Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 46

षष्ठी उपाख्यान वर्णन

अध्याय 45अध्याय-सूचीअध्याय 47

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.46.1)

नारद उवाच । अनेकानां च देवीनां श्रुतमाख्यानमुत्तमम् । अन्यासां चरितं ब्रह्मन् वद वेदविदांवर

nārada uvāca | anekānāṁ ca devīnāṁ śrutamākhyānamuttamam | anyāsāṁ caritaṁ brahman vada vedavidāṁvara

नारद ने कहा — अनेक देवियों के उत्तम उपाख्यान मैंने सुने। हे ब्रह्मन्, अब अन्य देवियों का चरित्र कहिए, हे वेदविदों में श्रेष्ठ।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.46.2)

श्रीनारायण उवाच । सर्वासां चरितं विप्र वेदेषु च पृथक्पृथक् । पूर्वोक्तानां च देवीनां कासां श्रोतुमिहेच्छसि

śrīnārāyaṇa uvāca | sarvāsāṁ caritaṁ vipra vedeṣu ca pṛthakpṛthak | pūrvoktānāṁ ca devīnāṁ kāsāṁ śrotumihecchasi

श्री नारायण ने कहा — हे विप्र, सबका चरित्र वेदों में पृथक्-पृथक् कहा गया है। पूर्वोक्त देवियों में से किनका सुनना चाहते हो?

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.46.3)

नारद उवाच । षष्ठी मङ्गलचण्डी च मनसा प्रकृतेः कला । उत्पत्तिमासां चरितं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

nārada uvāca | ṣaṣṭhī maṅgalacaṇḍī ca manasā prakṛteḥ kalā | utpattimāsāṁ caritaṁ śrotumicchāmi tattvataḥ

नारद ने कहा — षष्ठी, मंगलचण्डी और मनसा — ये प्रकृति की कलाएँ हैं। इनकी उत्पत्ति और चरित्र मैं यथार्थ रूप से सुनना चाहता हूँ।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.46.4)

श्रीनारायण उवाच । षष्ठांशा प्रकृतेर्या च सा च षष्ठी प्रकीर्तिता । बालकानामधिष्ठात्री विष्णुमाया च बालदा

śrīnārāyaṇa uvāca | ṣaṣṭhāṁśā prakṛteryā ca sā ca ṣaṣṭhī prakīrtitā | bālakānāmadhiṣṭhātrī viṣṇumāyā ca bāladā

श्री नारायण ने कहा — प्रकृति का जो छठा अंश है, वही षष्ठी कही गई हैं — बालकों की अधिष्ठात्री, विष्णु की माया, बालदायिनी,

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.46.5)

मातृकासु च विख्याता देवसेनाभिधा च या । प्राणाधिकप्रिया साध्वी स्कन्दभार्या च सुव्रता

mātṛkāsu ca vikhyātā devasenābhidhā ca yā | prāṇādhikapriyā sādhvī skandabhāryā ca suvratā

मातृकाओं में विख्यात, देवसेना नाम वाली; प्राणों से भी अधिक प्रिय, साध्वी, स्कन्द की पत्नी, सुव्रता।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.46.6)

आयुःप्रदा च बालानां धात्री रक्षणकारिणी । सततं शिशुपार्श्वस्था योगेन सिद्धियोगिनी

āyuḥpradā ca bālānāṁ dhātrī rakṣaṇakāriṇī | satataṁ śiśupārśvasthā yogena siddhiyoginī

वे बालकों को आयु देती हैं, धात्री और रक्षक हैं; सदा शिशु के पास रहती हैं, योग से सिद्ध योगिनी हैं।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.46.7)

तस्याः पूजाविधिं ब्रह्मनितिहासमिदं शृणु । यच्छ्रुतं धर्मवक्येण सुखदं पुत्रदं परम्

tasyāḥ pūjāvidhiṁ brahmanitihāsamidaṁ śṛṇu | yacchrutaṁ dharmavakyeṇa sukhadaṁ putradaṁ param

हे ब्रह्मन्, उनकी पूजा-विधि का यह इतिहास सुनो, जो धर्म के मुख से सुना गया, सुखदायी और परम पुत्रदायी है।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.46.8)

राजा प्रियव्रतश्चासीत्स्वायम्भुवमनोः सुतः । योगीन्द्रो नोद्वहद्भार्यां तपस्यासु रतः सदा

rājā priyavrataścāsītsvāyambhuvamanoḥ sutaḥ | yogīndro nodvahadbhāryāṁ tapasyāsu rataḥ sadā

स्वायम्भुव मनु के पुत्र राजा प्रियव्रत थे — योगीन्द्र, जो सदा तपस्या में रत रहते हुए विवाह नहीं करते थे।

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.46.9)

ब्रह्माज्ञया च यत्नेन कृतदारो बभूव ह । सुचिरं कृतदारश्च न लेभे तनयं मुने

brahmājñayā ca yatnena kṛtadāro babhūva ha | suciraṁ kṛtadāraśca na lebhe tanayaṁ mune

