Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 45

दक्षिणा उपाख्यान वर्णन

अध्याय 44अध्याय-सूचीअध्याय 46

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.45.1)

श्रीनारायण उवाच । उक्तं स्वाहास्वधाख्यानं प्रशस्तं मधुरं परम् । वक्ष्यामि दक्षिणाख्यानं सावधानो निशामय

śrīnārāyaṇa uvāca | uktaṁ svāhāsvadhākhyānaṁ praśastaṁ madhuraṁ param | vakṣyāmi dakṣiṇākhyānaṁ sāvadhāno niśāmaya

श्री नारायण ने कहा — स्वाहा और स्वधा का प्रशस्त, अत्यंत मधुर उपाख्यान कहा गया। अब मैं दक्षिणा का उपाख्यान कहता हूँ, सावधान होकर सुनो।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.45.2)

गोपी सुशीला गोलोके पुराऽऽसीत्प्रेयसी हरेः । राधा प्रधाना सध्रीची धन्या मान्या मनोहरा

gopī suśīlā goloke purā''sītpreyasī hareḥ | rādhā pradhānā sadhrīcī dhanyā mānyā manoharā

पूर्वकाल में गोलोक में हरि की प्रेयसी एक सुशीला गोपी थीं — राधा, प्रधान, सदा समीप रहने वाली, धन्य, मान्य, मनोहर,

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.45.3)

अतीव सुन्दरी रामा सुभगा सुदती सती । विद्यावती गुणवती चातिरूपवती सती

atīva sundarī rāmā subhagā sudatī satī | vidyāvatī guṇavatī cātirūpavatī satī

अत्यंत सुन्दर, रमणीय, सुभगा, सुन्दर दाँतों वाली, सती; विद्यावती, गुणवती और अत्यंत रूपवती, सती।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.45.4)

कलावती कोमलाङ्गी कान्ता कमललोचना । सुश्रोणी सुस्तनी श्यामा न्यग्रोधपरिमण्डिता

kalāvatī komalāṅgī kāntā kamalalocanā | suśroṇī sustanī śyāmā nyagrodhaparimaṇḍitā

कलाओं में निपुण, कोमलांगी, प्रिया, कमल-लोचना; सुन्दर नितम्बों और स्तनों वाली, श्यामवर्णा, बरगद के समान परिपूर्ण देहयष्टि वाली।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.45.5)

ईषद्धास्यप्रसन्नास्या रत्नालङ्कारभूषिता । श्वेतचम्पकवर्णाभा बिम्बोष्ठी मृगलोचना

īṣaddhāsyaprasannāsyā ratnālaṅkārabhūṣitā | śvetacampakavarṇābhā bimboṣṭhī mṛgalocanā

मन्द मुस्कान से प्रसन्न मुख वाली, रत्नाभूषणों से भूषित, श्वेत चम्पक के वर्ण वाली, बिम्बफल-सम ओष्ठ, मृगनयनी।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.45.6)

कामशास्त्रेषु निपुणा कामिनी हंसगामिनी । भावानुरक्ता भावज्ञा कृष्णस्य प्रियभामिनी

kāmaśāstreṣu nipuṇā kāminī haṁsagāminī | bhāvānuraktā bhāvajñā kṛṣṇasya priyabhāminī

काम-शास्त्रों में निपुण, कामिनी, हंस-गामिनी; भावों से अनुरक्त, भाव को जानने वाली, कृष्ण की प्रिय भामिनी।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.45.7)

रसज्ञा रसिका रासे रासेशस्य रसोत्सुका । उवासादक्षिणे क्रोडे राधायाः पुरतः पुरा

rasajñā rasikā rāse rāseśasya rasotsukā | uvāsādakṣiṇe kroḍe rādhāyāḥ purataḥ purā

रस को जानने वाली, रास में रसिका, रासेश्वर के रस के लिए उत्सुक — पूर्वकाल में [एक गोपी] राधा के समक्ष उनके दाहिने अंक पर जा बैठी।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.45.8)

सम्बभूवानम्रमुखो भयेन मधुसूदनः । दृष्ट्वा राधां च पुरतो गोपीनां प्रवरोत्तमाम्

sambabhūvānamramukho bhayena madhusūdanaḥ | dṛṣṭvā rādhāṁ ca purato gopīnāṁ pravarottamām

मधुसूदन का मुख भय से झुक गया, राधा को अपने समक्ष देखकर — जो गोपियों में सर्वश्रेष्ठ थीं,

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.45.9)

कामिनीं रक्तवदनां रक्तपङ्कजलोचनाम् । कोपेन कम्पिताङ्गीं च कोपेन स्फुरिताधराम्

kāminīṁ raktavadanāṁ raktapaṅkajalocanām | kopena kampitāṅgīṁ ca kopena sphuritādharām

उस कामिनी को, जिसका मुख लाल हो गया था, नेत्र लाल कमल जैसे थे, अंग क्रोध से काँप रहे थे, ओष्ठ क्रोध से फड़क रहे थे।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.45.10)

वेगेन तां तु गच्छन्तीं विज्ञाय तदनन्तरम् । विरोधभीतो भगवानन्तर्धानं चकार सः

vegena tāṁ tu gacchantīṁ vijñāya tadanantaram | virodhabhīto bhagavānantardhānaṁ cakāra saḥ

उन्हें वेग से आती देखकर, तत्काल विरोध के भय से भगवान् अन्तर्धान हो गए।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.45.11)

पलायन्तं च कान्तं च शान्तं सत्त्वं सुविग्रहम् । विलोक्य कम्पिता गोप्यः सुशीलाद्यास्ततो भिया

palāyantaṁ ca kāntaṁ ca śāntaṁ sattvaṁ suvigraham | vilokya kampitā gopyaḥ suśīlādyāstato bhiyā

भागते हुए, शान्त, सुन्दर देहधारी प्रियतम को देखकर सुशीला आदि गोपियाँ भय से काँप उठीं।

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.45.12)

विलोक्य लम्पटं तत्र गोपीनां लक्षकोटयः । पुटाञ्जलियुता भीता भक्तिनम्रात्मकन्धराः

vilokya lampaṭaṁ tatra gopīnāṁ lakṣakoṭayaḥ | puṭāñjaliyutā bhītā bhaktinamrātmakandharāḥ

वहाँ उस "लम्पट" को देखकर करोड़ों-लाखों गोपियाँ भयभीत होकर हाथ जोड़े, भक्तिपूर्वक गर्दन झुकाए,

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.45.13)

रक्ष रक्षेत्युक्तवन्त्यो देवीमिति पुनः पुनः । ययुर्भयेन शरणं यस्याश्चरणपङ्कजे

rakṣa rakṣetyuktavantyo devīmiti punaḥ punaḥ | yayurbhayena śaraṇaṁ yasyāścaraṇapaṅkaje

"रक्षा करो, रक्षा करो" कहते हुए बार-बार, भय से देवी की शरण में उनके चरण-कमलों की ओर गईं।

