Skip to main content

नवम स्कन्ध · अध्याय 48

मनसा उपाख्यान वर्णन

अध्याय 47अध्याय-सूचीअध्याय 49

श्लोक 1 (devibhagavatam.9.48.1)

श्रीनारायण उवाच । मत्तः पूजाविधानं च श्रूयतां मुनिपुङ्गव । ध्यानं च सामवेदोक्तं प्रोक्तं देवीविधानकम्

śrīnārāyaṇa uvāca | mattaḥ pūjāvidhānaṁ ca śrūyatāṁ munipuṅgava | dhyānaṁ ca sāmavedoktaṁ proktaṁ devīvidhānakam

श्री नारायण ने कहा — हे मुनिपुंगव, अब मुझसे उनकी पूजा-विधि सुनो; सामवेद में कहा गया ध्यान और देवी की विधि जो कही गई है।

श्लोक 2 (devibhagavatam.9.48.2)

श्वेतचम्पकवर्णाभां रत्नभूषणभूषिताम् । वह्निशुद्धांशुकाधानां नागयज्ञोपवीतिनीम्

śvetacampakavarṇābhāṁ ratnabhūṣaṇabhūṣitām | vahniśuddhāṁśukādhānāṁ nāgayajñopavītinīm

[ध्यान करना चाहिए] — श्वेत चम्पक के वर्ण वाली, रत्नाभूषणों से भूषित, अग्नि से शुद्ध किए वस्त्र धारण किए, नाग का यज्ञोपवीत धारण किए,

श्लोक 3 (devibhagavatam.9.48.3)

महाज्ञानयुतां तां च प्रवरज्ञानिनां वराम् । सिद्धाधिष्ठातृदेवीं च सिद्धां सिद्धिप्रदां भजे

mahājñānayutāṁ tāṁ ca pravarajñānināṁ varām | siddhādhiṣṭhātṛdevīṁ ca siddhāṁ siddhipradāṁ bhaje

महाज्ञान से युक्त, श्रेष्ठ ज्ञानियों में श्रेष्ठ — मैं उन सिद्धों की अधिष्ठात्री देवी, स्वयं सिद्धा, सिद्धि देने वाली का भजन करता हूँ।

श्लोक 4 (devibhagavatam.9.48.4)

इति ध्यात्वा च तां देवीं मूलेनैव प्रपूजयेत् । नैवेद्यैर्विविधैर्धूपैः पुष्पगन्धानुलेपनैः

iti dhyātvā ca tāṁ devīṁ mūlenaiva prapūjayet | naivedyairvividhairdhūpaiḥ puṣpagandhānulepanaiḥ

ऐसा ध्याकर उस देवी की मूल-मन्त्र से पूजा करनी चाहिए — नाना नैवेद्यों, धूप, पुष्प, गन्ध और अनुलेप से,

श्लोक 5 (devibhagavatam.9.48.5)

मूलमन्त्रैश्च वेदोक्तैर्भक्तानां वाच्छितप्रदः । मुने कल्पतरुर्नाम सुसिद्धो द्वादशाक्षरः

mūlamantraiśca vedoktairbhaktānāṁ vācchitapradaḥ | mune kalpatarurnāma susiddho dvādaśākṣaraḥ

वेदोक्त मूल-मन्त्रों से, जो भक्तों की वांछा पूर्ण करते हैं; हे मुनि, इसका नाम "कल्पतरु" है, अत्यंत सिद्ध, बारह अक्षरों का —

श्लोक 6 (devibhagavatam.9.48.6)

ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऐं मनसादेव्यै स्वाहेति कीर्तितः । पञ्चलक्षजपेनैव मन्त्रसिद्धिर्भवेन्नृणाम्

oṁ hrīṁ śrīṁ klīṁ aiṁ manasādevyai svāheti kīrtitaḥ | pañcalakṣajapenaiva mantrasiddhirbhavennṛṇām

"ॐ ह्रीं श्रीं क्लीं ऐं मनसादेव्यै स्वाहा" — ऐसा कहा गया है। पाँच लाख जप से ही मनुष्यों को मन्त्र-सिद्धि प्राप्त होती है।