ब्रह्मा की आज्ञा से यत्नपूर्वक उन्होंने विवाह किया। हे मुनि, दीर्घकाल तक विवाहित रहकर भी उन्हें सन्तान नहीं मिली।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.46.10)

पुत्रेष्टियज्ञं तं चापि कारयामास कश्यपः । मालिन्यं तस्य कान्तायै मुनिर्यज्ञचरुं ददौ

putreṣṭiyajñaṁ taṁ cāpi kārayāmāsa kaśyapaḥ | mālinyaṁ tasya kāntāyai muniryajñacaruṁ dadau

कश्यप ऋषि ने उनसे पुत्रेष्टि यज्ञ करवाया। उस मुनि ने उनकी पत्नी मालिनी को यज्ञ का चरु दिया।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.46.11)

भुक्त्वा च तं चरुं तस्याः सद्यो गर्भो बभूव ह । दधार तं च सा देवी दैवं द्वादशवत्सरम्

bhuktvā ca taṁ caruṁ tasyāḥ sadyo garbho babhūva ha | dadhāra taṁ ca sā devī daivaṁ dvādaśavatsaram

उस चरु को खाकर उन्हें तत्काल गर्भ हुआ। उस देवी ने उसे बारह दिव्य वर्षों तक धारण किया।

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.46.12)

ततः सुषाव सा ब्रह्मन् कुमारं कनकप्रभम् । सर्वावयवसम्पन्नं मृतमुत्तारलोचनम्

tataḥ suṣāva sā brahman kumāraṁ kanakaprabham | sarvāvayavasampannaṁ mṛtamuttāralocanam

हे ब्रह्मन्, फिर उन्होंने स्वर्ण-सम कान्ति वाले, सर्वांग-सम्पन्न किन्तु मृत, आँखें उलटी किए हुए एक कुमार को जन्म दिया।

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.46.13)

तं दृष्ट्वा रुरुदुः सर्वा नार्यश्च बान्धवस्त्रियः । मूर्च्छामवाप तन्माता पुत्रशोकेन भूयसा

taṁ dṛṣṭvā ruruduḥ sarvā nāryaśca bāndhavastriyaḥ | mūrcchāmavāpa tanmātā putraśokena bhūyasā

उसे देखकर सब स्त्रियाँ और बन्धु-स्त्रियाँ रोने लगीं; उसकी माता पुत्र-शोक की अधिकता से मूर्च्छित हो गई।

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.46.14)

श्मशानं च ययौ राजा गहीत्वा बालकं मुने । रुरोद तत्र कान्तारे पुत्रं कृत्वा स्ववक्षसि

śmaśānaṁ ca yayau rājā gahītvā bālakaṁ mune | ruroda tatra kāntāre putraṁ kṛtvā svavakṣasi

हे मुनि, राजा बालक को लेकर श्मशान गए; वहाँ वन में पुत्र को अपनी छाती से लगाकर रोने लगे।

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.46.15)

नोत्सृजद् बालकं राजा प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यतः । ज्ञानयोगं विसस्मार पुत्रशोकात्सुदारुणात्

notsṛjad bālakaṁ rājā prāṇāṁstyaktuṁ samudyataḥ | jñānayogaṁ visasmāra putraśokātsudāruṇāt

राजा बालक को छोड़ नहीं रहे थे, अपने प्राण त्यागने को तत्पर हो गए; उस भयंकर पुत्र-शोक से वे ज्ञान-योग तक भूल गए।

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.46.16)

एतस्मिन्नन्तरे तत्र विमानं च ददर्श सः । शुद्धस्फटिकसङ्काशं मणिराजविनिर्मितम्

etasminnantare tatra vimānaṁ ca dadarśa saḥ | śuddhasphaṭikasaṅkāśaṁ maṇirājavinirmitam

इसी बीच उन्होंने वहाँ एक विमान देखा — शुद्ध स्फटिक-सम, श्रेष्ठ मणियों से निर्मित,

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.46.17)

तेजसा ज्वलितं शश्वच्छोभितं क्षौमवाससा । नानाचित्रविचित्राढ्यं पुष्पमालाविराजितम्

tejasā jvalitaṁ śaśvacchobhitaṁ kṣaumavāsasā | nānācitravicitrāḍhyaṁ puṣpamālāvirājitam

तेज से प्रज्वलित, सदा रेशमी वस्त्र से सुशोभित, नाना विचित्र चित्रों से समृद्ध, पुष्पमालाओं से सुशोभित।

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.46.18)

ददर्श तत्र देवीं च कमनीयां मनोहराम् । श्वेतचम्पकवर्णाभां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम्

dadarśa tatra devīṁ ca kamanīyāṁ manoharām | śvetacampakavarṇābhāṁ śaśvatsusthirayauvanām

वहाँ उन्होंने एक देवी को देखा — मनोहर, कमनीय, श्वेत चम्पक के वर्ण वाली, सदा स्थिर यौवन वाली,

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.46.19)

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यां रत्नभूषणभूषिताम् । कृपामयीं योगसिद्धां भक्तानुग्रहकातराम्

īṣaddhāsyaprasannāsyāṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitām | kṛpāmayīṁ yogasiddhāṁ bhaktānugrahakātarām

मन्द मुस्कान से प्रसन्न मुख वाली, रत्नाभूषणों से भूषित, कृपामयी, योग-सिद्धा, भक्तों पर अनुग्रह करने को उत्सुक।

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.46.20)

दृष्ट्वा तां पुरतो राजा तुष्टाव परमादरात् । चकार पूजनं तस्या विहाय बालकं भुवि

dṛṣṭvā tāṁ purato rājā tuṣṭāva paramādarāt | cakāra pūjanaṁ tasyā vihāya bālakaṁ bhuvi

उन्हें अपने सामने देखकर राजा ने परम आदर से उनकी स्तुति की, और बालक को भूमि पर छोड़कर उनकी पूजा की।

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.46.21)

पप्रच्छ राजा तां तुष्टां ग्रीष्मसूर्यसमप्रभाम् । तेजसा ज्वलितां शान्तां कान्तां स्कन्दस्य नारद

papraccha rājā tāṁ tuṣṭāṁ grīṣmasūryasamaprabhām | tejasā jvalitāṁ śāntāṁ kāntāṁ skandasya nārada

राजा ने ग्रीष्म-सूर्य-सम प्रभा वाली, तेज से प्रज्वलित, शान्त, उन प्रसन्न देवी से — हे नारद, वे स्कन्द की प्रिया थीं — प्रश्न किया।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.46.22)

राजोवाच । का त्वं सुशोभने कान्ते कस्य कान्तासि सुव्रते । कस्य कन्या वरारोहे धन्या मान्या च योषिताम्

rājovāca | kā tvaṁ suśobhane kānte kasya kāntāsi suvrate | kasya kanyā varārohe dhanyā mānyā ca yoṣitām

राजा ने कहा — हे सुशोभने, हे कान्ते, तुम कौन हो? हे सुव्रते, तुम किसकी प्रिया हो? हे वरारोहे, तुम किसकी कन्या हो, स्त्रियों में धन्य और मान्य?

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.46.23)

नृपेन्द्रस्य वचः श्रुत्वा जगन्मङ्गलचण्डिका । उवाच देवसेना सा देवानां रणकारिणी

nṛpendrasya vacaḥ śrutvā jaganmaṅgalacaṇḍikā | uvāca devasenā sā devānāṁ raṇakāriṇī

राजेन्द्र के वचन सुनकर जगत् की मंगलकारी वह चण्डिका-स्वरूपा देवसेना, जो देवताओं के लिए युद्ध करने वाली थीं, बोलीं।

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.46.24)

देवानां दैत्यग्रस्तानां पुरा सेना बभूव सा । जयं ददौ सा तेभ्यश्च देवसेना च तेन सा

devānāṁ daityagrastānāṁ purā senā babhūva sā | jayaṁ dadau sā tebhyaśca devasenā ca tena sā

पूर्वकाल में दैत्यों से पीड़ित देवताओं की वे सेना बनी थीं; उन्हें विजय दिलाई, इसीलिए वे "देवसेना" कहलाईं।

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.46.25)

श्रीदेवसेनोवाच । ब्रह्मणो मानसी कन्या देवसेनाहमीश्वरी । सृष्ट्वा तां मनसा धाता ददौ स्कन्दाय भूमिप

śrīdevasenovāca | brahmaṇo mānasī kanyā devasenāhamīśvarī | sṛṣṭvā tāṁ manasā dhātā dadau skandāya bhūmipa

श्री देवसेना ने कहा — हे भूमिप, मैं ब्रह्मा की मानस-कन्या, ईश्वरी देवसेना हूँ। मुझे मन से रचकर विधाता ने स्कन्द को दिया।

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.46.26)

मातृकासु च विख्याता स्कन्दभार्या च सुव्रता । विश्वे षष्ठीति विख्याता षष्ठांशा प्रकृतेः परा

mātṛkāsu ca vikhyātā skandabhāryā ca suvratā | viśve ṣaṣṭhīti vikhyātā ṣaṣṭhāṁśā prakṛteḥ parā

मातृकाओं में विख्यात, स्कन्द की पत्नी, सुव्रता; संसार में "षष्ठी" के नाम से विख्यात, प्रकृति का परम षष्ठ अंश।

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.46.27)

अपुत्राय पुत्रदाहं प्रियादात्री प्रियाय च । धनदाहं दरिद्रेभ्यः कर्मिभ्यश्च स्वकर्मदा

aputrāya putradāhaṁ priyādātrī priyāya ca | dhanadāhaṁ daridrebhyaḥ karmibhyaśca svakarmadā

मैं अपुत्र को पुत्र देती हूँ, प्रियाहीन को प्रिया देती हूँ; दरिद्रों को धन देती हूँ, और कर्म करने वालों को उनके अपने कर्म का फल देती हूँ।

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.46.28)

सुखं दुःखं भयं शोको हर्षो मङ्गलमेव च । सम्पत्तिश्च विपत्तिश्च सर्वं भवति कर्मणा

sukhaṁ duḥkhaṁ bhayaṁ śoko harṣo maṅgalameva ca | sampattiśca vipattiśca sarvaṁ bhavati karmaṇā