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.45.14)

त्रिलक्षकोटयो गोपाः सुदामादय एव च । ययुर्भयेन शरणं तत्पादाब्जे च नारद

trilakṣakoṭayo gopāḥ sudāmādaya eva ca | yayurbhayena śaraṇaṁ tatpādābje ca nārada

हे नारद, सुदामा आदि तीन करोड़ गोप भी भय से उनके चरण-कमलों की शरण में गए।

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.45.15)

पलायन्तं च कान्तं च विज्ञाय परमेश्वरी । पलायन्तीं सहचरीं सुशीलां च शशाप सा

palāyantaṁ ca kāntaṁ ca vijñāya parameśvarī | palāyantīṁ sahacarīṁ suśīlāṁ ca śaśāpa sā

अपने प्रियतम को भागा हुआ जानकर परमेश्वरी (राधा) ने अपनी भागती हुई सखी सुशीला को शाप दिया —

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.45.16)

अद्यप्रभृति गोलोकं सा चेदायाति गोपिका । सद्यो गमनमात्रेण भस्मसाच्च भविष्यति

adyaprabhṛti golokaṁ sā cedāyāti gopikā | sadyo gamanamātreṇa bhasmasācca bhaviṣyati

"आज से यदि यह गोपिका गोलोक में आए, तो आने के साथ ही वह तत्काल भस्म हो जाएगी।"

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.45.17)

इत्येवमुक्त्वा तत्रैव देवदेवेश्वरी रुषा । रासेश्वरी रासमध्ये रासेशमाजुहाव ह

ityevamuktvā tatraiva devadeveśvarī ruṣā | rāseśvarī rāsamadhye rāseśamājuhāva ha

ऐसा कहकर देवदेवेश्वरी, रासेश्वरी, वहीं क्रोधवश रास के मध्य रासेश्वर को पुकारने लगीं।

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.45.18)

नालोक्य पुरतः कृष्णं राधा विरहकातरा । युगकोटिसमं मेने क्षणभेदेन सुव्रता

nālokya purataḥ kṛṣṇaṁ rādhā virahakātarā | yugakoṭisamaṁ mene kṣaṇabhedena suvratā

कृष्ण को समक्ष न देखकर विरह से व्याकुल राधा, वह सुव्रता, क्षण-मात्र को भी करोड़ों युगों के समान मानने लगीं।

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.45.19)

हे कृष्ण प्राणनाथेशागच्छ प्राणाधिकप्रिय । प्राणाधिष्ठातृदेवेश प्राणा यान्ति त्वया विना

he kṛṣṇa prāṇanātheśāgaccha prāṇādhikapriya | prāṇādhiṣṭhātṛdeveśa prāṇā yānti tvayā vinā

"हे कृष्ण, प्राणनाथ, आइए, हे प्राणों से भी अधिक प्रिय; हे प्राणों के अधिष्ठाता देव, आपके बिना मेरे प्राण जा रहे हैं।

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.45.20)

स्त्रीगर्वः पतिसौभाग्याद्वर्धते च दिने दिने । सुखं च विपुलं यस्मात्तं सेवेद्धर्मतः सदा

strīgarvaḥ patisaubhāgyādvardhate ca dine dine | sukhaṁ ca vipulaṁ yasmāttaṁ seveddharmataḥ sadā

पति के सौभाग्य से स्त्री का गर्व दिन-प्रतिदिन बढ़ता है; इसी से विपुल सुख मिलता है, अतः उसकी सेवा धर्मपूर्वक सदा करनी चाहिए।

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.45.21)

पतिर्बन्धुः कुलस्त्रीणामधिदेवः सदागतिः । परसम्पत्स्वरूपश्च मूर्तिमान् भोगदः सदा

patirbandhuḥ kulastrīṇāmadhidevaḥ sadāgatiḥ | parasampatsvarūpaśca mūrtimān bhogadaḥ sadā

पति ही कुलीन स्त्रियों का बन्धु, अधिदेव, सदा गति है; वह श्रेष्ठ सम्पत्ति का साक्षात् स्वरूप, सदा भोग देने वाला है।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.45.22)

धर्मदः सुखदः शश्वत्प्रीतिदः शान्तिदः सदा । सम्मानैर्दीप्यमानश्च मानदो मानखण्डनः

dharmadaḥ sukhadaḥ śaśvatprītidaḥ śāntidaḥ sadā | sammānairdīpyamānaśca mānado mānakhaṇḍanaḥ

वह धर्म देने वाला, सुख देने वाला, सदा प्रीति देने वाला, सदा शान्ति देने वाला है; सम्मान से देदीप्यमान, मान देने वाला और मान भंग करने वाला भी।

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.45.23)

सारात्सारतरः स्वामी बन्धूनां बन्धुवर्धनः । न च भर्तुः समो बन्धुर्बन्धोर्बन्धुषु दृश्यते

sārātsārataraḥ svāmī bandhūnāṁ bandhuvardhanaḥ | na ca bhartuḥ samo bandhurbandhorbandhuṣu dṛśyate

सार से भी परम सार वह स्वामी बन्धुओं को बढ़ाने वाला है; बन्धुओं के बन्धुओं में भी पति के समान कोई बन्धु नहीं दिखता।

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.45.24)

भरणादेव भर्ता च पालनात्पतिरुच्यते । शरीरेशाच्च स स्वामी कामदः कान्त उच्यते

bharaṇādeva bhartā ca pālanātpatirucyate | śarīreśācca sa svāmī kāmadaḥ kānta ucyate

भरण-पोषण से ही वह "भर्ता" कहलाता है, पालन से "पति"; शरीर का स्वामी होने से "स्वामी" और इच्छा-पूर्ति करने से "कान्त" कहलाता है।

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.45.25)

बन्धुश्च सुखवृद्ध्या च प्रीतिदानात्प्रियः स्मृतः । ऐश्वर्यदानादीशश्च प्राणेशात्प्राणनायकः

bandhuśca sukhavṛddhyā ca prītidānātpriyaḥ smṛtaḥ | aiśvaryadānādīśaśca prāṇeśātprāṇanāyakaḥ

सुख बढ़ाने से "बन्धु", प्रेम देने से "प्रिय" कहलाता है; ऐश्वर्य देने से "ईश" और प्राणों का स्वामी होने से "प्राणनायक" कहलाता है।

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.45.26)

रतिदानाच्च रमणः प्रियो नास्ति प्रियात्परः । पुत्रस्तु स्वामिनः शुक्राज्जायते तेन स प्रियः

ratidānācca ramaṇaḥ priyo nāsti priyātparaḥ | putrastu svāminaḥ śukrājjāyate tena sa priyaḥ

रति देने से "रमण" कहलाता है; प्रिय से बढ़कर कोई प्रिय नहीं। पुत्र भी पति के ही वीर्य से जन्म लेता है, इसीलिए वह प्रिय है।