श्लोक 7 (devibhagavatam.9.48.7)

मन्त्रसिद्धिर्भवेद्यस्य स सिद्धो जगतीतले । सुधासमं विषं तस्य धन्वन्तरिसमो भवेत्

mantrasiddhirbhavedyasya sa siddho jagatītale | sudhāsamaṁ viṣaṁ tasya dhanvantarisamo bhavet

जिसे मन्त्र-सिद्धि प्राप्त होती है, वह पृथ्वी-तल पर सिद्ध बन जाता है; उसे विष अमृत के समान और वह धन्वन्तरि के समान हो जाता है।

श्लोक 8 (devibhagavatam.9.48.8)

ब्रह्मन्स्नात्वा तु सङ्क्रान्त्यां गूढशालासु यत्नतः । आवाह्य देवीमीशानां पूजयेद्योऽतिभक्तितः

brahmansnātvā tu saṅkrāntyāṁ gūḍhaśālāsu yatnataḥ | āvāhya devīmīśānāṁ pūjayedyo'tibhaktitaḥ

हे ब्रह्मन्, जो संक्रान्ति में स्नान कर, यत्नपूर्वक गुप्त कक्ष में देवी ईश्वरी का आवाहन कर अत्यंत भक्तिपूर्वक पूजा करता है,

श्लोक 9 (devibhagavatam.9.48.9)

पञ्चम्यां मनसा ध्यायन् देव्यै दद्याच्च यो बलिम् । धनवान्पुत्रवांश्चैव कीर्तिमान्स भवेद् ध्रुवम्

pañcamyāṁ manasā dhyāyan devyai dadyācca yo balim | dhanavānputravāṁścaiva kīrtimānsa bhaved dhruvam

और जो पंचमी को मन से ध्यान करते हुए देवी को बलि अर्पित करता है, वह निश्चय ही धनवान्, पुत्रवान् और कीर्तिमान् बन जाता है।

श्लोक 10 (devibhagavatam.9.48.10)

पूजाविधानं कथितं तदाख्यानं निशामय । कथयामि महाभाग यच्छ्रुतं धर्मवक्त्रतः

pūjāvidhānaṁ kathitaṁ tadākhyānaṁ niśāmaya | kathayāmi mahābhāga yacchrutaṁ dharmavaktrataḥ

पूजा-विधान कहा गया; अब उनका आख्यान सुनो। हे महाभाग, मैं वह कहता हूँ, जो धर्म के मुख से सुना गया।

श्लोक 11 (devibhagavatam.9.48.11)

पुरा नागभयाक्रान्ता बभूवुर्मानवा भुवि । गतास्ते शरणं सर्वे कश्यपं मुनिपुङ्गवम्

purā nāgabhayākrāntā babhūvurmānavā bhuvi | gatāste śaraṇaṁ sarve kaśyapaṁ munipuṅgavam

पूर्वकाल में पृथ्वी पर मनुष्य नाग-भय से आक्रान्त थे; वे सब मुनिश्रेष्ठ कश्यप की शरण में गए।

श्लोक 12 (devibhagavatam.9.48.12)

मन्त्रांश्च ससृजे भीतः कश्यपो ब्रह्मणान्वितः । वेदबीजानुसारेण चोपदेशेन ब्रह्मणः

mantrāṁśca sasṛje bhītaḥ kaśyapo brahmaṇānvitaḥ | vedabījānusāreṇa copadeśena brahmaṇaḥ

भयभीत कश्यप ने ब्रह्मा सहित मन्त्रों की रचना की — वेद के बीजाक्षरों के अनुसार और ब्रह्मा के उपदेश से।

श्लोक 13 (devibhagavatam.9.48.13)

मन्त्राधिष्ठातृदेवीं तां मनसा ससृजे तथा । तपसा मनसा तेन बभूव मनसा च सा

mantrādhiṣṭhātṛdevīṁ tāṁ manasā sasṛje tathā | tapasā manasā tena babhūva manasā ca sā