सुख, दुःख, भय, शोक, हर्ष और मंगल; सम्पत्ति और विपत्ति — यह सब कर्म से ही होता है।

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.46.29)

कर्मणा बहुपुत्रश्च वंशहीनः स्वकर्मणा । कर्मणा मृतपुत्रश्च कर्मणा चिरजीवनः

karmaṇā bahuputraśca vaṁśahīnaḥ svakarmaṇā | karmaṇā mṛtaputraśca karmaṇā cirajīvanaḥ

कर्म से बहुपुत्र होता है, अपने ही कर्म से वंशहीन होता है; कर्म से पुत्र मृत होते हैं, कर्म से दीर्घजीवी होता है।

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.46.30)

कर्मणा गुणवांश्चैव कर्मणा चाङ्गहीनकः । कर्मणा बहुभार्यश्च भार्याहीनश्च कर्मणा

karmaṇā guṇavāṁścaiva karmaṇā cāṅgahīnakaḥ | karmaṇā bahubhāryaśca bhāryāhīnaśca karmaṇā

कर्म से गुणवान् होता है, कर्म से अंगहीन होता है; कर्म से बहुपत्नीक होता है, कर्म से पत्नीहीन होता है।

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.46.31)

कर्मणा रूपवान्धर्मी रोगी शश्वत्स्वकर्मणा । कर्मणा च भवेद्व्याधिः कर्मणाऽऽरोग्यमेव च

karmaṇā rūpavāndharmī rogī śaśvatsvakarmaṇā | karmaṇā ca bhavedvyādhiḥ karmaṇā''rogyameva ca

कर्म से रूपवान् और धर्मी होता है, अपने ही कर्म से सदा रोगी होता है; कर्म से व्याधि होती है, और कर्म से ही आरोग्य भी होता है।

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.46.32)

तस्मात्कर्म परं राजन् सर्वेभ्यश्च श्रुतौ श्रुतम् । इत्येवमुक्त्वा सा देवी गृहीत्वा बालकं मुने

tasmātkarma paraṁ rājan sarvebhyaśca śrutau śrutam | ityevamuktvā sā devī gṛhītvā bālakaṁ mune

अतः, हे राजन्, कर्म ही सबसे श्रेष्ठ है — यह वेद में सुना गया है।" ऐसा कहकर हे मुनि, उस देवी ने बालक को उठाकर,

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.46.33)

महाज्ञानेन सा देवी जीवयामास लीलया । राजा ददर्श तं बालं सस्मितं कनकप्रभम्

mahājñānena sā devī jīvayāmāsa līlayā | rājā dadarśa taṁ bālaṁ sasmitaṁ kanakaprabham

अपने महाज्ञान से लीलामात्र में उसे जीवित कर दिया। राजा ने मुस्कुराते, स्वर्ण-सम कान्ति वाले उस बालक को देखा।

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.46.34)

देवसेना च पश्यन्तं नृपमापृच्छ्य सा तदा । गृहीत्वा बालकं देवी गगनं गन्तुमुद्यता

devasenā ca paśyantaṁ nṛpamāpṛcchya sā tadā | gṛhītvā bālakaṁ devī gaganaṁ gantumudyatā

देखते हुए राजा से आज्ञा लेकर देवसेना ने बालक को लेकर आकाश में जाने की तैयारी की।

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.46.35)

पुनस्तुष्टाव तां राजा शुष्ककण्ठोष्ठतालुकः । नृपस्तोत्रेण सा देवी परितुष्टा बभूव ह

punastuṣṭāva tāṁ rājā śuṣkakaṇṭhoṣṭhatālukaḥ | nṛpastotreṇa sā devī parituṣṭā babhūva ha

राजा ने कण्ठ-ओष्ठ-तालु सूखे हुए फिर से उनकी स्तुति की; राजा के उस स्तोत्र से देवी पूर्णतः सन्तुष्ट हो गईं।

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.46.36)

उवाच तं नृपं ब्रह्मन् वेदोक्तं कर्मनिर्मितम् । देव्युवाच । त्रिषु लोकेषु त्वं राजा स्वायम्भुवमनोः सुतः

uvāca taṁ nṛpaṁ brahman vedoktaṁ karmanirmitam | devyuvāca | triṣu lokeṣu tvaṁ rājā svāyambhuvamanoḥ sutaḥ

हे ब्रह्मन्, उन्होंने राजा से वेदोक्त, कर्म से निर्मित वचन कहे। देवी ने कहा — तीनों लोकों में तुम स्वायम्भुव मनु के पुत्र राजा हो।

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.46.37)

मम पूजां च सर्वत्र कारयित्वा स्वयं कुरु । तदा दास्यामि पुत्रं ते कुलपद्मं मनोहरम्

mama pūjāṁ ca sarvatra kārayitvā svayaṁ kuru | tadā dāsyāmi putraṁ te kulapadmaṁ manoharam