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.45.27)

शतपुत्रात्परः स्वामी कुलजानां प्रियः सदा । असत्कुलप्रसूता या कान्तं विज्ञातुमक्षमा

śataputrātparaḥ svāmī kulajānāṁ priyaḥ sadā | asatkulaprasūtā yā kāntaṁ vijñātumakṣamā

पति सौ पुत्रों से भी बढ़कर, कुलीन स्त्रियों को सदा प्रिय है; केवल कुलहीन कुल में जन्मी स्त्री ही पति को समझने में असमर्थ होती है।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.45.28)

स्नानं च सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दक्षिणा । प्रादक्षिण्यं पृथिव्याश्च सर्वाणि च तपांसि च

snānaṁ ca sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dakṣiṇā | prādakṣiṇyaṁ pṛthivyāśca sarvāṇi ca tapāṁsi ca

सब तीर्थों में स्नान, सब यज्ञों में दक्षिणा, सम्पूर्ण पृथ्वी की परिक्रमा, और सारे तप —

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.45.29)

सर्वाण्येव व्रतादीनि महादानानि यानि च । उपोषणानि पुण्यानि यानि यानि श्रुतानि च

sarvāṇyeva vratādīni mahādānāni yāni ca | upoṣaṇāni puṇyāni yāni yāni śrutāni ca

सारे व्रत आदि, जो भी महादान हैं, और जो-जो पुण्य उपवास सुने गए हैं —

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.45.30)

गुरुसेवा विप्रसेवा देवसेवादिकं च यत् । स्वामिनः पादसेवायाः कलां नार्हन्ति षोडशीम्

gurusevā viprasevā devasevādikaṁ ca yat | svāminaḥ pādasevāyāḥ kalāṁ nārhanti ṣoḍaśīm

गुरु-सेवा, विप्र-सेवा, देव-सेवा आदि — ये सब स्वामी के चरणों की सेवा के सोलहवें अंश की भी बराबरी नहीं करते।

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.45.31)

गुरुविप्रेन्द्रदेवेषु सर्वेभ्यश्च पतिर्गुरुः । विद्यादाता यथा पुंसां कुलजानां तथा प्रियः

guruviprendradeveṣu sarvebhyaśca patirguruḥ | vidyādātā yathā puṁsāṁ kulajānāṁ tathā priyaḥ

गुरु, ब्राह्मण, इन्द्र और देवताओं में पति ही सर्वोपरि गुरु है; जैसे विद्या देने वाला पुरुषों को प्रिय होता है, वैसे ही पति कुलीन स्त्रियों को प्रिय होता है।

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.45.32)

गोपीनां लक्षकोटीनां गोपानां च तथैव च । ब्रह्माण्डानामसङ्ख्यानां तत्रस्थानां तथैव च

gopīnāṁ lakṣakoṭīnāṁ gopānāṁ ca tathaiva ca | brahmāṇḍānāmasaṅkhyānāṁ tatrasthānāṁ tathaiva ca

करोड़ों-लाखों गोपियों की, वैसे ही गोपों की, असंख्य ब्रह्माण्डों की और उनमें रहने वाले सबकी,

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.45.33)

विश्वादिगोलकान्तानामीश्वरी यत्प्रसादतः । अहं न जाने तं कान्तं स्त्रीस्वभावो दुरत्ययः

viśvādigolakāntānāmīśvarī yatprasādataḥ | ahaṁ na jāne taṁ kāntaṁ strīsvabhāvo duratyayaḥ

विश्व से लेकर गोलोक के अन्त तक की, जिनकी कृपा से — मैं ही स्वामिनी हूँ, फिर भी उस प्रियतम को नहीं समझ पाती। स्त्री-स्वभाव सचमुच दुर्निवार है!"

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.45.34)

इत्युक्त्वा राधिका कृष्णं तत्र दध्यौ स्वभक्तितः । रुरोद प्रेम्णा सा राधा नाथ नाथेति चाब्रवीत्

ityuktvā rādhikā kṛṣṇaṁ tatra dadhyau svabhaktitaḥ | ruroda premṇā sā rādhā nātha nātheti cābravīt

ऐसा कहकर राधिका ने वहाँ अपनी भक्ति से कृष्ण का ध्यान किया; वे प्रेम से रो पड़ीं और "हे नाथ, हे नाथ" कहने लगीं।

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.45.35)

दर्शनं देहि रमण दीना विरहदुःखिता । अथ सा दक्षिणा देवी ध्वस्ता गोलोकतो मुने

darśanaṁ dehi ramaṇa dīnā virahaduḥkhitā | atha sā dakṣiṇā devī dhvastā golokato mune

"हे रमण, दर्शन दीजिए, मैं दीन हूँ, विरह से दुखी हूँ।" तब, हे मुनि, वह देवी दक्षिणा (सुशीला) गोलोक से भ्रष्ट होकर,

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.45.36)

सुचिरं च तपस्तप्त्वा विवेश कमलातनौ । अथ देवादयः सर्वे यज्ञं कृत्वा सुदुष्करम्

suciraṁ ca tapastaptvā viveśa kamalātanau | atha devādayaḥ sarve yajñaṁ kṛtvā suduṣkaram

दीर्घकाल तक तप कर कमला के शरीर में प्रविष्ट हुई। तब सब देवगण अत्यंत कठिन यज्ञ करके भी,

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.45.37)

नालभंस्ते फलं तेषां विषण्णाः प्रययुर्विधिम् । विधिर्निवेदनं श्रुत्वा देवादीनां जगत्पतिम्

nālabhaṁste phalaṁ teṣāṁ viṣaṇṇāḥ prayayurvidhim | vidhirnivedanaṁ śrutvā devādīnāṁ jagatpatim

उसका फल नहीं पा सके; उदास होकर विधाता के पास गए। विधाता ने देवगण का निवेदन सुनकर जगत्पति की ओर —

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.45.38)

दध्यौ च सुचिरं भक्त्या प्रत्यादेशमवाप सः । नारायणश्च भगवान् महालक्ष्याश्च देहतः

dadhyau ca suciraṁ bhaktyā pratyādeśamavāpa saḥ | nārāyaṇaśca bhagavān mahālakṣyāśca dehataḥ

दीर्घकाल तक भक्तिपूर्वक ध्यान किया और उत्तर पाया। भगवान् नारायण ने महालक्ष्मी के शरीर से ही,

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.45.39)

विनिष्कृष्य मर्त्यलक्ष्मीं ब्रह्मणे दक्षिणां ददौ । ब्रह्मा ददौ तां यज्ञाय पूरणार्थं च कर्मणाम्

viniṣkṛṣya martyalakṣmīṁ brahmaṇe dakṣiṇāṁ dadau | brahmā dadau tāṁ yajñāya pūraṇārthaṁ ca karmaṇām

