Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 47

मंगलचण्डी-मनसा उपाख्यान वर्णन

अध्याय 46अध्याय-सूचीअध्याय 48

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.47.1)

श्रीनारायण उवाच । कथितं षष्ठ्युपाख्यानं ब्रह्मपुत्र यथाऽऽगमम् । देवी मङ्गलचण्डी च तदाख्यानं निशामय

śrīnārāyaṇa uvāca | kathitaṁ ṣaṣṭhyupākhyānaṁ brahmaputra yathā''gamam | devī maṅgalacaṇḍī ca tadākhyānaṁ niśāmaya

श्री नारायण ने कहा — हे ब्रह्मपुत्र, आगम के अनुसार षष्ठी का उपाख्यान कहा गया। अब देवी मंगलचण्डी का वह आख्यान सुनो।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.47.2)

तस्याः पूजादिकं सर्वं धर्मवक्त्रेण यच्छ्रुतम् । श्रुतिसम्मतमेवेष्टं सर्वेषां विदुषामपि

tasyāḥ pūjādikaṁ sarvaṁ dharmavaktreṇa yacchrutam | śrutisammatameveṣṭaṁ sarveṣāṁ viduṣāmapi

धर्म के मुख से सुनी गई उनकी सारी पूजा-विधि श्रुति-सम्मत है, सब विद्वानों को भी अभीष्ट है।

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.47.3)

दक्षा या वर्तते चण्डी कल्याणेषु च मङ्गला । मङ्गलेषु च या दक्षा सा च मङ्गलचण्डिका

dakṣā yā vartate caṇḍī kalyāṇeṣu ca maṅgalā | maṅgaleṣu ca yā dakṣā sā ca maṅgalacaṇḍikā

जो चण्डी दक्ष हैं और कल्याण में मंगलकारी हैं, जो मंगलों में दक्ष हैं, वे ही मंगलचण्डिका हैं।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.47.4)

पूज्या या वर्तते चण्डी मङ्गलोऽपि महीसुतः । मङ्गलाभीष्टदेवी या सा वा मङ्गलचण्डिका

pūjyā yā vartate caṇḍī maṅgalo'pi mahīsutaḥ | maṅgalābhīṣṭadevī yā sā vā maṅgalacaṇḍikā

जो पूज्य चण्डी हैं, और मंगल भी जो पृथ्वी-पुत्र (मंगल ग्रह) की अभीष्ट देवी हैं, वे ही मंगलचण्डिका हैं।

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.47.5)

मङ्गलो मनुवंश्यश्च सप्तद्वीपधरापतिः । तस्य पूज्याभीष्टदेवी तेन मङ्गलचण्डिका

maṅgalo manuvaṁśyaśca saptadvīpadharāpatiḥ | tasya pūjyābhīṣṭadevī tena maṅgalacaṇḍikā

मनुवंशी मंगल सप्तद्वीप-धरा के पति थे; वे उनकी पूज्य, अभीष्ट देवी थीं, इसीलिए वे मंगलचण्डिका हैं।

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.47.6)

मूर्तिभेदेन सा दुर्गा मूलप्रकृतिरीश्वरी । कृपारूपातिप्रत्यक्षा योषितामिष्टदेवता

mūrtibhedena sā durgā mūlaprakṛtirīśvarī | kṛpārūpātipratyakṣā yoṣitāmiṣṭadevatā

रूप-भेद से वे ही दुर्गा हैं, मूलप्रकृति, ईश्वरी; कृपा-स्वरूपा, अत्यंत प्रत्यक्ष, स्त्रियों की अभीष्ट देवता।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.47.7)

प्रथमे पूजिता सा च शङ्करेण परात्परा । त्रिपुरस्य वधे घोरे विष्णुना प्रेरितेन च

prathame pūjitā sā ca śaṅkareṇa parātparā | tripurasya vadhe ghore viṣṇunā preritena ca

सबसे पहले उन परात्पर देवी की पूजा शंकर ने की, विष्णु द्वारा प्रेरित होकर, त्रिपुर के भयंकर वध के समय,