उन्होंने मन्त्र की उस अधिष्ठात्री देवी को मन से रचा; तप और मन (मनस्) से रचे जाने के कारण वे "मनसा" कहलाईं।

श्लोक 14 (devibhagavatam.9.48.14)

कुमारी सा च सम्भूता जगाम शङ्करालयम् । भक्त्या सम्पूज्य कैलासे तुष्टाव चन्द्रशेखरम्

kumārī sā ca sambhūtā jagāma śaṅkarālayam | bhaktyā sampūjya kailāse tuṣṭāva candraśekharam

वे कुमारी उत्पन्न होकर शंकर के धाम गईं; कैलास में भक्तिपूर्वक पूजा कर चन्द्रशेखर की स्तुति की।

श्लोक 15 (devibhagavatam.9.48.15)

दिव्यवर्षसहस्रं तं सिषेवे च मुनेः सुता । आशुतोषो महेशश्च तां च तुष्टो बभूव ह

divyavarṣasahasraṁ taṁ siṣeve ca muneḥ sutā | āśutoṣo maheśaśca tāṁ ca tuṣṭo babhūva ha

उस मुनि-पुत्री ने एक हज़ार दिव्य वर्षों तक उनकी सेवा की; और शीघ्र प्रसन्न होने वाले महेश उनसे सन्तुष्ट हो गए।

श्लोक 16 (devibhagavatam.9.48.16)

महाज्ञानं ददौ तस्यै पाठयामास साम च । कृष्णमन्त्रं कल्पतरुं ददावष्टाक्षरं मुने

mahājñānaṁ dadau tasyai pāṭhayāmāsa sāma ca | kṛṣṇamantraṁ kalpataruṁ dadāvaṣṭākṣaraṁ mune

उन्होंने उन्हें महाज्ञान दिया, साम का पाठ कराया; हे मुनि, उन्होंने कृष्ण-मन्त्र, कल्पवृक्ष-सम अष्टाक्षर मन्त्र दिया,

श्लोक 17 (devibhagavatam.9.48.17)

लक्ष्मीमायाकामबीजं ङेऽन्तं कृष्णपदं ततः । त्रैलोक्यमङ्गलं नाम कवचं पूजनक्रमम्

lakṣmīmāyākāmabījaṁ ṅe'ntaṁ kṛṣṇapadaṁ tataḥ | trailokyamaṅgalaṁ nāma kavacaṁ pūjanakramam

लक्ष्मी-माया-काम के बीजाक्षरों से युक्त, "ङे"-अन्त, फिर "कृष्ण" पद; "त्रैलोक्यमंगल" नामक कवच और पूजन-क्रम,

श्लोक 18 (devibhagavatam.9.48.18)

पुरश्चर्याक्रमं चापि वेदोक्तं सर्वसम्मतम् । प्राप्य मृत्युञ्जयान्मन्त्रं सा सती च मुनेः सुता

puraścaryākramaṁ cāpi vedoktaṁ sarvasammatam | prāpya mṛtyuñjayānmantraṁ sā satī ca muneḥ sutā

तथा पुरश्चर्या-क्रम, वेदोक्त, सर्वसम्मत — यह सब दिया। मृत्युंजय से यह मन्त्र प्राप्त कर वे सती मुनि-पुत्री,

श्लोक 19 (devibhagavatam.9.48.19)

जगाम तपसे साध्वी पुष्करं शङ्कराज्ञया । त्रियुगं च तपस्तप्त्वा कृष्णस्य परमात्मनः

jagāma tapase sādhvī puṣkaraṁ śaṅkarājñayā | triyugaṁ ca tapastaptvā kṛṣṇasya paramātmanaḥ

शंकर की आज्ञा से तप हेतु पुष्कर गईं। परमात्मा कृष्ण की तीन युगों तक तपस्या करके,

श्लोक 20 (devibhagavatam.9.48.20)

सिद्धा बभूव सा देवी ददर्श पुरतः प्रभुम् । दृष्ट्वा कृशाङ्गीं बालां च कृपया च कृपानिधिः

siddhā babhūva sā devī dadarśa purataḥ prabhum | dṛṣṭvā kṛśāṅgīṁ bālāṁ ca kṛpayā ca kṛpānidhiḥ