मर्त्य-लक्ष्मी को निकालकर ब्रह्मा को दक्षिणा के रूप में दिया। ब्रह्मा ने उसे यज्ञ को कर्मों की पूर्ति के लिए दे दिया।

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.45.40)

यज्ञः सम्पूज्य विधिवत्तां तुष्टाव तदा मुदा । तप्तकाञ्चनवर्णाभां चन्द्रकोटिसमप्रभाम्

yajñaḥ sampūjya vidhivattāṁ tuṣṭāva tadā mudā | taptakāñcanavarṇābhāṁ candrakoṭisamaprabhām

यज्ञ ने विधिवत् उनकी पूजा कर हर्षपूर्वक उनकी स्तुति की — तपे हुए स्वर्ण के वर्ण वाली, करोड़ों चन्द्रमाओं के समान प्रभा वाली,

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.45.41)

अतीव कमनीयां च सुन्दरीं सुमनोहराम् । कमलास्यां कोमलाङ्गीं कमलायतलोचनाम्

atīva kamanīyāṁ ca sundarīṁ sumanoharām | kamalāsyāṁ komalāṅgīṁ kamalāyatalocanām

अत्यंत मनोहर, सुन्दर, अति रमणीय, पद्ममुखी, कोमलांगी, कमल-सम विशाल नेत्रों वाली,

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.45.42)

कमलासनपूज्यां च कमलाङ्गसमुद्भवाम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां बिम्बोष्ठीं सुदतीं सतीम्

kamalāsanapūjyāṁ ca kamalāṅgasamudbhavām | vahniśuddhāṁśukādhānāṁ bimboṣṭhīṁ sudatīṁ satīm

कमलासन (ब्रह्मा) द्वारा पूज्य, कमल-अंग से उत्पन्न, अग्नि से शुद्ध किए वस्त्र धारण किए, बिम्बफल-सम ओष्ठ, सुन्दर दाँतों वाली, सती,

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.45.43)

बिभ्रतीं कबरीभारं मालतीमाल्यसंयुतम् । ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम्

bibhratīṁ kabarībhāraṁ mālatīmālyasaṁyutam | īṣaddhāsyaprasannāsyāṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitām

मालती की माला से युक्त केश-भार धारण किए, मन्द मुस्कान से प्रसन्न मुख वाली, रत्नाभूषणों से भूषित,

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.45.44)

सुवेषाढ्यां च सुस्नातां मुनिमानसमोहिनीम् । कस्तूरीबिन्दुभिः सार्धं सुगन्धिचन्दनेन्दुभिः

suveṣāḍhyāṁ ca susnātāṁ munimānasamohinīm | kastūrībindubhiḥ sārdhaṁ sugandhicandanendubhiḥ

सुन्दर वेश से समृद्ध, अभी-स्नाता, मुनियों के मन को भी मोहित करने वाली — कस्तूरी बिन्दुओं और सुगन्धित चन्दन-तिलक सहित,

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.45.45)

सिन्दूरबिन्दुनाल्पेनाप्यलकाधःस्थलोज्ज्वलाम् । सुप्रशस्तनितम्बाढ्यां बृहच्छ्रोणिपयोधराम्

sindūrabindunālpenāpyalakādhaḥsthalojjvalām | supraśastanitambāḍhyāṁ bṛhacchroṇipayodharām

अलकों के नीचे छोटे-से सिन्दूर-बिन्दु से भी उज्ज्वल भाल वाली, सुन्दर नितम्बों से समृद्ध, विशाल कटि और स्तन वाली,

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.45.46)

कामदेवाधाररूपां कामबाणप्रपीडिताम् । तां दृष्ट्वा रमणीयां च यज्ञो मूर्च्छामवाप ह

kāmadevādhārarūpāṁ kāmabāṇaprapīḍitām | tāṁ dṛṣṭvā ramaṇīyāṁ ca yajño mūrcchāmavāpa ha

कामदेव के आधार-स्वरूपा, स्वयं काम-बाणों से पीड़ित — उस रमणीया को देखकर यज्ञ मूर्च्छित हो गए।

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.45.47)

पत्नीं तामेव जग्राह विधिबोधितपूर्वकम् । दिव्यं वर्षशतं चैव तां गृहीत्वा तु निर्जने

patnīṁ tāmeva jagrāha vidhibodhitapūrvakam | divyaṁ varṣaśataṁ caiva tāṁ gṛhītvā tu nirjane

विधाता के पूर्व-निर्देश से उन्होंने उन्हें ही पत्नी रूप में ग्रहण किया; और सौ दिव्य वर्षों तक उन्हें एकान्त में ग्रहण कर,

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.45.48)

यज्ञो रेमे मुदा युक्तो रामेशो रमया सह । गर्भं दधार सा देवी दिव्यं द्वादशवर्षकम्

yajño reme mudā yukto rāmeśo ramayā saha | garbhaṁ dadhāra sā devī divyaṁ dvādaśavarṣakam

रमापति यज्ञ आनन्दपूर्वक अपनी प्रिया रमा के साथ रमण करते रहे। उस देवी ने बारह दिव्य वर्षों तक गर्भ धारण किया;

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.45.49)

ततः सुषाव पुत्रं च फलं वै सर्वकर्मणाम् । परिपूर्णे कर्मणि च तत्पुत्रः फलदायकः

tataḥ suṣāva putraṁ ca phalaṁ vai sarvakarmaṇām | paripūrṇe karmaṇi ca tatputraḥ phaladāyakaḥ

फिर उन्होंने पुत्र को जन्म दिया — वह साक्षात् समस्त कर्मों का फल था; कर्म पूर्ण होने पर वह पुत्र ही फलदायक बनता है।

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.45.50)

यज्ञो दक्षिणया सार्धं पुत्रेण च फलेन च । कर्मिणां फलदाता चेत्येवं वेदविदो विदुः

yajño dakṣiṇayā sārdhaṁ putreṇa ca phalena ca | karmiṇāṁ phaladātā cetyevaṁ vedavido viduḥ

इस प्रकार यज्ञ, दक्षिणा और फलदायक पुत्र के साथ, कर्मकर्ताओं को फल देने वाले हैं — ऐसा वेदविद् जानते हैं।

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.45.51)

यज्ञश्च दक्षिणां प्राप्य पुत्रं च फलदायकम् । फलं ददौ च सर्वेभ्यः कर्मणां चैव नारद

yajñaśca dakṣiṇāṁ prāpya putraṁ ca phaladāyakam | phalaṁ dadau ca sarvebhyaḥ karmaṇāṁ caiva nārada

हे नारद, यज्ञ ने दक्षिणा और फलदायक पुत्र को प्राप्त कर सबको कर्मों का फल दिया।

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.45.52)

तदा देवादयस्तुष्टाः परिपूर्णमनोरथाः । स्वस्थाने ते ययुः सर्वे धर्मवक्त्रादिदं श्रुतम्

tadā devādayastuṣṭāḥ paripūrṇamanorathāḥ | svasthāne te yayuḥ sarve dharmavaktrādidaṁ śrutam