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.47.8)

ब्रह्मन् ब्रह्मोपदेशेन दुर्गतेन च सङ्कटे । आकाशात्पतिते याने दैत्येन पातिते रुषा

brahman brahmopadeśena durgatena ca saṅkaṭe | ākāśātpatite yāne daityena pātite ruṣā

हे ब्रह्मन्, ब्रह्मा के उपदेश से, जब वे दुर्गति और संकट में थे — दैत्य द्वारा क्रोधवश उनका रथ आकाश से गिरा दिया गया था।

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.47.9)

ब्रह्मविष्णूपदिष्टश्च दुर्गां तुष्टाव शङ्करः । सा च मङ्गलचण्डी या बभूव रूपभेदतः

brahmaviṣṇūpadiṣṭaśca durgāṁ tuṣṭāva śaṅkaraḥ | sā ca maṅgalacaṇḍī yā babhūva rūpabhedataḥ

ब्रह्मा-विष्णु के उपदेश से शंकर ने दुर्गा की स्तुति की; और वे रूप-भेद से मंगलचण्डी बनीं।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.47.10)

उवाच पुरतः शम्भोर्भयं नास्तीति ते प्रभो । भगवान्वृषरूपश्च सर्वेशस्ते भविष्यति

uvāca purataḥ śambhorbhayaṁ nāstīti te prabho | bhagavānvṛṣarūpaśca sarveśaste bhaviṣyati

उन्होंने शम्भु के समक्ष कहा — "हे प्रभु, भय मत करो; वृष-रूपधारी भगवान्, सर्वेश्वर, तुम्हारे लिए विजयी होंगे।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.47.11)

युद्धशक्तिस्वरूपाहं भविष्यामि न संशयः । मायात्मना च हरिणा सहायेन वृषध्वज

yuddhaśaktisvarūpāhaṁ bhaviṣyāmi na saṁśayaḥ | māyātmanā ca hariṇā sahāyena vṛṣadhvaja

मैं ही निःसन्देह तुम्हारे युद्ध की शक्ति-स्वरूपा बनूँगी; हे वृषध्वज, माया-स्वरूप हरि के सहायक होने से —

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.47.12)

जहि दैत्यं स्वशत्रुं च सुराणां पदघातकम् । इत्युक्त्वान्तर्हिता देवी शम्भोः शक्तिर्बभूव सा

jahi daityaṁ svaśatruṁ ca surāṇāṁ padaghātakam | ityuktvāntarhitā devī śambhoḥ śaktirbabhūva sā

— उस दैत्य को मारो, जो तुम्हारा अपना शत्रु और देवताओं के पद का नाशक है!" ऐसा कहकर देवी अन्तर्धान हो गईं, शम्भु की शक्ति बनकर।

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.47.13)

विष्णुदत्तेन शस्त्रेण जघान तमुमापतिः । मुनीन्द्र पतिते दैत्ये सर्वे देवा महर्षयः

viṣṇudattena śastreṇa jaghāna tamumāpatiḥ | munīndra patite daitye sarve devā maharṣayaḥ

विष्णु द्वारा दिए गए शस्त्र से उमापति ने उस दैत्य का वध किया। हे मुनीन्द्र, दैत्य के गिरने पर सब देवता और महर्षि,

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.47.14)

तुष्टुवुः शङ्करं देवं भक्तिनम्रात्मकन्धराः । सद्यः शिरसि शम्भोश्च पुष्पवृष्टिर्बभूव ह

tuṣṭuvuḥ śaṅkaraṁ devaṁ bhaktinamrātmakandharāḥ | sadyaḥ śirasi śambhośca puṣpavṛṣṭirbabhūva ha

भक्तिपूर्वक गर्दन झुकाए शंकर देव की स्तुति करने लगे; तत्काल शम्भु के मस्तक पर पुष्पों की वर्षा हुई।

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.47.15)