वे देवी सिद्ध हो गईं और उन्होंने प्रभु को अपने सामने देखा। तप से कृशांगी उस बालिका को देखकर उस कृपानिधि ने,

श्लोक 21 (devibhagavatam.9.48.21)

पूजां च कारयामास चकार च स्वयं हरिः । वरं च प्रददौ तस्यै पूजिता त्वं भवे भव

pūjāṁ ca kārayāmāsa cakāra ca svayaṁ hariḥ | varaṁ ca pradadau tasyai pūjitā tvaṁ bhave bhava

कृपापूर्वक उनकी पूजा करवाई और स्वयं हरि ने भी की; और उन्हें वर दिया — "तुम हर जन्म में पूजित होओगी।"

श्लोक 22 (devibhagavatam.9.48.22)

वरं दत्त्वा तु कल्याण्यै ततश्चान्तर्दधे हरिः । प्रथमे पूजिता सा च कृष्णेन परमात्मना

varaṁ dattvā tu kalyāṇyai tataścāntardadhe hariḥ | prathame pūjitā sā ca kṛṣṇena paramātmanā

उस कल्याणी को वर देकर हरि तब अन्तर्धान हो गए। सबसे पहले उनकी पूजा परमात्मा कृष्ण ने की;

श्लोक 23 (devibhagavatam.9.48.23)

द्वितीये शङ्करेणैव कश्यपेन सुरेण च । मुनिना मनुना चैव नागेन मानवादिभिः

dvitīye śaṅkareṇaiva kaśyapena sureṇa ca | muninā manunā caiva nāgena mānavādibhiḥ

दूसरी बार शंकर ने ही, कश्यप और देवों ने; मुनियों, मनुओं, नागों और मनुष्यादि ने —

श्लोक 24 (devibhagavatam.9.48.24)

बभूव पूजिता सा च त्रिषु लोकेषु सुव्रता । जरत्कारुमुनीन्द्राय कश्यपस्तां ददौ पुरा

babhūva pūjitā sā ca triṣu lokeṣu suvratā | jaratkārumunīndrāya kaśyapastāṁ dadau purā

वह सुव्रता तीनों लोकों में पूजित हुईं। कश्यप ने पूर्वकाल में उन्हें मुनीन्द्र जरत्कारु को दे दिया।

श्लोक 25 (devibhagavatam.9.48.25)

अयाचितो मुनिश्रेष्ठो जग्राह ब्राह्मणाज्ञया । कृत्वोद्वाहं महायोगी विश्रान्तस्तपसा चिरम्

ayācito muniśreṣṭho jagrāha brāhmaṇājñayā | kṛtvodvāhaṁ mahāyogī viśrāntastapasā ciram

बिना माँगे ही मुनिश्रेष्ठ ने ब्रह्मा की आज्ञा से उन्हें ग्रहण किया। विवाह कर वह महायोगी, दीर्घ तप से विश्राम पाकर,

श्लोक 26 (devibhagavatam.9.48.26)

सुष्वाप देव्या जघने वटमूले च पुष्करे । निद्रां जगाम स मुनिः स्मृत्वा निद्रेशमीश्वरम्

suṣvāpa devyā jaghane vaṭamūle ca puṣkare | nidrāṁ jagāma sa muniḥ smṛtvā nidreśamīśvaram

पुष्कर में वटवृक्ष की जड़ में देवी की गोद में सो गए; उस मुनि ने निद्रा के स्वामी ईश्वर का स्मरण करते हुए नींद ली।

श्लोक 27 (devibhagavatam.9.48.27)

जगामास्तं दिनकरः सायङ्काल उपस्थिते । सञ्चिन्त्य मनसा साध्वी मनसा सा पतिव्रता

jagāmāstaṁ dinakaraḥ sāyaṅkāla upasthite | sañcintya manasā sādhvī manasā sā pativratā

सायंकाल आते-आते सूर्य अस्त होने लगे। मन से चिन्तन करते हुए वह साध्वी, पतिव्रता मनसा,