तब देवादि सन्तुष्ट होकर, मनोरथ पूर्ण होने पर, सब अपने-अपने स्थान को गए। धर्म के मुख से यह सुना गया है —

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.45.53)

कृत्वा कर्म च कर्ता च तूर्णं दद्याच्च दक्षिणाम् । तत्क्षणं फलमाप्नोति वेदैरुक्तमिदं मुने

kṛtvā karma ca kartā ca tūrṇaṁ dadyācca dakṣiṇām | tatkṣaṇaṁ phalamāpnoti vedairuktamidaṁ mune

"कर्म करके कर्ता को तुरन्त दक्षिणा देनी चाहिए; उसी क्षण उसे फल मिलता है" — हे मुनि, यह वेदों में कहा गया है।

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.45.54)

कर्मी कर्मणि पूर्णे च तत्क्षणे यदि दक्षिणाम् । न दद्याद् ब्राह्मणेभ्यश्च दैवेनाज्ञानतोऽथवा

karmī karmaṇi pūrṇe ca tatkṣaṇe yadi dakṣiṇām | na dadyād brāhmaṇebhyaśca daivenājñānato'thavā

कर्म पूर्ण होने पर यदि कर्ता उसी क्षण ब्राह्मणों को दक्षिणा न दे — चाहे दैव से या अज्ञानवश —

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.45.55)

मुहूर्ते समतीते तु द्विगुणा सा भवेद् ध्रुवम् । एकरात्रे व्यतीते तु भवेच्छतगुणा च सा

muhūrte samatīte tu dviguṇā sā bhaved dhruvam | ekarātre vyatīte tu bhavecchataguṇā ca sā

— तो एक मुहूर्त बीतने पर वह निश्चय ही दुगुनी हो जाती है; एक रात्रि बीतने पर वह सौगुनी हो जाती है।

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.45.56)

त्रिरात्रे तच्छतगुणा सप्ताहे द्विगुणा ततः । मासे लक्षगुणा प्रोक्ता ब्राह्मणानां च वर्धते

trirātre tacchataguṇā saptāhe dviguṇā tataḥ | māse lakṣaguṇā proktā brāhmaṇānāṁ ca vardhate

तीन रात्रि में वह उससे सौगुनी, सप्ताह में फिर दुगुनी; एक मास में लाखगुनी कही गई है, और ब्राह्मणों के लिए सदा बढ़ती रहती है।

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.45.57)

संवत्सरे व्यतीते तु सा त्रिकोटिगुणा भवेत् । कर्म तद्यजमानानां सर्वं वै निष्फलं भवेत्

saṁvatsare vyatīte tu sā trikoṭiguṇā bhavet | karma tadyajamānānāṁ sarvaṁ vai niṣphalaṁ bhavet

एक वर्ष बीतने पर वह तीन करोड़गुनी हो जाती है, और उस यजमान का सम्पूर्ण कर्म ही निष्फल हो जाता है।

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.45.58)

स च ब्रह्मस्वहारी च न कर्मार्होऽशुचिर्नरः । दरिद्रो व्याधियुक्तश्च तेन पापेन पातकी

sa ca brahmasvahārī ca na karmārho'śucirnaraḥ | daridro vyādhiyuktaśca tena pāpena pātakī

वह ब्रह्मस्व का अपहरणकर्ता, कर्म के अयोग्य, अशुद्ध मनुष्य बन जाता है; उसी पाप से दरिद्र, रोगी और पातकी हो जाता है।

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.45.59)

तद्गृहाद्याति लक्ष्मीश्च शापं दत्त्वा सुदारुणम् । पितरो नैव गृह्णन्ति तद्दत्तं श्राद्धतर्पणम्

tadgṛhādyāti lakṣmīśca śāpaṁ dattvā sudāruṇam | pitaro naiva gṛhṇanti taddattaṁ śrāddhatarpaṇam

उसके घर से लक्ष्मी अत्यंत भयंकर शाप देकर चली जाती है; पितर उसके द्वारा दिया गया श्राद्ध-तर्पण ग्रहण नहीं करते।

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.45.60)

एवं सुराश्च तत्पूजां तद्दत्तामग्निराहुतिम् । दत्तं न दीयते दानं ग्रहीता नैव याचते

evaṁ surāśca tatpūjāṁ taddattāmagnirāhutim | dattaṁ na dīyate dānaṁ grahītā naiva yācate

इसी प्रकार देवगण उसकी पूजा और अग्नि उसकी आहुति नहीं स्वीकारते; उसका दिया हुआ दान वास्तव में दिया ही नहीं माना जाता, न ही उसका ग्रहणकर्ता वास्तव में उसे स्वीकारता है।

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.45.61)

उभौ तौ नरके यातश्छिन्नरज्जौ यथा घटः । नार्पयेद्यजमानश्चेद्याचितश्चापि दक्षिणाम्

ubhau tau narake yātaśchinnarajjau yathā ghaṭaḥ | nārpayedyajamānaścedyācitaścāpi dakṣiṇām

वे दोनों (दाता और ग्राहक, ऐसे दूषित लेन-देन में) नरक में जाते हैं, जैसे टूटी रस्सी वाला घड़ा। यदि माँगे जाने पर भी यजमान दक्षिणा न दे —

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.45.62)

भवेद्ब्रह्मस्वापहारी कुम्भीपाकं व्रजेद् ध्रुवम् । वर्षलक्षं वसेत्तत्र यमदूतेन ताडितः

bhavedbrahmasvāpahārī kumbhīpākaṁ vrajed dhruvam | varṣalakṣaṁ vasettatra yamadūtena tāḍitaḥ

— वह ब्रह्मस्वापहारी बन जाता है और निश्चय ही कुम्भीपाक नरक में जाता है; वहाँ वह यमदूतों से पीटा जाता हुआ एक लाख वर्ष रहता है।

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.45.63)

ततो भवेत्स चाण्डालो व्याधियुक्तो दरिद्रकः । पातयेत्पुरुषान्सप्त पूर्वांश्च सप्त जन्मतः

tato bhavetsa cāṇḍālo vyādhiyukto daridrakaḥ | pātayetpuruṣānsapta pūrvāṁśca sapta janmataḥ

फिर वह चाण्डाल, रोगी, दरिद्र बनकर जन्म लेता है; और अपने पूर्व सात जन्मों तथा आगामी सात जन्मों के पुरुषों को भी पतित कर देता है।

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.45.64)

इत्येवं कथितं विप्र किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच । यत्कर्म दक्षिणाहीनं को भुङ्क्ते तत्फलं मुने

ityevaṁ kathitaṁ vipra kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi | nārada uvāca | yatkarma dakṣiṇāhīnaṁ ko bhuṅkte tatphalaṁ mune

हे विप्र, इस प्रकार यह कहा गया। अब और क्या सुनना चाहते हो? नारद ने कहा — हे मुनि, जो कर्म दक्षिणा से रहित हो, उसका फल कौन भोगता है?