मेरी पूजा सर्वत्र करवाओ और स्वयं भी करो; तब मैं तुम्हें एक मनोहर पुत्र दूँगी, तुम्हारे कुल का कमल —

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.46.38)

सुव्रतं नाम विख्यातं गुणवन्तं सुपण्डितम् । जातिस्मरं च योगीन्द्रं नारायणकलात्मकम्

suvrataṁ nāma vikhyātaṁ guṇavantaṁ supaṇḍitam | jātismaraṁ ca yogīndraṁ nārāyaṇakalātmakam

— सुव्रत नाम से विख्यात, गुणवान्, महापण्डित, जातिस्मर योगीन्द्र, नारायण के अंश-स्वरूप,

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.46.39)

शतक्रतुकरं श्रेष्ठं क्षत्रियाणां च वन्दितम् । मत्तमातङ्गलक्षाणां धृतवन्तं बलं शुभम्

śatakratukaraṁ śreṣṭhaṁ kṣatriyāṇāṁ ca vanditam | mattamātaṅgalakṣāṇāṁ dhṛtavantaṁ balaṁ śubham

सौ यज्ञ करने वाला, श्रेष्ठ, क्षत्रियों द्वारा वन्दित, लाखों मत्त गजों के समान शुभ बल धारण करने वाला,

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.46.40)

धनिनं गुणिनं शुद्धं विदुषां प्रियमेव च । योगिनां ज्ञानिनां चैव सिद्धिरूपं तपस्विनाम्

dhaninaṁ guṇinaṁ śuddhaṁ viduṣāṁ priyameva ca | yogināṁ jñānināṁ caiva siddhirūpaṁ tapasvinām

धनी, गुणी, शुद्ध, विद्वानों को प्रिय; योगियों, ज्ञानियों और तपस्वियों की सिद्धि-स्वरूप,

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.46.41)

यशस्विनं च लोकेषु दातारं सर्वसम्पदाम् । इत्येवमुक्त्वा सा देवी तस्मै तद्बालकं ददौ

yaśasvinaṁ ca lokeṣu dātāraṁ sarvasampadām | ityevamuktvā sā devī tasmai tadbālakaṁ dadau

लोकों में यशस्वी, सब सम्पत्तियों का दाता।" ऐसा कहकर उस देवी ने राजा को वह बालक दे दिया।

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.46.42)

राजा चकार स्वीकारं पूजार्थं च प्रियव्रतः । जगाम देवी स्वर्गं च दत्त्वा तस्मै शुभं वरम्

rājā cakāra svīkāraṁ pūjārthaṁ ca priyavrataḥ | jagāma devī svargaṁ ca dattvā tasmai śubhaṁ varam

राजा प्रियव्रत ने उनकी पूजा का स्वीकार किया। देवी उन्हें शुभ वर देकर स्वर्ग को चली गईं।

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.46.43)

आजगाम सहामात्यः स्वगृहं हृष्टमानसः । आगत्य कथयामास वृत्तान्तं पुत्रहेतुकम्

ājagāma sahāmātyaḥ svagṛhaṁ hṛṣṭamānasaḥ | āgatya kathayāmāsa vṛttāntaṁ putrahetukam

वे मन्त्रियों सहित प्रसन्न मन से अपने घर लौटे; लौटकर उन्होंने पुत्र-प्राप्ति का सारा वृत्तान्त कह सुनाया।

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.46.44)

श्रुत्वा बभूवुः सन्तुष्टा नरा नार्यश्च नारद । मङ्गलं कारयामास सर्वत्र पुत्रहेतुकम्

śrutvā babhūvuḥ santuṣṭā narā nāryaśca nārada | maṅgalaṁ kārayāmāsa sarvatra putrahetukam

हे नारद, यह सुनकर सब पुरुष और स्त्रियाँ सन्तुष्ट हो गए; उन्होंने पुत्र-प्राप्ति पर सर्वत्र मंगल-उत्सव करवाया।

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.46.45)

देवीं च पूजयामास ब्राह्मणेभ्यो धनं ददौ । राजा च प्रतिमासेषु शुक्लषष्ठ्यां महोत्सवम्

devīṁ ca pūjayāmāsa brāhmaṇebhyo dhanaṁ dadau | rājā ca pratimāseṣu śuklaṣaṣṭhyāṁ mahotsavam

उन्होंने देवी की पूजा की और ब्राह्मणों को धन दिया। राजा प्रत्येक मास शुक्ल षष्ठी को महोत्सव करवाते —

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.46.46)

षष्ट्या देव्याश्च यत्नेन कारयामास सर्वतः । बालानां सूतिकागारे षष्ठाहे यत्नपूर्वकम्

ṣaṣṭyā devyāśca yatnena kārayāmāsa sarvataḥ | bālānāṁ sūtikāgāre ṣaṣṭhāhe yatnapūrvakam

— यत्नपूर्वक सर्वत्र षष्ठी देवी की पूजा करवाते। बालकों के जन्म-गृह में छठे दिन यत्नपूर्वक,

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.46.47)

