sasmitāṁ varadāṁ śubhām | svadhābhidhāṁ ca sudatīṁ lakṣmīlakṣaṇasaṁyutām
विशुद्ध, प्रकृति की अंशा, मुस्कुराती हुई, वरदायिनी, शुभा, स्वधा नाम की, सुन्दर दाँतों वाली, लक्ष्मी के लक्षणों से युक्त,
श्लोक 12 (devibhagavatam.9.44.12)
शतपद्मपदन्यस्तपादपद्मं च बिभ्रतीम् । पत्नीं पितॄणां पद्मास्यां पद्मजां पद्मलोचनाम्
śatapadmapadanyastapādapadmaṁ ca bibhratīm | patnīṁ pitṝṇāṁ padmāsyāṁ padmajāṁ padmalocanām
सौ कमलों पर रखे अपने चरण-कमलों को धारण करती हुई — पितरों की पत्नी, पद्ममुखी, पद्मजा, कमल-लोचना।
श्लोक 13 (devibhagavatam.9.44.13)
पितृभ्यश्च ददौ ब्रह्मा तुष्टेभ्यस्तुष्टिरूपिणीम् । ब्राह्मणानां चोपदेशं चकार गोपनीयकम्
pitṛbhyaśca dadau brahmā tuṣṭebhyastuṣṭirūpiṇīm | brāhmaṇānāṁ copadeśaṁ cakāra gopanīyakam
उन तुष्टि-स्वरूपा को ब्रह्मा ने सन्तुष्ट पितरों को दे दिया, और ब्राह्मणों को यह गोपनीय उपदेश दिया —
श्लोक 14 (devibhagavatam.9.44.14)
स्वधान्तं मन्त्रमुच्चार्य पितृभ्यो देयमित्यपि । क्रमेण तेन विप्राश्च पित्रे दानं ददुः पुरा
svadhāntaṁ mantramuccārya pitṛbhyo deyamityapi | krameṇa tena viprāśca pitre dānaṁ daduḥ purā
"स्वधा"-अन्त मन्त्र का उच्चारण कर ही पितरों को अर्पण देना चाहिए। इसी क्रम से पूर्वकाल में ब्राह्मणों ने पितरों को दान दिया।
श्लोक 15 (devibhagavatam.9.44.15)
स्वाहा शस्ता देवदाने पितृदाने स्वधा स्मृता । सर्वत्र दक्षिणा शस्ता हतं यज्ञमदक्षिणम्
svāhā śastā devadāne pitṛdāne svadhā smṛtā | sarvatra dakṣiṇā śastā hataṁ yajñamadakṣiṇam
देव-दान में स्वाहा प्रशस्त है, पितृ-दान में स्वधा स्मरण की जाती है; सर्वत्र दक्षिणा प्रशस्त है — दक्षिणा-रहित यज्ञ निष्फल होता है।
श्लोक 16 (devibhagavatam.9.44.16)
पितरो देवता विप्रा मुनयो मनवस्तथा । पूजां चक्रुः स्वधां शान्तां तुष्टुवुः परमादरात्
pitaro devatā viprā munayo manavastathā | pūjāṁ cakruḥ svadhāṁ śāntāṁ tuṣṭuvuḥ paramādarāt
पितर, देवता, ब्राह्मण, मुनि और मनु — सबने उस शान्त स्वधा की पूजा की और परम आदर से उनकी स्तुति की।
श्लोक 17 (devibhagavatam.9.44.17)
देवादयश्च सन्तुष्टाः परिपूर्णमनोरथाः । विप्रादयश्च पितरः स्वधादेवीवरेण च
devādayaśca santuṣṭāḥ paripūrṇamanorathāḥ | viprādayaśca pitaraḥ svadhādevīvareṇa ca
देवता आदि सन्तुष्ट हुए, उनके मनोरथ पूर्ण हुए; और स्वधा देवी के वर से ब्राह्मण और पितर भी सन्तुष्ट हुए।
श्लोक 18 (devibhagavatam.9.44.18)
इत्येवं कथितं सर्वं स्वधोपाख्यानमेव च । सर्वेषां च तुष्टिकरं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
ityevaṁ kathitaṁ sarvaṁ svadhopākhyānameva ca | sarveṣāṁ ca tuṣṭikaraṁ kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi
इस प्रकार स्वधा का यह सम्पूर्ण उपाख्यान कहा गया, जो सबको सन्तुष्टि देने वाला है। अब और क्या सुनना चाहते हो?