श्लोक 65 (devibhagavatam.9.45.65)

पूजाविधिं दक्षिणायाः पुरा यज्ञकृतं वद । श्रीनारायण उवाच । कर्मणोऽदक्षिणस्यैव कुत एव फलं मुने

pūjāvidhiṁ dakṣiṇāyāḥ purā yajñakṛtaṁ vada | śrīnārāyaṇa uvāca | karmaṇo'dakṣiṇasyaiva kuta eva phalaṁ mune

और पूर्वकाल में यज्ञ द्वारा की गई दक्षिणा की पूजा-विधि भी कहिए।" श्री नारायण ने कहा — दक्षिणा से रहित कर्म का फल भला कहाँ से हो सकता है, हे मुनि?

श्लोक 66 (devibhagavatam.9.45.66)

सदक्षिणे कर्मणि च फलमेव प्रवर्तते । अदक्षिणं च यत्कर्म तद्भुङ्क्ते च बलिर्मुने

sadakṣiṇe karmaṇi ca phalameva pravartate | adakṣiṇaṁ ca yatkarma tadbhuṅkte ca balirmune

दक्षिणा-सहित कर्म में ही फल की प्रवृत्ति होती है। जो कर्म दक्षिणा से रहित हो, उसे हे मुनि, बलि भोग लेता है।

श्लोक 67 (devibhagavatam.9.45.67)

बलये तत्प्रदत्तं च वामनेन पुरा मुने । अश्रोत्रियः श्राद्धद्रव्यमश्रद्धादानमेव च

balaye tatpradattaṁ ca vāmanena purā mune | aśrotriyaḥ śrāddhadravyamaśraddhādānameva ca

वह पूर्वकाल में वामन द्वारा बलि को ही दिया गया था, हे मुनि। जो अश्रोत्रिय को दिया गया श्राद्ध-द्रव्य और अश्रद्धा से दिया गया दान है,

श्लोक 68 (devibhagavatam.9.45.68)

वृषलीपतिविप्राणां पूजाद्रव्यादिकं च यत् । असद्द्विजैः कृतं यज्ञमशुचेः पूजनं च यत्

vṛṣalīpativiprāṇāṁ pūjādravyādikaṁ ca yat | asaddvijaiḥ kṛtaṁ yajñamaśuceḥ pūjanaṁ ca yat

जो शूद्रा-पति ब्राह्मणों को दिया गया पूजा-द्रव्य है, जो असत् ब्राह्मणों द्वारा किया गया यज्ञ और अशुद्ध का पूजन है,

श्लोक 69 (devibhagavatam.9.45.69)

गुरावभक्तस्य कर्म बलिर्भुङ्क्ते न संशयः । दक्षिणायाश्च यद्ध्यानं स्तोत्रं पूजाविधिक्रमम्

gurāvabhaktasya karma balirbhuṅkte na saṁśayaḥ | dakṣiṇāyāśca yaddhyānaṁ stotraṁ pūjāvidhikramam

और गुरु के प्रति अभक्त का कर्म — इन सबका फल निःसन्देह बलि ही भोगता है। अब दक्षिणा का ध्यान, स्तोत्र और पूजा-विधि-क्रम —

श्लोक 70 (devibhagavatam.9.45.70)

तत्सर्वं कण्वशाखोक्तं प्रवक्ष्यामि निशामय । पुरा सम्प्राप्य तां यज्ञः कर्मदक्षां च दक्षिणाम्

tatsarvaṁ kaṇvaśākhoktaṁ pravakṣyāmi niśāmaya | purā samprāpya tāṁ yajñaḥ karmadakṣāṁ ca dakṣiṇām

यह सब कण्व-शाखा में कहा गया है, वह मैं तुम्हें सुनाता हूँ, सुनो। पूर्वकाल में यज्ञ ने कर्म में निपुण उस दक्षिणा को प्राप्त कर,

श्लोक 71 (devibhagavatam.9.45.71)

मुमोहास्याः स्वरूपेण तुष्टाव कामकातरः । यज्ञ उवाच । पुरा गोलोकगोपी त्वं गोपीनां प्रवरा वरा

mumohāsyāḥ svarūpeṇa tuṣṭāva kāmakātaraḥ | yajña uvāca | purā golokagopī tvaṁ gopīnāṁ pravarā varā

उनके स्वरूप से मोहित होकर, काम से व्याकुल होकर उनकी स्तुति की। यज्ञ ने कहा — "पूर्वकाल में तुम गोलोक की गोपी थीं, गोपियों में श्रेष्ठ, वरणीय,

श्लोक 72 (devibhagavatam.9.45.72)

राधासमा तत्सखी च श्रीकृष्णप्रेयसी प्रिया । कार्तिकीपूर्णिमायां तु रासे राधामहोत्सवे

rādhāsamā tatsakhī ca śrīkṛṣṇapreyasī priyā | kārtikīpūrṇimāyāṁ tu rāse rādhāmahotsave

राधा के समान, उनकी सखी, श्रीकृष्ण की प्रिय प्रेयसी। कार्तिक पूर्णिमा को रास में, राधा के महोत्सव में,

श्लोक 73 (devibhagavatam.9.45.73)

आविर्भूता दक्षिणांसाल्लक्ष्म्याश्च तेन दक्षिणा । पुरा त्वं च सुशीलाख्या ख्याता शीलेन शोभने

āvirbhūtā dakṣiṇāṁsāllakṣmyāśca tena dakṣiṇā | purā tvaṁ ca suśīlākhyā khyātā śīlena śobhane

तुम लक्ष्मी के दाहिने अंश से प्रकट हुईं, इसीलिए दक्षिणा हुईं। पूर्वकाल में तुम सुशीला नाम से प्रसिद्ध थीं, हे शोभने, अपने शील के कारण।

श्लोक 74 (devibhagavatam.9.45.74)

लक्ष्मीदक्षांसभागात्त्वं राधाशापाच्च दक्षिणा । गोलोकात्त्वं परिभ्रष्टा मम भाग्यादुपस्थिता

lakṣmīdakṣāṁsabhāgāttvaṁ rādhāśāpācca dakṣiṇā | golokāttvaṁ paribhraṣṭā mama bhāgyādupasthitā

लक्ष्मी के दाहिने अंश-भाग से और राधा के शाप से तुम दक्षिणा हुईं; गोलोक से भ्रष्ट होकर तुम मेरे भाग्य से मुझे प्राप्त हुई हो।

श्लोक 75 (devibhagavatam.9.45.75)

कृपां कुरु महाभागे मामेव स्वामिनं कुरु । कर्मिणां कर्मणां देवी त्वमेव फलदा सदा

kṛpāṁ kuru mahābhāge māmeva svāminaṁ kuru | karmiṇāṁ karmaṇāṁ devī tvameva phaladā sadā