श्लोक 28 (devibhagavatam.9.48.28)

धर्मलोपभयेनैव चकारालोचनं सती । अकृत्वा पश्चिमां सन्ध्यां नित्यां चैव द्विजन्मनाम्

dharmalopabhayenaiva cakārālocanaṁ satī | akṛtvā paścimāṁ sandhyāṁ nityāṁ caiva dvijanmanām

धर्म-लोप के भय से उस सती ने विचार किया — "यदि पति द्विजों के लिए नित्य पश्चिम सन्ध्या नहीं करेंगे,

श्लोक 29 (devibhagavatam.9.48.29)

ब्रह्महत्यादिकं पापं लभिष्यति पतिर्मम । नोपतिष्ठति यः पूर्वां नोपास्ते यस्तु पश्चिमाम्

brahmahatyādikaṁ pāpaṁ labhiṣyati patirmama | nopatiṣṭhati yaḥ pūrvāṁ nopāste yastu paścimām

— तो मेरे पति को ब्रह्महत्या आदि पाप लगेगा। जो पूर्व सन्ध्या नहीं करता, जो पश्चिम की उपासना नहीं करता —

श्लोक 30 (devibhagavatam.9.48.30)

स सर्वत्राशुचिर्नित्यं ब्रह्महत्यादिकं लभेत् । वेदोक्तमिति सञ्चिन्त्य बोधयामास सुन्दरी

sa sarvatrāśucirnityaṁ brahmahatyādikaṁ labhet | vedoktamiti sañcintya bodhayāmāsa sundarī

वह सर्वदा अशुद्ध रहता है, उसे ब्रह्महत्या आदि पाप लगता है — यह वेद में कहा गया है।" ऐसा सोचकर उस सुन्दरी ने उन्हें जगाया।

श्लोक 31 (devibhagavatam.9.48.31)

स च बुद्धो मुनिश्रेष्ठस्तां चुकोप भृशं मुने । मुनिरुवाच । कथं मे सुखिनः साध्वि निद्राभङ्गः कृतस्त्वया

sa ca buddho muniśreṣṭhastāṁ cukopa bhṛśaṁ mune | muniruvāca | kathaṁ me sukhinaḥ sādhvi nidrābhaṅgaḥ kṛtastvayā

जागकर वह मुनिश्रेष्ठ, हे मुनि, उन पर अत्यंत क्रुद्ध हो गए। मुनि ने कहा — "हे साध्वी, तूने सुखपूर्वक सोए हुए मेरी नींद क्यों तोड़ी?

श्लोक 32 (devibhagavatam.9.48.32)

व्यर्थं व्रतादिकं तस्या या भर्तुश्चापकारिणी । तपश्चानशनं चैव व्रतं दानादिकं च यत्

vyarthaṁ vratādikaṁ tasyā yā bhartuścāpakāriṇī | tapaścānaśanaṁ caiva vrataṁ dānādikaṁ ca yat

जो स्त्री अपने पति का अपकार करती है, उसके व्रत आदि सब व्यर्थ हैं। तप, उपवास, व्रत और दान आदि जो कुछ भी —

श्लोक 33 (devibhagavatam.9.48.33)

भर्तुरप्रियकारिण्याः सर्वं भवति निष्कलम् । यया प्रियः पूजितश्च श्रीकृष्णः पूजितस्तया

bharturapriyakāriṇyāḥ sarvaṁ bhavati niṣkalam | yayā priyaḥ pūjitaśca śrīkṛṣṇaḥ pūjitastayā

— पति को अप्रिय करने वाली स्त्री का सब कुछ निष्फल हो जाता है। जो अपने प्रिय पति की पूजा करती है, उसके द्वारा साक्षात् श्रीकृष्ण की ही पूजा होती है।

श्लोक 34 (devibhagavatam.9.48.34)

पतिव्रताव्रतार्थञ्च पतिरूपो हरिः स्वयम् । सर्वदानं सर्वयज्ञः सर्वतीर्थनिषेवणम्

pativratāvratārthañca patirūpo hariḥ svayam | sarvadānaṁ sarvayajñaḥ sarvatīrthaniṣevaṇam