ब्रह्मा विष्णुश्च सन्तुष्टो ददौ तस्मै शुभाशिषम् । ब्रह्मविष्णूपदिष्टश्च सुस्नातः शङ्करस्तथा

brahmā viṣṇuśca santuṣṭo dadau tasmai śubhāśiṣam | brahmaviṣṇūpadiṣṭaśca susnātaḥ śaṅkarastathā

ब्रह्मा और विष्णु सन्तुष्ट होकर उन्हें शुभ आशीर्वाद दिया; और ब्रह्मा-विष्णु के उपदेश से शंकर ने अच्छी तरह स्नान कर,

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.47.16)

पूजयामास तां भक्त्या देवीं मङ्गलचण्डिकाम् । पाद्यार्घ्याचमनीयैश्च वस्त्रैश्च विविधैरपि

pūjayāmāsa tāṁ bhaktyā devīṁ maṅgalacaṇḍikām | pādyārghyācamanīyaiśca vastraiśca vividhairapi

उस देवी मंगलचण्डिका की भक्तिपूर्वक पूजा की — पाद्य, अर्घ्य, आचमनीय और नाना वस्त्रों से,

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.47.17)

पुष्पचन्दननैवेद्यैर्भक्त्या नानाविधैर्मुने । छागैर्मेषैश्च महिषैर्गवयैः पक्षिभिस्तथा

puṣpacandananaivedyairbhaktyā nānāvidhairmune | chāgairmeṣaiśca mahiṣairgavayaiḥ pakṣibhistathā

पुष्प-चन्दन-नैवेद्य से, हे मुनि, भक्तिपूर्वक नाना प्रकार से; बकरे, मेढ़े, भैंसे, गवय और पक्षियों से,

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.47.18)

वस्त्रालङ्कारमाल्यैश्च पायसैः पिष्टकैरपि । मधुभिश्च सुधाभिश्च फलैर्नानाविधैरपि

vastrālaṅkāramālyaiśca pāyasaiḥ piṣṭakairapi | madhubhiśca sudhābhiśca phalairnānāvidhairapi

वस्त्र, आभूषण, मालाओं से, खीर और पिष्टक (पकवान) से, मधु और सुधा से, तथा नाना प्रकार के फलों से भी,

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.47.19)

सङ्गीतैर्नर्तकैर्वाद्यैरुत्सवैर्नामकीर्तनैः । ध्यात्वा माध्यन्दिनोक्तेन ध्यानेन भक्तिपूर्वकम्

saṅgītairnartakairvādyairutsavairnāmakīrtanaiḥ | dhyātvā mādhyandinoktena dhyānena bhaktipūrvakam

संगीत, नर्तक, वाद्य, उत्सव और नाम-कीर्तन से; माध्यन्दिन-शाखा में कहे गए ध्यान से भक्तिपूर्वक ध्याकर,

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.47.20)

ददौ द्रव्याणि मूलेन मन्त्रेणैव च नारद । ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं सर्वपूज्ये देवि मङ्गलचण्डिके

dadau dravyāṇi mūlena mantreṇaiva ca nārada | oṁ hrīṁ śrīṁ klīṁ sarvapūjye devi maṅgalacaṇḍike

हे नारद, उन्होंने द्रव्यों को मूल-मन्त्र से ही अर्पित किया — "ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं, हे सर्वपूज्य देवी मंगलचण्डिके,

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.47.21)

हूँ हूँ फट् स्वाहाप्येकविंशाक्षरो मनुः । पूज्यः कल्पतरुश्चैव भक्तानां सर्वकामदः

hū~ hū~ phaṭ svāhāpyekaviṁśākṣaro manuḥ | pūjyaḥ kalpataruścaiva bhaktānāṁ sarvakāmadaḥ

हूँ हूँ फट् स्वाहा" — यह इक्कीस-अक्षर का मन्त्र है, पूज्य, स्वयं कल्पवृक्ष के समान, भक्तों की सब कामनाएँ पूर्ण करने वाला।

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.47.22)

दशलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेद् ध्रुवम् । ध्यानं च श्रूयतां ब्रह्मन् वेदोक्तं सर्वसम्मतम्

daśalakṣajapenaiva mantrasiddhirbhaved dhruvam | dhyānaṁ ca śrūyatāṁ brahman vedoktaṁ sarvasammatam

दस लाख जप से ही मन्त्र-सिद्धि निश्चय ही प्राप्त होती है। हे ब्रह्मन्, अब वेदोक्त, सर्वसम्मत ध्यान सुनो —

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.47.23)

देवीं षोडशवर्षीयां शश्वत्सुस्थिरयौवनाम् । बिम्बोष्ठीं सुदतीं शुद्धां शरत्पद्मनिभाननाम्

devīṁ ṣoḍaśavarṣīyāṁ śaśvatsusthirayauvanām | bimboṣṭhīṁ sudatīṁ śuddhāṁ śaratpadmanibhānanām

सोलह वर्ष की, सदा स्थिर यौवन वाली, बिम्बफल-सम ओष्ठ, सुन्दर दाँतों वाली, शुद्ध, शरद्-कमल-सम मुख वाली देवी का,

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.47.24)

श्वेतचम्पकवर्णाभां सुनीलोत्पललोचनाम् । जगद्धात्रीं च दात्रीं च सर्वेभ्यः सर्वसम्पदाम्

śvetacampakavarṇābhāṁ sunīlotpalalocanām | jagaddhātrīṁ ca dātrīṁ ca sarvebhyaḥ sarvasampadām

श्वेत चम्पक के वर्ण वाली, नीलकमल-सम नेत्रों वाली; जगत् की धात्री और सबको सब सम्पत्तियाँ देने वाली —

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.47.25)

संसारसागरे घोरे ज्योतीरूपां सदा भजे । देव्याश्च ध्यानमित्येवं स्तवनं श्रूयतां मुने

saṁsārasāgare ghore jyotīrūpāṁ sadā bhaje | devyāśca dhyānamityevaṁ stavanaṁ śrūyatāṁ mune

इस भयंकर संसार-सागर में सदा ज्योति-स्वरूपा उनका मैं भजन करता हूँ। यह देवी का ध्यान है; अब हे मुनि, स्तवन सुनो।

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.47.26)

महादेव उवाच । रक्ष रक्ष जगन्मातर्देवि मङ्गलचण्डिके । हारिके विपदां राशेर्हर्षमङ्गलकारिके

mahādeva uvāca | rakṣa rakṣa jaganmātardevi maṅgalacaṇḍike | hārike vipadāṁ rāśerharṣamaṅgalakārike

महादेव ने कहा — "रक्षा करो, रक्षा करो, हे जगन्माता, हे देवी मंगलचण्डिके! हे विपत्तियों के समूह को हरने वाली, हे हर्ष और मंगल करने वाली;

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.47.27)

हर्षमङ्गलदक्षे च हर्षमङ्गलदायिके । शुभे मङ्गलदक्षे च शुभे मङ्गलचण्डिके

harṣamaṅgaladakṣe ca harṣamaṅgaladāyike | śubhe maṅgaladakṣe ca śubhe maṅgalacaṇḍike

हे हर्ष-मंगल में दक्ष, हे हर्ष-मंगल देने वाली; हे शुभे, मंगल में दक्ष, हे शुभे मंगलचण्डिके;

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.47.28)

मङ्गले मङ्गलार्हे च सर्वमङ्गलमङ्गले । सतां मङ्गदे देवि सर्वेषां मङ्गलालये

maṅgale maṅgalārhe ca sarvamaṅgalamaṅgale | satāṁ maṅgade devi sarveṣāṁ maṅgalālaye

हे मंगले, मंगल की अधिकारिणी, सब मंगलों की मंगल-स्वरूपा; हे देवी, सत्पुरुषों को मंगल देने वाली, सबकी मंगल-निधि,

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.47.29)