हे महाभागे, मुझ पर कृपा करो, मुझे ही अपना स्वामी बनाओ। तुम ही सदा कर्मकर्ताओं के कर्मों का फल देने वाली देवी हो।

श्लोक 76 (devibhagavatam.9.45.76)

त्वया विना च सर्वेषां सर्वं कर्म च निष्फलम् । त्वया विना तथा कर्म कर्मिणां च न शोभते

tvayā vinā ca sarveṣāṁ sarvaṁ karma ca niṣphalam | tvayā vinā tathā karma karmiṇāṁ ca na śobhate

तुम्हारे बिना सबका सारा कर्म निष्फल है; तुम्हारे बिना कर्मकर्ताओं का कर्म भी शोभा नहीं पाता।

श्लोक 77 (devibhagavatam.9.45.77)

ब्रह्मविष्णुमहेशाश्च दिक्पालादय एव च । कर्मणश्च फलं दातुं न शक्ताश्च त्वया विना

brahmaviṣṇumaheśāśca dikpālādaya eva ca | karmaṇaśca phalaṁ dātuṁ na śaktāśca tvayā vinā

ब्रह्मा, विष्णु, महेश और दिक्पाल आदि भी — तुम्हारे बिना कर्म का फल देने में समर्थ नहीं हैं।

श्लोक 78 (devibhagavatam.9.45.78)

कर्मरूपी स्वयं ब्रह्मा फलरूपी महेश्वरः । यज्ञरूपी विष्णुरहं त्वमेषां साररूपिणी

karmarūpī svayaṁ brahmā phalarūpī maheśvaraḥ | yajñarūpī viṣṇurahaṁ tvameṣāṁ sārarūpiṇī

ब्रह्मा स्वयं कर्म-रूप हैं, महेश्वर फल-रूप हैं; मैं विष्णु यज्ञ-रूप हूँ, और तुम इन सबकी सार-स्वरूपा हो।

श्लोक 79 (devibhagavatam.9.45.79)

फलदातृपरं ब्रह्म निर्गुणा प्रकृतिः परा । स्वयं कृष्णश्च भगवान् स च शक्तस्त्वया सह

phaladātṛparaṁ brahma nirguṇā prakṛtiḥ parā | svayaṁ kṛṣṇaśca bhagavān sa ca śaktastvayā saha

फल देने वाला परब्रह्म, निर्गुण परा प्रकृति, स्वयं भगवान् कृष्ण — वे भी तुम्हारे साथ ही समर्थ हैं।

श्लोक 80 (devibhagavatam.9.45.80)

त्वमेव शक्तिः कान्ते मे शश्वज्जन्मनि जन्मनि । सर्वकर्मणि शक्तोऽहं त्वया सह वरानने

tvameva śaktiḥ kānte me śaśvajjanmani janmani | sarvakarmaṇi śakto'haṁ tvayā saha varānane

हे प्रिये, तुम ही मेरी शक्ति हो, सदा हर जन्म में; हे वरानने, तुम्हारे साथ ही मैं हर कर्म में समर्थ हूँ।"

श्लोक 81 (devibhagavatam.9.45.81)

इत्युक्त्वा च पुरस्तस्थौ यज्ञाधिष्ठातृदेवता । तुष्टा बभूव सा देवी भेजे तं कमलाकला

ityuktvā ca purastasthau yajñādhiṣṭhātṛdevatā | tuṣṭā babhūva sā devī bheje taṁ kamalākalā

ऐसा कहकर यज्ञ के अधिष्ठाता देव उनके समक्ष खड़े रहे; वह देवी सन्तुष्ट होकर, कमला की उस कला ने उन्हें अपना लिया।

श्लोक 82 (devibhagavatam.9.45.82)

इदं च दक्षिणास्तोत्रं यज्ञकाले च यः पठेत् । फलं च सर्वयज्ञानां प्राप्नोति नात्र संशयः

idaṁ ca dakṣiṇāstotraṁ yajñakāle ca yaḥ paṭhet | phalaṁ ca sarvayajñānāṁ prāpnoti nātra saṁśayaḥ

जो पुरुष यज्ञ के समय इस दक्षिणा-स्तोत्र का पाठ करता है, वह निःसन्देह सब यज्ञों का फल प्राप्त करता है —

श्लोक 83 (devibhagavatam.9.45.83)

राजसूये वाजपेये गोमेधे नरमेधके । अश्वमेधे लाङ्गले च विष्णुयज्ञे यशस्करे

rājasūye vājapeye gomedhe naramedhake | aśvamedhe lāṅgale ca viṣṇuyajñe yaśaskare

राजसूय में, वाजपेय में, गोमेध में, नरमेध में, अश्वमेध में, लांगल-यज्ञ में, यशदायक विष्णु-यज्ञ में;

श्लोक 84 (devibhagavatam.9.45.84)

धनदे भूमिदे पूर्ते फलदे गजमेधके । लोहयज्ञे स्वर्णयज्ञे रत्नयज्ञेऽथ ताम्रके

dhanade bhūmide pūrte phalade gajamedhake | lohayajñe svarṇayajñe ratnayajñe'tha tāmrake

धनद, भूमिद, पूर्त और फलद यज्ञों में, गजमेध में, लौह-यज्ञ, स्वर्ण-यज्ञ, रत्न-यज्ञ और ताम्र-यज्ञ में;

श्लोक 85 (devibhagavatam.9.45.85)

शिवयज्ञे रुद्रयज्ञे शक्रयज्ञे च बन्धुके । वृष्टौ वरुणयागे च कण्डके वैरिमर्दने

śivayajñe rudrayajñe śakrayajñe ca bandhuke | vṛṣṭau varuṇayāge ca kaṇḍake vairimardane

शिव-यज्ञ, रुद्र-यज्ञ, शक्र-यज्ञ और बन्धु-यज्ञ में; वृष्टि-यज्ञ, वरुण-याग, कण्डक-यज्ञ और शत्रु-नाशक यज्ञ में;

श्लोक 86 (devibhagavatam.9.45.86)

शुचियज्ञे धर्मयज्ञेऽध्वरे च पापमोचने । ब्रह्माणीकर्मयागे च योनियागे च भद्रके

śuciyajñe dharmayajñe'dhvare ca pāpamocane | brahmāṇīkarmayāge ca yoniyāge ca bhadrake

शुचि-यज्ञ, धर्म-यज्ञ, पाप-मोचक अध्वर में, ब्राह्मणी-कर्म-याग में और शुभ योनि-याग में —

श्लोक 87 (devibhagavatam.9.45.87)

एतेषां च समारम्भे इदं स्तोत्रं च यः पठेत् । निर्विघ्नेन च तत्कर्म सर्वं भवति निश्चितम्

eteṣāṁ ca samārambhe idaṁ stotraṁ ca yaḥ paṭhet | nirvighnena ca tatkarma sarvaṁ bhavati niścitam