श्लोक 19 (devibhagavatam.9.44.19)
नारद उवाच । स्वधापूजाविधानं च ध्यानं स्तोत्रं महामुने । श्रोतुमिच्छामि यत्नेन वद वेदविदांवर
nārada uvāca | svadhāpūjāvidhānaṁ ca dhyānaṁ stotraṁ mahāmune | śrotumicchāmi yatnena vada vedavidāṁvara
नारद ने कहा — हे महामुने, स्वधा की पूजा-विधि, ध्यान और स्तोत्र मैं यत्नपूर्वक सुनना चाहता हूँ; हे वेदविदों में श्रेष्ठ, कहिए।
श्लोक 20 (devibhagavatam.9.44.20)
श्रीनारायण उवाच । ध्यानं च स्तवनं ब्रह्मन् वेदोक्तं सर्वमङ्गलम् । सर्वं जानासि च कथं ज्ञातुमिच्छसि वृद्धये
śrīnārāyaṇa uvāca | dhyānaṁ ca stavanaṁ brahman vedoktaṁ sarvamaṅgalam | sarvaṁ jānāsi ca kathaṁ jñātumicchasi vṛddhaye
श्री नारायण ने कहा — हे ब्रह्मन्, वेदोक्त, सर्वमंगल ध्यान और स्तवन तो तुम सब जानते ही हो — यह जानते हुए भी वृद्धि के लिए क्यों पूछते हो?
श्लोक 21 (devibhagavatam.9.44.21)
शरत्कृष्णत्रयोदश्यां मघायां श्राद्धवासरे । स्वधां सम्पूज्य यत्नेन ततः श्राद्धं समाचरेत्
śaratkṛṣṇatrayodaśyāṁ maghāyāṁ śrāddhavāsare | svadhāṁ sampūjya yatnena tataḥ śrāddhaṁ samācaret
शरद् ऋतु की कृष्ण त्रयोदशी को, मघा नक्षत्र में, श्राद्ध के दिन, यत्नपूर्वक स्वधा की पूजा कर फिर श्राद्ध करना चाहिए।
श्लोक 22 (devibhagavatam.9.44.22)
स्वधां नाभ्यर्च्य यो विप्रः श्राद्धं कुर्यादहम्मतिः । न भवेत्फलभाक्सत्यं श्राद्धस्य तर्पणस्य च
svadhāṁ nābhyarcya yo vipraḥ śrāddhaṁ kuryādahammatiḥ | na bhavetphalabhāksatyaṁ śrāddhasya tarpaṇasya ca
जो ब्राह्मण अहंकारवश स्वधा की पूजा किए बिना श्राद्ध करता है, वह निश्चय ही श्राद्ध और तर्पण का फल नहीं पाता।
श्लोक 23 (devibhagavatam.9.44.23)
ब्रह्मणो मानसीं कन्यां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् । पूज्यां वै पितृदेवानां श्राद्धानां फलदां भजे
brahmaṇo mānasīṁ kanyāṁ śaśvatsusthirayauvanām | pūjyāṁ vai pitṛdevānāṁ śrāddhānāṁ phaladāṁ bhaje
[ध्यान करना चाहिए] — "मैं ब्रह्मा की मानस-कन्या, सदा स्थिर यौवन वाली, पितृ-देवों की पूज्या, श्राद्धों का फल देने वाली उन देवी का भजन करता हूँ।"
श्लोक 24 (devibhagavatam.9.44.24)
इति ध्यात्वा शिलायां वा ह्यथवा मङ्गले घटे । दद्यात्पाद्यादिकं तस्यै मूलेनेति श्रुतौ श्रुतम्
iti dhyātvā śilāyāṁ vā hyathavā maṅgale ghaṭe | dadyātpādyādikaṁ tasyai mūleneti śrutau śrutam
ऐसा ध्याकर शिला पर या मंगल-कलश में मूल-मन्त्र से उन्हें पाद्य आदि अर्पित करना चाहिए — ऐसा वेद में सुना गया है।