पूज्ये मङ्गलवारे च मङ्गलाभीष्टदेवते । पूज्ये मङ्गलभूपस्य मनुवंशस्य सन्ततम्

pūjye maṅgalavāre ca maṅgalābhīṣṭadevate | pūjye maṅgalabhūpasya manuvaṁśasya santatam

हे मंगलवार को पूज्य, मंगल की अभीष्ट देवता; हे मनुवंशी राजा मंगल द्वारा निरन्तर पूज्य,

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.47.30)

मङ्गलाधिष्ठातृदेवि मङ्गलानां च मङ्गले । संसारमङ्गलाधारे मोक्षमङ्गलदायिनि

maṅgalādhiṣṭhātṛdevi maṅgalānāṁ ca maṅgale | saṁsāramaṅgalādhāre mokṣamaṅgaladāyini

हे मंगल की अधिष्ठात्री देवी, मंगलों की मंगल-स्वरूपा; हे संसार के मंगल का आधार, हे मोक्ष का मंगल देने वाली;

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.47.31)

सारे च मङ्गलाधारे पारे च सर्वकर्मणाम् । प्रतिमङ्गलवारे च पूज्ये मङ्गसुखप्रदे

sāre ca maṅgalādhāre pāre ca sarvakarmaṇām | pratimaṅgalavāre ca pūjye maṅgasukhaprade

हे सार, हे मंगल का आधार, हे सब कर्मों की पूर्णता; हे प्रत्येक मंगलवार को पूज्य, हे मंगल-सुख देने वाली —"

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.47.32)

स्तोत्रेणानेन शम्भुश्च स्तुत्वा मङ्गलचण्डिकाम् । प्रतिमङ्गलवारे च पूजां दत्त्वा गतः शिवः

stotreṇānena śambhuśca stutvā maṅgalacaṇḍikām | pratimaṅgalavāre ca pūjāṁ dattvā gataḥ śivaḥ

इस स्तोत्र से शम्भु ने मंगलचण्डिका की स्तुति की; और प्रत्येक मंगलवार को उनकी पूजा कर शिव वहाँ से चले गए।

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.47.33)

प्रथमे पूजिता देवी शिवेन सर्वमङ्गला । द्वितीये पूजिता सा च मङ्गलेन ग्रहेण च

prathame pūjitā devī śivena sarvamaṅgalā | dvitīye pūjitā sā ca maṅgalena graheṇa ca

सबसे पहले उन सर्वमंगला देवी की पूजा शिव ने की; दूसरी बार मंगल-ग्रह ने उनकी पूजा की;

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.47.34)

तृतीते पूजिता भद्रा मङ्गलेन नृपेण च । चतुर्थे मङ्गले वारे सुन्दरीभिः प्रपूजिता

tṛtīte pūjitā bhadrā maṅgalena nṛpeṇa ca | caturthe maṅgale vāre sundarībhiḥ prapūjitā

तीसरी बार उस भद्रा की पूजा राजा मंगल ने की; चौथी बार, मंगलवार को, सुन्दरियों ने उनकी पूजा की;

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.47.35)

पञ्चमे मङ्गलाकाङ्क्षिनरैर्मङ्गलचण्डिका । पूजिता प्रतिविश्वेषु विश्वेशपूजिता सदा

pañcame maṅgalākāṅkṣinarairmaṅgalacaṇḍikā | pūjitā prativiśveṣu viśveśapūjitā sadā

पाँचवीं बार मंगल-कामी मनुष्यों ने मंगलचण्डिका की पूजा की; वे प्रत्येक विश्व में पूजित हैं, विश्वेश्वर द्वारा सदा पूजित हैं।

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.47.36)

ततः सर्वत्र सम्पूज्या बभूव परमेश्वरी । देवैश्च मुनिभिश्चैव मानवैर्मनुभिर्मुने

tataḥ sarvatra sampūjyā babhūva parameśvarī | devaiśca munibhiścaiva mānavairmanubhirmune

तत्पश्चात् वह परमेश्वरी सर्वत्र पूजनीय हो गईं — हे मुनि, देवताओं, मुनियों, मनुष्यों और मनुओं द्वारा।