पतिव्रता के व्रत के लिए हरि स्वयं पति का रूप धारण करते हैं। सब दान, सब यज्ञ, सब तीर्थ-सेवन,

श्लोक 35 (devibhagavatam.9.48.35)

सर्वं व्रतं तपः सर्वमुपवासादिकं च यत् । सर्वधर्मश्च सत्यं च सर्वदेवप्रपूजनम्

sarvaṁ vrataṁ tapaḥ sarvamupavāsādikaṁ ca yat | sarvadharmaśca satyaṁ ca sarvadevaprapūjanam

सब व्रत, सब तप, सब उपवास आदि, सब धर्म, सत्य और सब देवताओं की पूजा —

श्लोक 36 (devibhagavatam.9.48.36)

तत्सर्वं स्वामिसेवायाः कलां नार्हति षोडशीम् । पुण्ये च भारते वर्षे पतिसेवा करोति या

tatsarvaṁ svāmisevāyāḥ kalāṁ nārhati ṣoḍaśīm | puṇye ca bhārate varṣe patisevā karoti yā

— यह सब स्वामी की सेवा के सोलहवें अंश की भी बराबरी नहीं करता। पवित्र भारतवर्ष में जो स्त्री पति की सेवा करती है,

श्लोक 37 (devibhagavatam.9.48.37)

वैकुण्ठे स्वामिना सार्धं सा याति ब्रह्मणः पदम् । विप्रियं कुरुते भर्तुर्विप्रियं वदति प्रियम्

vaikuṇṭhe svāminā sārdhaṁ sā yāti brahmaṇaḥ padam | vipriyaṁ kurute bharturvipriyaṁ vadati priyam

वह अपने पति के साथ वैकुण्ठ में ब्रह्म-पद को प्राप्त करती है। जो स्त्री पति को अप्रिय करती है या अप्रिय वचन कहती है,

श्लोक 38 (devibhagavatam.9.48.38)

असत्कुले प्रसूता हि तत्फलं श्रूयतां सति । कुम्भीपाकं व्रजेत्सा च यावच्चन्द्रदिवाकरौ

asatkule prasūtā hi tatphalaṁ śrūyatāṁ sati | kumbhīpākaṁ vrajetsā ca yāvaccandradivākarau

वह वास्तव में असत् कुल में जन्मी होती है; हे सती, उसका फल सुनो — वह जब तक चन्द्र-सूर्य रहते हैं, कुम्भीपाक नरक में जाती है।

श्लोक 39 (devibhagavatam.9.48.39)

ततो भवति चाण्डाली पतिपुत्रविवर्जिता । इत्युक्त्वा च मुनिश्रेष्ठो बभूव स्फुरिताधरः

tato bhavati cāṇḍālī patiputravivarjitā | ityuktvā ca muniśreṣṭho babhūva sphuritādharaḥ

फिर वह पति और पुत्र से रहित चाण्डाली बन जाती है।" ऐसा कहकर मुनिश्रेष्ठ के ओष्ठ क्रोध से फड़कने लगे।

श्लोक 40 (devibhagavatam.9.48.40)

चकम्पे तेन सा साध्वी भयेनोवाच तं पतिम् । साध्व्युवाच । सन्ध्यालोपभयेनैव निद्राभङ्गः कृतस्तव

cakampe tena sā sādhvī bhayenovāca taṁ patim | sādhvyuvāca | sandhyālopabhayenaiva nidrābhaṅgaḥ kṛtastava

इससे वह साध्वी भय से काँप उठीं और अपने पति से बोलीं। साध्वी ने कहा — "सन्ध्या-लोप के भय से ही मैंने आपकी नींद तोड़ी है।

श्लोक 41 (devibhagavatam.9.48.41)

कुरु शान्तिं महाभाग दुष्टाया मम सुव्रत । शृङ्गाराहारनिद्राणां यश्च भङ्गं करोति वै

kuru śāntiṁ mahābhāga duṣṭāyā mama suvrata | śṛṅgārāhāranidrāṇāṁ yaśca bhaṅgaṁ karoti vai