श्लोक 25 (devibhagavatam.9.44.25)
ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं स्वधादेव्यै स्वाहेति च महामुने । समुच्चार्य तु सम्पूज्य स्तुत्वा तां प्रणमेद् द्विजः
oṁ hrīṁ śrīṁ klīṁ svadhādevyai svāheti ca mahāmune | samuccārya tu sampūjya stutvā tāṁ praṇamed dvijaḥ
हे महामुने, "ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं स्वधादेव्यै स्वाहा" — यह उच्चारण कर, पूजा कर और स्तुति कर, ब्राह्मण को उन्हें प्रणाम करना चाहिए।
श्लोक 26 (devibhagavatam.9.44.26)
स्तोत्रं शृणु मुनिश्रेष्ठ ब्रह्मपुत्र विशारद । सर्ववाञ्छाप्रदं नॄणां ब्रह्मणा यत्कृतं पुरा
stotraṁ śṛṇu muniśreṣṭha brahmaputra viśārada | sarvavāñchāpradaṁ nṝṇāṁ brahmaṇā yatkṛtaṁ purā
हे मुनिश्रेष्ठ, हे विशारद ब्रह्मपुत्र, अब वह स्तोत्र सुनो — जो पूर्वकाल में ब्रह्मा द्वारा रचा गया, मनुष्यों की सब कामनाएँ पूरी करने वाला।"
श्लोक 27 (devibhagavatam.9.44.27)
श्रीनारायण उवाच । स्वधोच्चारणमात्रेण तीर्थस्नायी भवेन्नरः । मुच्यते सर्वपापेभ्यो वाजपेयफलं लभेत्
śrīnārāyaṇa uvāca | svadhoccāraṇamātreṇa tīrthasnāyī bhavennaraḥ | mucyate sarvapāpebhyo vājapeyaphalaṁ labhet
श्री नारायण ने कहा — "स्वधा" के उच्चारण मात्र से मनुष्य सब तीर्थों में स्नान करने वाला हो जाता है; वह सब पापों से मुक्त होकर वाजपेय यज्ञ का फल पाता है।
श्लोक 28 (devibhagavatam.9.44.28)
स्वधा स्वधा स्वधेत्येवं यदि वारत्रयं स्मरेत् । श्राद्धस्य फलमाप्नोति बलेश्च तर्पणस्य च
svadhā svadhā svadhetyevaṁ yadi vāratrayaṁ smaret | śrāddhasya phalamāpnoti baleśca tarpaṇasya ca
यदि कोई "स्वधा स्वधा स्वधा" इस प्रकार तीन बार स्मरण करे, तो वह श्राद्ध, बलि और तर्पण का फल प्राप्त करता है।
श्लोक 29 (devibhagavatam.9.44.29)
श्राद्धकाले स्वधास्तोत्रं यः शृणोति समाहितः । स लभेच्छ्राद्धसम्भूतं फलमेव न संशयः
śrāddhakāle svadhāstotraṁ yaḥ śṛṇoti samāhitaḥ | sa labhecchrāddhasambhūtaṁ phalameva na saṁśayaḥ
जो श्राद्ध के समय स्थिर मन से स्वधा-स्तोत्र सुनता है, वह निश्चय ही श्राद्ध से प्राप्त होने वाला फल पाता है, इसमें संशय नहीं।
श्लोक 30 (devibhagavatam.9.44.30)
स्वधा स्वधा स्वधेत्येवं त्रिसन्ध्यं यः पठेन्नरः । प्रियां विनीतां स लभेत्साध्वीं पुत्रगुणान्विताम्
svadhā svadhā svadhetyevaṁ trisandhyaṁ yaḥ paṭhennaraḥ | priyāṁ vinītāṁ sa labhetsādhvīṁ putraguṇānvitām
जो पुरुष "स्वधा स्वधा स्वधा" इस प्रकार तीनों सन्ध्याओं में पढ़ता है, वह प्रिय, विनम्र, साध्वी, गुणवान् पुत्रों वाली पत्नी पाता है।