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.47.37)

देव्याश्च मङ्गस्तोत्रं यः शृणोति समाहितः । तन्मङ्गलं भवेत्तस्य न भवेत्तदमङ्गलम् । वर्धते पुत्रपौत्रैश्च मङ्गलं च दिने दिने

devyāśca maṅgastotraṁ yaḥ śṛṇoti samāhitaḥ | tanmaṅgalaṁ bhavettasya na bhavettadamaṅgalam | vardhate putrapautraiśca maṅgalaṁ ca dine dine

जो स्थिर मन से देवी का यह मंगल-स्तोत्र सुनता है, उसका मंगल होता है, अमंगल नहीं होता; वह पुत्र-पौत्रों से बढ़ता है और उसका मंगल दिन-प्रतिदिन बढ़ता जाता है।

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.47.38)

श्रीनारायण उवाच । उक्तं द्वयोरुपाख्यानं ब्रह्मपुत्र यथागमम् । श्रूयतां मनसाऽऽख्यानं यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः

śrīnārāyaṇa uvāca | uktaṁ dvayorupākhyānaṁ brahmaputra yathāgamam | śrūyatāṁ manasā''khyānaṁ yacchrutaṁ dharmavaktrataḥ

श्री नारायण ने कहा — हे ब्रह्मपुत्र, आगम के अनुसार दोनों का उपाख्यान कहा गया। अब मनसा का वह आख्यान सुनो, जो धर्म के मुख से सुना गया।

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.47.39)

सा च कन्या भगवती कश्यपस्य च मानसी । तेनैव मनसा देवी मनसा या च दीव्यति

sā ca kanyā bhagavatī kaśyapasya ca mānasī | tenaiva manasā devī manasā yā ca dīvyati

वे भगवती कन्या कश्यप की मानस-पुत्री हैं; इसी मन (मनस्) से उत्पन्न होने के कारण वे मनसा देवी हैं, जो मन से ही क्रीड़ा करती हैं।

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.47.40)

मनसा ध्यायते या च परमात्मानमीश्वरम् । तेन सा मनसा देवी तेन योगेन दीव्यति

manasā dhyāyate yā ca paramātmānamīśvaram | tena sā manasā devī tena yogena dīvyati

और क्योंकि वे मन से परमात्मा ईश्वर का ध्यान करती हैं, इसीलिए वे मनसा देवी हैं, और उसी योग से क्रीड़ा करती हैं।

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.47.41)

आत्मारामा च सा देवी वैष्णवी सिद्धयोगिनी । त्रियुगं च तपस्तप्त्वा कृष्णस्य परमात्मनः

ātmārāmā ca sā devī vaiṣṇavī siddhayoginī | triyugaṁ ca tapastaptvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ

वे देवी आत्माराम, वैष्णवी, सिद्ध-योगिनी हैं। परमात्मा कृष्ण की तीन युगों तक तपस्या करके,

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.47.42)

जरत्कारुशरीरं च दृष्ट्वा यत्क्षीणमीश्वरः । गोपीपतिर्नाम चक्रे जरत्कारुरिति प्रभुः

jaratkāruśarīraṁ ca dṛṣṭvā yatkṣīṇamīśvaraḥ | gopīpatirnāma cakre jaratkāruriti prabhuḥ

जरत्कारु के क्षीण शरीर को देखकर ईश्वर, गोपीपति प्रभु ने [उन्हें] "जरत्कारु" नाम दिया —

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.47.43)

वाञ्छितं च ददौ तस्यै कृपया च कृपानिधिः । पूजां च कारयामास चकार च स्वयं प्रभुः

vāñchitaṁ ca dadau tasyai kṛpayā ca kṛpānidhiḥ | pūjāṁ ca kārayāmāsa cakāra ca svayaṁ prabhuḥ

— और उस कृपानिधि ने कृपापूर्वक उनकी अभिलषित [वर] दिया; उनकी पूजा करवाई और प्रभु ने स्वयं भी की।