तत्पूजां कारयामास चैकविंशतिवासरे । बालानां शुभकार्ये च शुभान्नप्राशने तथा

tatpūjāṁ kārayāmāsa caikaviṁśativāsare | bālānāṁ śubhakārye ca śubhānnaprāśane tathā

और इक्कीसवें दिन भी उनकी पूजा करवाते; बालकों के शुभ कार्यों में और शुभ अन्न-प्राशन में भी,

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.46.48)

सर्वत्र वर्धयामास स्वयमेव चकार ह । ध्यानं पूजाविधानं च स्तोत्रं मत्तो निशामय

sarvatra vardhayāmāsa svayameva cakāra ha | dhyānaṁ pūjāvidhānaṁ ca stotraṁ matto niśāmaya

सर्वत्र उन्होंने उनकी पूजा को बढ़ाया, स्वयं भी करते रहे। अब मुझसे उनका ध्यान, पूजा-विधान और स्तोत्र सुनो —

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.46.49)

यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रेण कौथुमोक्तं च सुव्रत । शालग्रामे घटे वाथ वटमूलेऽथवा मुने

yacchrutaṁ dharmavaktreṇa kauthumoktaṁ ca suvrata | śālagrāme ghaṭe vātha vaṭamūle'thavā mune

— जो धर्म के मुख से सुना गया, कौथुम शाखा में कहा गया, हे सुव्रत। शालग्राम में, कलश में, या वटवृक्ष की जड़ में, हे मुनि,

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.46.50)

भित्त्यां पुत्तलिकां कृत्वा पूजयेद्वा विचक्षणः । षष्ठांशां प्रकृतेः शुद्धां प्रतिष्ठाप्य च सुप्रभाम्

bhittyāṁ puttalikāṁ kṛtvā pūjayedvā vicakṣaṇaḥ | ṣaṣṭhāṁśāṁ prakṛteḥ śuddhāṁ pratiṣṭhāpya ca suprabhām

या दीवार पर प्रतिमा बनाकर विचक्षण पुरुष को पूजा करनी चाहिए — प्रकृति के शुद्ध, सुप्रभ षष्ठ अंश की स्थापना कर,

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.46.51)

सुपुत्रदां च शुभदा दयारूपां जगत्प्रसूम् । श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम्

suputradāṁ ca śubhadā dayārūpāṁ jagatprasūm | śvetacampakavarṇābhāṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitām

सुपुत्र देने वाली, शुभदा, दया-स्वरूपा, जगत्-जननी, श्वेत चम्पक के वर्ण वाली, रत्नाभूषणों से भूषित —

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.46.52)

पवित्ररूपां परमां देवसेनां परां भजे । इति ध्यात्वा स्वशिरसि पुष्पं दत्त्वा विचक्षणः

pavitrarūpāṁ paramāṁ devasenāṁ parāṁ bhaje | iti dhyātvā svaśirasi puṣpaṁ dattvā vicakṣaṇaḥ

— उन पवित्र-स्वरूपा, परम देवसेना का मैं भजन करता हूँ। ऐसा ध्याकर विचक्षण पुरुष अपने सिर पर पुष्प रखकर,

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.46.53)

पुनर्ध्यात्वा च मूलेन पूजयेत्सुव्रतां सतीम् । पाद्यार्घ्याचमनीयैश्च गन्धपुष्पप्रदीपकैः

punardhyātvā ca mūlena pūjayetsuvratāṁ satīm | pādyārghyācamanīyaiśca gandhapuṣpapradīpakaiḥ

पुनः ध्यान कर मूल-मन्त्र से उन सुव्रता सती की पूजा करे — पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय, गन्ध, पुष्प, दीप,

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.46.54)

नैवेद्यैर्विविधैश्चापि फलेन शोभनेन च । ॐ ह्रीं षष्ठीदेव्यै स्वाहेति विधिपूर्वकम्

naivedyairvividhaiścāpi phalena śobhanena ca | oṁ hrīṁ ṣaṣṭhīdevyai svāheti vidhipūrvakam

नाना नैवेद्यों और उत्तम फलों से — "ॐ ह्रीं षष्ठीदेव्यै स्वाहा" कहते हुए विधिपूर्वक,

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.46.55)

अष्टाक्षरं महामन्त्रं यथाशक्ति जपेन्नरः । ततः स्तुत्वा च प्रणमेद्भक्तियुक्तः समाहितः

aṣṭākṣaraṁ mahāmantraṁ yathāśakti japennaraḥ | tataḥ stutvā ca praṇamedbhaktiyuktaḥ samāhitaḥ

मनुष्य को यथाशक्ति इस अष्टाक्षर महामन्त्र का जप करना चाहिए; फिर स्तुति कर, भक्तियुक्त और स्थिर मन से प्रणाम करना चाहिए।

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.46.56)

स्तोत्रं च सामवेदोक्तं वरं पुत्रफलप्रदम् । अष्टाक्षरं महामन्त्रं लक्षधा यो जपेत्ततः

stotraṁ ca sāmavedoktaṁ varaṁ putraphalapradam | aṣṭākṣaraṁ mahāmantraṁ lakṣadhā yo japettataḥ