हे महाभाग, हे सुव्रत, अपनी इस दुष्टा पर शान्त होइए। जो किसी के शृंगार, आहार या निद्रा को भंग करता है,

श्लोक 42 (devibhagavatam.9.48.42)

स व्रजेत्कालसूत्रं वै यावच्चन्द्रदिवाकरौ । इत्युक्त्वा मनसा देवी स्वामिनश्चरणाम्बुजे

sa vrajetkālasūtraṁ vai yāvaccandradivākarau | ityuktvā manasā devī svāminaścaraṇāmbuje

वह जब तक चन्द्र-सूर्य रहते हैं, कालसूत्र नामक नरक में जाता है।" ऐसा कहकर देवी मनसा अपने पति के चरण-कमलों में,

श्लोक 43 (devibhagavatam.9.48.43)

पपात भक्त्या भीता च रुरोद च पुनः पुनः । कुपितं च मुनिं दृष्ट्वा श्रीसूर्यं शप्तुमुद्यतम्

papāta bhaktyā bhītā ca ruroda ca punaḥ punaḥ | kupitaṁ ca muniṁ dṛṣṭvā śrīsūryaṁ śaptumudyatam

भक्तिपूर्वक भयभीत होकर गिर पड़ीं और बार-बार रोने लगीं। उस क्रुद्ध मुनि को श्रीसूर्य को शाप देने को उद्यत देखकर,

श्लोक 44 (devibhagavatam.9.48.44)

तत्राजगाम भगवान्सन्ध्यया सह नारद । तत्रागत्य मुनिं सम्यगुवाच भास्करः स्वयम्

tatrājagāma bhagavānsandhyayā saha nārada | tatrāgatya muniṁ samyaguvāca bhāskaraḥ svayam

हे नारद, भगवान् सूर्य सन्ध्या के साथ वहाँ आए; वहाँ आकर स्वयं भास्कर ने मुनि से भलीभाँति कहा,

श्लोक 45 (devibhagavatam.9.48.45)

विनयेन च भीतश्च तया सह यथोचितम् । भास्कर उवाच । सूर्यास्तसमयं दृष्ट्वा साध्वी धर्मभयेन च

vinayena ca bhītaśca tayā saha yathocitam | bhāskara uvāca | sūryāstasamayaṁ dṛṣṭvā sādhvī dharmabhayena ca

विनयपूर्वक और भयभीत होकर, उन (मनसा) के साथ यथोचित रूप से। भास्कर ने कहा — "सूर्यास्त का समय देखकर और धर्म के भय से उस साध्वी ने,

श्लोक 46 (devibhagavatam.9.48.46)

बोधयामास त्वां विप्र शरणं त्वामहं गतः । क्षमस्व भगवन्ब्रह्मन् मां शप्तुं नोचितं मुने

bodhayāmāsa tvāṁ vipra śaraṇaṁ tvāmahaṁ gataḥ | kṣamasva bhagavanbrahman māṁ śaptuṁ nocitaṁ mune

हे विप्र, आपको जगाया। मैं आपकी शरण में आया हूँ। हे भगवन् ब्रह्मन्, मुझे क्षमा कीजिए; हे मुनि, मुझे शाप देना उचित नहीं है।

श्लोक 47 (devibhagavatam.9.48.47)

ब्राह्मणानां च हृदयं नवनीतसमं सदा । तेषां क्षणार्धं क्रोधश्च ततो भस्म भवेज्जगत्

brāhmaṇānāṁ ca hṛdayaṁ navanītasamaṁ sadā | teṣāṁ kṣaṇārdhaṁ krodhaśca tato bhasma bhavejjagat

ब्राह्मणों का हृदय सदा मक्खन के समान कोमल होता है; यदि उनका क्रोध आधे क्षण भी रहे, तो जगत् भस्म हो जाए।

श्लोक 48 (devibhagavatam.9.48.48)