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.47.44)

स्वर्गे च नागलोके च पृथिव्यां ब्रह्मलोकतः । भृशं जगत्सु गौरी सा सुन्दरी च मनोहरा

svarge ca nāgaloke ca pṛthivyāṁ brahmalokataḥ | bhṛśaṁ jagatsu gaurī sā sundarī ca manoharā

स्वर्ग में, नागलोक में, पृथ्वी पर और ब्रह्मलोक से लेकर — सब लोकों में अत्यंत सुन्दर, मनोहर, गौरवर्णा वे —

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.47.45)

जगद्गौरीति विख्याता तेन सा पूजिता सती । शिवशिष्या च सा देवी तेन शैवी प्रकीर्तिता

jagadgaurīti vikhyātā tena sā pūjitā satī | śivaśiṣyā ca sā devī tena śaivī prakīrtitā

"जगद्गौरी" नाम से विख्यात होकर वह सती पूजित हुईं। वे देवी शिव की शिष्या हैं, इसीलिए "शैवी" कही जाती हैं।

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.47.46)

विष्णुभक्तातीव शश्वद्वैष्णवी तेन कीर्तिता । नागानां प्राणरक्षित्री यज्ञे पारीक्षितस्य च

viṣṇubhaktātīva śaśvadvaiṣṇavī tena kīrtitā | nāgānāṁ prāṇarakṣitrī yajñe pārīkṣitasya ca

सदा अत्यंत विष्णु-भक्ता होने से "वैष्णवी" कही जाती हैं; परीक्षित [के पुत्र जनमेजय] के यज्ञ में नागों के प्राणों की रक्षक होने से —

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.47.47)

नागेश्वरीति विख्याता सा नागभगिनीति च । विषं संहर्तुमीशा या तेन विषहरी स्मृता

nāgeśvarīti vikhyātā sā nāgabhaginīti ca | viṣaṁ saṁhartumīśā yā tena viṣaharī smṛtā

— "नागेश्वरी" और "नागभगिनी" कही जाती हैं; विष का संहार करने में समर्थ होने से "विषहरी" स्मरण की जाती हैं।

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.47.48)

सिद्धयोगं हरात्प्राप तेन सा सिद्धयोगिनी । महाज्ञानं च योगं च मृतसज्जीवनीं पराम्

siddhayogaṁ harātprāpa tena sā siddhayoginī | mahājñānaṁ ca yogaṁ ca mṛtasajjīvanīṁ parām

हर (शिव) से सिद्ध-योग प्राप्त करने के कारण वे "सिद्धयोगिनी" हैं; महाज्ञान, योग और मृतकों को जीवित करने वाली परम विद्या —

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.47.49)

महाज्ञानयुतां तां च प्रवदन्ति मनीषिणः । आस्तीकस्य मुनीन्द्रस्य माता सापि तपस्विनी

mahājñānayutāṁ tāṁ ca pravadanti manīṣiṇaḥ | āstīkasya munīndrasya mātā sāpi tapasvinī

— महाज्ञान से युक्त उन्हें विद्वान् कहते हैं। वे आस्तीक मुनीन्द्र की माता भी हैं, स्वयं तपस्विनी।

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.47.50)

आस्तीकमाता विज्ञाता जगत्यां सुप्रतिष्ठिता । प्रिया मुनेर्जरत्कारोर्मुनीन्द्रस्य महात्मनः

āstīkamātā vijñātā jagatyāṁ supratiṣṭhitā | priyā munerjaratkārormunīndrasya mahātmanaḥ

"आस्तीक-माता" के नाम से जगत् में सुप्रतिष्ठित हैं; महात्मा जरत्कारु मुनीन्द्र की प्रिया,

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.47.51)

योगिनो विश्वपूज्यस्य जरत्कारुप्रिया ततः । जरत्कारुर्जगद्गौरी मनसा सिद्धयोगिनी

yogino viśvapūjyasya jaratkārupriyā tataḥ | jaratkārurjagadgaurī manasā siddhayoginī