श्लोक 31 (devibhagavatam.9.44.31)
पितॄणां प्राणतुल्या त्वं द्विजजीवनरूपिणी । श्राद्धाधिष्ठातृदेवी च श्राद्धादीनां फलप्रदा
pitṝṇāṁ prāṇatulyā tvaṁ dvijajīvanarūpiṇī | śrāddhādhiṣṭhātṛdevī ca śrāddhādīnāṁ phalapradā
[स्तोत्र:] "आप पितरों के प्राणों के तुल्य हैं, ब्राह्मणों के जीवन-स्वरूपा हैं; श्राद्ध की अधिष्ठात्री देवी और श्राद्धादि का फल देने वाली हैं।
श्लोक 32 (devibhagavatam.9.44.32)
नित्या त्वं सत्यरूपासि पुण्यरूपासि सुव्रते । आविर्भावतिरोभावौ सृष्टौ च प्रलये तव
nityā tvaṁ satyarūpāsi puṇyarūpāsi suvrate | āvirbhāvatirobhāvau sṛṣṭau ca pralaye tava
हे सुव्रते, आप नित्य, सत्य-स्वरूपा और पुण्य-स्वरूपा हैं; सृष्टि और प्रलय में आपका ही आविर्भाव और तिरोभाव होता है।
श्लोक 33 (devibhagavatam.9.44.33)
ॐ स्वस्तिश्च नमः स्वाहा स्वधा त्वं दक्षिणा तथा । निरूपिताश्चतुर्वेदैः प्रशस्ताः कर्मिणां पुनः
oṁ svastiśca namaḥ svāhā svadhā tvaṁ dakṣiṇā tathā | nirūpitāścaturvedaiḥ praśastāḥ karmiṇāṁ punaḥ
ॐ, स्वस्ति, नमः, स्वाहा, स्वधा और वैसे ही दक्षिणा — इन रूपों में आप ही चारों वेदों द्वारा निरूपित हैं, और कर्मकर्ताओं द्वारा पुनः प्रशंसित हैं।
श्लोक 34 (devibhagavatam.9.44.34)
कर्मपूर्त्यर्थमेवैता ईश्वरेण विनिर्मिताः । इत्येवमुक्त्वा स ब्रह्मा ब्रह्मलोके स्वसंसदि
karmapūrtyarthamevaitā īśvareṇa vinirmitāḥ | ityevamuktvā sa brahmā brahmaloke svasaṁsadi
ये सब कर्म की पूर्ति के लिए ही ईश्वर द्वारा रचे गए हैं।" ऐसा कहकर ब्रह्मा ब्रह्मलोक की अपनी सभा में,
श्लोक 35 (devibhagavatam.9.44.35)
तस्थौ च सहसा सद्यः स्वधा साऽऽविर्बभूव ह । तदा पितृभ्यः प्रददौ तामेव कमलाननाम्
tasthau ca sahasā sadyaḥ svadhā sā''virbabhūva ha | tadā pitṛbhyaḥ pradadau tāmeva kamalānanām
स्थिर होकर बैठे, और तत्काल स्वधा प्रकट हो गईं। तब उन कमल-मुखी को उन्होंने पितरों को दे दिया।
श्लोक 36 (devibhagavatam.9.44.36)
तां सम्प्राप्य ययुस्ते च पितरश्च प्रहर्षिताः । स्वधास्तोत्रमिदं पुण्यं यः शृणोति समाहितः । स स्नातः सर्वतीर्थेषु वाञ्छितं फलमाप्नुयात्
tāṁ samprāpya yayuste ca pitaraśca praharṣitāḥ | svadhāstotramidaṁ puṇyaṁ yaḥ śṛṇoti samāhitaḥ | sa snātaḥ sarvatīrtheṣu vāñchitaṁ phalamāpnuyāt
उन्हें प्राप्त कर पितर अत्यंत हर्षित होकर चले गए। जो स्थिर मन से इस पुण्य स्वधा-स्तोत्र को सुनता है, वह सब तीर्थों में स्नात हुए के समान वांछित फल प्राप्त करता है।