यह स्तोत्र सामवेद में कहा गया, श्रेष्ठ और पुत्र-फल देने वाला है। जो इस अष्टाक्षर महामन्त्र का लाख बार जप करता है,

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.46.57)

सुपुत्रं स लभेन्नूनमित्याह कमलोद्भवः । स्तोत्रं शृणु मुनिश्रेष्ठ सर्वकामशुभावहम्

suputraṁ sa labhennūnamityāha kamalodbhavaḥ | stotraṁ śṛṇu muniśreṣṭha sarvakāmaśubhāvaham

वह निश्चय ही सुपुत्र पाता है — ऐसा कमलोद्भव (ब्रह्मा) ने कहा है। हे मुनिश्रेष्ठ, अब वह स्तोत्र सुनो, जो सब कामनाओं को शुभ रूप से पूर्ण करता है,

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.46.58)

वाञ्छाप्रदं च सर्वेषां गूढं वेदेषु नारद । नमो देव्यै महादेव्यै सिद्ध्यै शान्त्यै नमो नमः

vāñchāpradaṁ ca sarveṣāṁ gūḍhaṁ vedeṣu nārada | namo devyai mahādevyai siddhyai śāntyai namo namaḥ

सबकी वांछा पूर्ण करने वाला, हे नारद, वेदों में गूढ़ छिपा हुआ — "देवी को, महादेवी को नमस्कार; सिद्धि को, शान्ति को बार-बार नमस्कार।

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.46.59)

शुभायै देवसेनायै षष्ठ्यै देव्यै नमो नमः । वरदायै पुत्रदायै धनदायै नमो नमः

śubhāyai devasenāyai ṣaṣṭhyai devyai namo namaḥ | varadāyai putradāyai dhanadāyai namo namaḥ

शुभा देवसेना को, षष्ठी देवी को बार-बार नमस्कार; वरदायिनी को, पुत्रदायिनी को, धनदायिनी को बार-बार नमस्कार।

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.46.60)

सुखदायै मोक्षदायै षष्ठ्यै देव्यै नमो नमः । सृष्ट्यै षष्ठांशरूपायै सिद्धायै च नमो नमः

sukhadāyai mokṣadāyai ṣaṣṭhyai devyai namo namaḥ | sṛṣṭyai ṣaṣṭhāṁśarūpāyai siddhāyai ca namo namaḥ

सुखदायिनी को, मोक्षदायिनी को, षष्ठी देवी को बार-बार नमस्कार; सृष्टि को, षष्ठांश-स्वरूपा को, सिद्धा को बार-बार नमस्कार।

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.46.61)

मायायै सिद्धयोगिन्यै षष्ठीदेव्यै नमो नमः । सारायै शारदायै च परादेव्यै नमो नमः

māyāyai siddhayoginyai ṣaṣṭhīdevyai namo namaḥ | sārāyai śāradāyai ca parādevyai namo namaḥ

माया को, सिद्ध-योगिनी को, षष्ठी देवी को बार-बार नमस्कार; सार को, शारदा को, परा देवी को नमस्कार।

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.46.62)

बालाधिष्ठातृदेव्यै च षष्ठीदेव्यै नमो नमः । कल्याणदायै कल्याण्यै फलदायै च कर्मणाम्

bālādhiṣṭhātṛdevyai ca ṣaṣṭhīdevyai namo namaḥ | kalyāṇadāyai kalyāṇyai phaladāyai ca karmaṇām

बालकों की अधिष्ठात्री देवी को, षष्ठी देवी को बार-बार नमस्कार; कल्याण देने वाली, कल्याणकारिणी, कर्मों का फल देने वाली को —

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.46.63)

प्रत्यक्षायै स्वभक्तानां षष्ठ्यै देव्यै नमो नमः । पूज्यायै स्कन्दकान्तायै सर्वेषां सर्वकर्मसु

pratyakṣāyai svabhaktānāṁ ṣaṣṭhyai devyai namo namaḥ | pūjyāyai skandakāntāyai sarveṣāṁ sarvakarmasu

अपने भक्तों को साक्षात् दर्शन देने वाली षष्ठी देवी को बार-बार नमस्कार; स्कन्द की प्रिया को, सबके सब कर्मों में पूज्य,

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.46.64)

देवरक्षणकारिण्यै षष्ठीदेव्यै नमो नमः । शुद्धसत्त्वस्वरूपायै वन्दितायै नृणां सदा

devarakṣaṇakāriṇyai ṣaṣṭhīdevyai namo namaḥ | śuddhasattvasvarūpāyai vanditāyai nṛṇāṁ sadā

देवताओं की रक्षा करने वाली षष्ठी देवी को बार-बार नमस्कार; शुद्ध सत्त्व-स्वरूपा, मनुष्यों द्वारा सदा वन्दित,

श्लोक 65 (devibhagavatam.9.46.65)

हिंसाक्रोधवर्जितायै षष्ठीदेव्यै नमो नमः । धनं देहि प्रियां देहि पुत्रं देहि सुरेश्वरि

hiṁsākrodhavarjitāyai ṣaṣṭhīdevyai namo namaḥ | dhanaṁ dehi priyāṁ dehi putraṁ dehi sureśvari