उस विश्व-पूज्य योगी की — इसीलिए "जरत्कारु-प्रिया" कही जाती हैं। जरत्कारु, जगद्गौरी, मनसा, सिद्धयोगिनी,

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.47.52)

वैष्णवी नागभगिनी शैवी नागेश्वरी तथा । जरत्कारुप्रियास्तीकमाता विषहरेति च

vaiṣṇavī nāgabhaginī śaivī nāgeśvarī tathā | jaratkārupriyāstīkamātā viṣahareti ca

वैष्णवी, नागभगिनी, शैवी, वैसे ही नागेश्वरी, जरत्कारु-प्रिया, आस्तीक-माता और विषहरी —

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.47.53)

महाज्ञानयुता चैव सा देवी विश्वपूजिता । द्वादशैतानि नामानि पूजाकाले तु यः पठेत्

mahājñānayutā caiva sā devī viśvapūjitā | dvādaśaitāni nāmāni pūjākāle tu yaḥ paṭhet

— और महाज्ञान से युक्त — वह देवी विश्व-पूजित हैं। जो पूजा के समय इन बारह नामों का पाठ करता है,

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.47.54)

तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च । नागभीते च शयने नागग्रस्ते च मन्दिरे

tasya nāgabhayaṁ nāsti tasya vaṁśodbhavasya ca | nāgabhīte ca śayane nāgagraste ca mandire

उसे और उसके वंश में जन्मे किसी को भी सर्प का भय नहीं रहता। सर्प-भय वाली शय्या में, सर्प-ग्रस्त घर में,

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.47.55)

नागशोभे महादुर्गे नागवेष्टितविग्रहे । इदं स्तोत्रं पठित्वा तु मुच्यते नात्र संशयः

nāgaśobhe mahādurge nāgaveṣṭitavigrahe | idaṁ stotraṁ paṭhitvā tu mucyate nātra saṁśayaḥ

सर्पों से सुशोभित महादुर्ग में, या अपने शरीर पर सर्प लिपटे होने पर भी — इस स्तोत्र का पाठ कर मनुष्य निश्चय ही मुक्त हो जाता है, इसमें संशय नहीं।

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.47.56)

नित्यं पठेद्यस्तं दृष्ट्वा नागवर्गः पलायते । दशलक्षजपेनैव स्तोत्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्

nityaṁ paṭhedyastaṁ dṛṣṭvā nāgavargaḥ palāyate | daśalakṣajapenaiva stotrasiddhirbhavennṛṇām

जो नित्य इसका पाठ करता है, उसे देखकर सर्पों का समूह भाग जाता है। दस लाख जप से ही मनुष्यों को स्तोत्र की सिद्धि प्राप्त होती है।

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.47.57)

स्तोत्रसिद्धिर्भवेद्यस्य स विषं भोक्तुमीश्वरः । नागैश्च भूषणं कृत्वा स भवेन्नागवाहनः

stotrasiddhirbhavedyasya sa viṣaṁ bhoktumīśvaraḥ | nāgaiśca bhūṣaṇaṁ kṛtvā sa bhavennāgavāhanaḥ

जिसे स्तोत्र-सिद्धि प्राप्त हो जाती है, वह विष खाने में भी समर्थ हो जाता है; सर्पों को ही आभूषण बनाकर वह नाग-वाहन वाला हो जाता है,

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.47.58)

नागासनो नागतल्पो महासिद्धो भवेन्नरः । अन्ते च विष्णुना सार्धं क्रीडत्येव दिवानिशम्

nāgāsano nāgatalpo mahāsiddho bhavennaraḥ | ante ca viṣṇunā sārdhaṁ krīḍatyeva divāniśam

नाग ही उसका आसन और नाग ही उसकी शय्या बन जाते हैं, और वह मनुष्य महासिद्ध हो जाता है; अन्त में वह विष्णु के साथ ही दिन-रात क्रीड़ा करता है।

अध्याय 46अध्याय-सूचीअध्याय 48