— इन सबके आरम्भ में जो यह स्तोत्र पढ़ता है, उसका वह कर्म निश्चय ही निर्विघ्न सम्पन्न होता है।

श्लोक 88 (devibhagavatam.9.45.88)

इदं स्तोत्रं च कथितं ध्यानं पूजाविधिं शृणु । शालग्रामे घटे वापि दक्षिणां पूजयेत्सुधीः

idaṁ stotraṁ ca kathitaṁ dhyānaṁ pūjāvidhiṁ śṛṇu | śālagrāme ghaṭe vāpi dakṣiṇāṁ pūjayetsudhīḥ

यह स्तोत्र कहा गया; अब ध्यान और पूजा-विधि सुनो। शालग्राम में या कलश में सुधी पुरुष को दक्षिणा की पूजा करनी चाहिए —

श्लोक 89 (devibhagavatam.9.45.89)

लक्ष्मीदक्षांससम्भूतां दक्षिणां कमलाकलाम् । सर्वकर्मसुदक्षां च फलदां सर्वकर्मणाम्

lakṣmīdakṣāṁsasambhūtāṁ dakṣiṇāṁ kamalākalām | sarvakarmasudakṣāṁ ca phaladāṁ sarvakarmaṇām

लक्ष्मी के दाहिने अंश से उत्पन्न दक्षिणा को, कमला की कला को, सब कर्मों में अत्यंत निपुण और सब कर्मों का फल देने वाली मानकर —

श्लोक 90 (devibhagavatam.9.45.90)

विष्णोः शक्तिस्वरूपां च पूजितां वन्दितां शुभाम् । शुद्धिदां शुद्धिरूपां च सुशीलां शुभदां भजे

viṣṇoḥ śaktisvarūpāṁ ca pūjitāṁ vanditāṁ śubhām | śuddhidāṁ śuddhirūpāṁ ca suśīlāṁ śubhadāṁ bhaje

विष्णु की शक्ति-स्वरूपा, पूजित, वन्दित, शुभा — मैं उन शुद्धि देने वाली, शुद्ध-स्वरूपा, सुशीला, शुभदायिनी का भजन करता हूँ।

श्लोक 91 (devibhagavatam.9.45.91)

ध्यात्वानेनैव वरदां मूलेन पूजयेत्सुधीः । दत्त्वा पाद्यादिकं देव्यै वेदोक्तेनैव नारद

dhyātvānenaiva varadāṁ mūlena pūjayetsudhīḥ | dattvā pādyādikaṁ devyai vedoktenaiva nārada

इस प्रकार उस वरदायिनी का ध्यान कर सुधी पुरुष को मूल-मन्त्र से पूजा करनी चाहिए, हे नारद, देवी को वेदोक्त पाद्यादि अर्पित कर —

श्लोक 92 (devibhagavatam.9.45.92)

ॐ श्रीं क्लीं ह्रीं दक्षिणायै स्वाहेति च विचक्षणः । पूजयेद्विधिवद् भक्त्या दक्षिणां सर्वपूजिताम्

oṁ śrīṁ klīṁ hrīṁ dakṣiṇāyai svāheti ca vicakṣaṇaḥ | pūjayedvidhivad bhaktyā dakṣiṇāṁ sarvapūjitām

"ॐ श्रीं क्लीं ह्रीं दक्षिणायै स्वाहा" — इससे विचक्षण पुरुष को विधिवत् भक्तिपूर्वक सर्व-पूजित दक्षिणा की पूजा करनी चाहिए।

श्लोक 93 (devibhagavatam.9.45.93)

इत्येवं कथितं ब्रह्मन् दक्षिणाख्यानमेव च । सुखदं प्रीतिदं चैव फलदं सर्वकर्मणाम्

ityevaṁ kathitaṁ brahman dakṣiṇākhyānameva ca | sukhadaṁ prītidaṁ caiva phaladaṁ sarvakarmaṇām

हे ब्रह्मन्, इस प्रकार दक्षिणा का यह उपाख्यान कहा गया — सुखदायी, प्रीतिदायी और सब कर्मों का फल देने वाला।

श्लोक 94 (devibhagavatam.9.45.94)

इदं च दक्षिणाख्यानं यः शृणोति समाहितः । अङ्गहीनं च तत्कर्म न भवेद्भारते भुवि

idaṁ ca dakṣiṇākhyānaṁ yaḥ śṛṇoti samāhitaḥ | aṅgahīnaṁ ca tatkarma na bhavedbhārate bhuvi

जो स्थिर मन से इस दक्षिणा-उपाख्यान को सुनता है, भारतवर्ष में उसका कोई भी कर्म अधूरा नहीं रहता।

श्लोक 95 (devibhagavatam.9.45.95)

अपुत्रो लभते पुत्रं निश्चितं च गुणान्वितम् । भार्याहीनो लभेद्भार्यां सुशीलां सुन्दरीं पराम्

aputro labhate putraṁ niścitaṁ ca guṇānvitam | bhāryāhīno labhedbhāryāṁ suśīlāṁ sundarīṁ parām

अपुत्र निश्चय ही गुणवान् पुत्र पाता है; पत्नीहीन सुशील, सुन्दर, श्रेष्ठ पत्नी पाता है,

श्लोक 96 (devibhagavatam.9.45.96)

वरारोहां पुत्रवतीं विनीतां प्रियवादिनीम् । पतिव्रतां च शुद्धां च कुलजां च वधूं वराम्

varārohāṁ putravatīṁ vinītāṁ priyavādinīm | pativratāṁ ca śuddhāṁ ca kulajāṁ ca vadhūṁ varām

उत्तम रूप वाली, पुत्रवती, विनम्र, प्रिय-वचन बोलने वाली, पतिव्रता, शुद्ध, कुलीन घराने की श्रेष्ठ वधू।

श्लोक 97 (devibhagavatam.9.45.97)

विद्याहीनो लभेद्विद्यां धनहीनो लभेद्धनम् । भूमिहीनो लभेद्भूमिं प्रजाहीनो लभेत्प्रजाम्

vidyāhīno labhedvidyāṁ dhanahīno labheddhanam | bhūmihīno labhedbhūmiṁ prajāhīno labhetprajām

विद्याहीन विद्या पाता है, धनहीन धन पाता है; भूमिहीन भूमि पाता है, सन्ततिहीन सन्तति पाता है।

श्लोक 98 (devibhagavatam.9.45.98)

सङ्कटे बन्धुविच्छेदे विपत्तौ बन्धने तथा । मासमेकमिदं श्रुत्वा मुच्यते नात्र संशयः

saṅkaṭe bandhuvicchede vipattau bandhane tathā | māsamekamidaṁ śrutvā mucyate nātra saṁśayaḥ

संकट में, बन्धु-वियोग में, विपत्ति में और वैसे ही बन्धन में — इसे एक मास तक सुनकर मनुष्य निश्चय ही मुक्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं।

अध्याय 44अध्याय-सूचीअध्याय 46