हिंसा और क्रोध से रहित षष्ठी देवी को बार-बार नमस्कार। हे सुरेश्वरी, मुझे धन दो, प्रिया दो, पुत्र दो;

श्लोक 66 (devibhagavatam.9.46.66)

मानं देहि जयं देहि द्विषो जहि महेश्वरि । धर्मं देहि यशो देहि षष्ठीदेव्यै नमो नमः

mānaṁ dehi jayaṁ dehi dviṣo jahi maheśvari | dharmaṁ dehi yaśo dehi ṣaṣṭhīdevyai namo namaḥ

मान दो, जय दो; हे महेश्वरी, शत्रुओं का नाश करो। धर्म दो, यश दो — षष्ठी देवी को नमस्कार।

श्लोक 67 (devibhagavatam.9.46.67)

देहि भूमिं प्रजां देहि विद्यां देहि सुपूजिते । कल्याणं च जयं देहि षष्ठीदेव्यै नमो नमः

dehi bhūmiṁ prajāṁ dehi vidyāṁ dehi supūjite | kalyāṇaṁ ca jayaṁ dehi ṣaṣṭhīdevyai namo namaḥ

हे सुपूजिते, भूमि दो, सन्तान दो, विद्या दो; कल्याण और जय दो — षष्ठी देवी को नमस्कार।"

श्लोक 68 (devibhagavatam.9.46.68)

इति देवीं च संस्तूय लेभे पुत्रं प्रियव्रतः । यशस्विनं च राजेन्द्रः षष्ठीदेव्याः प्रसादतः

iti devīṁ ca saṁstūya lebhe putraṁ priyavrataḥ | yaśasvinaṁ ca rājendraḥ ṣaṣṭhīdevyāḥ prasādataḥ

इस प्रकार देवी की स्तुति कर, षष्ठी देवी की कृपा से उस राजेन्द्र प्रियव्रत ने एक यशस्वी पुत्र पाया।

श्लोक 69 (devibhagavatam.9.46.69)

षष्ठीस्तोत्रमिदं ब्रह्मन् यः शृणोति तु वत्सरम् । अपुत्रो लभते पुत्रं वरं सुचिरजीविनम्

ṣaṣṭhīstotramidaṁ brahman yaḥ śṛṇoti tu vatsaram | aputro labhate putraṁ varaṁ sucirajīvinam

हे ब्रह्मन्, जो पुरुष एक वर्ष तक इस षष्ठी-स्तोत्र को सुनता है, वह अपुत्र होकर भी दीर्घजीवी उत्तम पुत्र पाता है।

श्लोक 70 (devibhagavatam.9.46.70)

वर्षमेकं च यो भक्त्या सम्पूज्येदं शृणोति च । सर्वपापाद्विनिर्मुक्तो महावन्ध्या प्रसूयते

varṣamekaṁ ca yo bhaktyā sampūjyedaṁ śṛṇoti ca | sarvapāpādvinirmukto mahāvandhyā prasūyate

जो एक वर्ष तक भक्तिपूर्वक इसकी पूजा कर इसे सुनता है, वह सब पापों से मुक्त हो जाता है, और महाबन्ध्या स्त्री भी सन्तान जन्मती है —

श्लोक 71 (devibhagavatam.9.46.71)

वीरं पुत्रं च गुणिनं विद्यावन्तं यशस्विनम् । सुचिरायुष्यवन्तं च सूते देवीप्रसादतः

vīraṁ putraṁ ca guṇinaṁ vidyāvantaṁ yaśasvinam | sucirāyuṣyavantaṁ ca sūte devīprasādataḥ

देवी की कृपा से वीर, गुणवान्, विद्यावान्, यशस्वी और दीर्घायु पुत्र को।

श्लोक 72 (devibhagavatam.9.46.72)

काकवन्ध्या च या नारी मृतवत्सा च या भवेत् । वर्षं श्रुत्वा लभेत्पुत्रं षष्ठीदेवीप्रसादतः

kākavandhyā ca yā nārī mṛtavatsā ca yā bhavet | varṣaṁ śrutvā labhetputraṁ ṣaṣṭhīdevīprasādataḥ

जो स्त्री "काकवन्ध्या" (केवल एक सन्तान वाली) हो या जिसके बच्चे मर जाते हों, वह एक वर्ष तक सुनकर षष्ठी देवी की कृपा से पुत्र पाती है।

श्लोक 73 (devibhagavatam.9.46.73)

रोगयुक्ते च बाले च पिता माता शृणोति चेत् । मासेन मुच्यते बालः षष्ठीदेवीप्रसादतः

rogayukte ca bāle ca pitā mātā śṛṇoti cet | māsena mucyate bālaḥ ṣaṣṭhīdevīprasādataḥ

और यदि रोगग्रस्त बालक के माता-पिता इसे सुनें, तो षष्ठी देवी की कृपा से वह बालक एक मास में ही रोग-मुक्त हो जाता है।

अध्याय 45अध्याय-सूचीअध्याय 47