पुनः स्रष्टुं द्विजः शक्तो न तेजस्वी द्विजात्परः । ब्राह्मणो ब्रह्मणो वंशः प्रज्वलन्ब्रह्मतेजसा

punaḥ sraṣṭuṁ dvijaḥ śakto na tejasvī dvijātparaḥ | brāhmaṇo brahmaṇo vaṁśaḥ prajvalanbrahmatejasā

उसे पुनः रचने में भी द्विज ही समर्थ है, द्विज से बढ़कर तेजस्वी कोई नहीं। ब्राह्मण ब्रह्म का ही वंश है, ब्रह्म-तेज से प्रज्वलित।

श्लोक 49 (devibhagavatam.9.48.49)

श्रीकृष्णं भावयेन्नित्यं ब्रह्मज्योतिः सनातनम् । सूर्यस्य वचनं श्रुत्वा द्विजस्तुष्टो बभूव ह

śrīkṛṣṇaṁ bhāvayennityaṁ brahmajyotiḥ sanātanam | sūryasya vacanaṁ śrutvā dvijastuṣṭo babhūva ha

उसे सदा सनातन ब्रह्म-ज्योति श्रीकृष्ण का भावन करना चाहिए।" सूर्य के इन वचनों को सुनकर वह द्विज सन्तुष्ट हो गए।

श्लोक 50 (devibhagavatam.9.48.50)

सूर्यो जगाम स्वस्थानं गृहीत्वा ब्राह्मणाशिषम् । तत्याज मनसां विप्रः प्रतिज्ञापालनाय च

sūryo jagāma svasthānaṁ gṛhītvā brāhmaṇāśiṣam | tatyāja manasāṁ vipraḥ pratijñāpālanāya ca

सूर्य ब्राह्मण का आशीर्वाद लेकर अपने स्थान को गए। और उस विप्र ने अपनी प्रतिज्ञा पूरी करने के लिए मनसा को त्याग दिया,

श्लोक 51 (devibhagavatam.9.48.51)

रुदतीं शोकसंयुक्तां हृदयेन विदूयता । सा सस्मार गुरुं शम्भुमिष्टदेवं विधिं हरिम्

rudatīṁ śokasaṁyuktāṁ hṛdayena vidūyatā | sā sasmāra guruṁ śambhumiṣṭadevaṁ vidhiṁ harim

जो शोक से व्याकुल हृदय से रोती रहीं। उन्होंने अपने गुरु शम्भु, अभीष्ट देवता विधाता और हरि का स्मरण किया,

श्लोक 52 (devibhagavatam.9.48.52)

कश्यपं जन्मदातारं विपत्तौ भयकर्शिता । तत्राजगाम गोपीशो भगवाच्छम्भुरेव च

kaśyapaṁ janmadātāraṁ vipattau bhayakarśitā | tatrājagāma gopīśo bhagavācchambhureva ca

अपने जन्मदाता कश्यप का भी, उस विपत्ति में भय से पीड़ित होकर। तब गोपीश भगवान् और शम्भु स्वयं वहाँ आए,

श्लोक 53 (devibhagavatam.9.48.53)

विधिश्च कश्यपश्चैव मनसा परिचिन्तितः । दृष्ट्वा विप्रोऽभीष्टदेवं निर्गुणं प्रकृतेः परम्

vidhiśca kaśyapaścaiva manasā paricintitaḥ | dṛṣṭvā vipro'bhīṣṭadevaṁ nirguṇaṁ prakṛteḥ param

और विधाता और कश्यप भी — जिन-जिन का मनसा ने चिन्तन किया था। अपने अभीष्ट, निर्गुण, प्रकृति से परे उस देवता को देखकर विप्र (जरत्कारु) ने,

श्लोक 54 (devibhagavatam.9.48.54)

तुष्टाव परया भक्त्या प्रणनाम मुहुर्मुहुः । नमश्चकार शम्भुं च ब्रह्माणं कश्यपं तथा

tuṣṭāva parayā bhaktyā praṇanāma muhurmuhuḥ | namaścakāra śambhuṁ ca brahmāṇaṁ kaśyapaṁ tathā

परम भक्ति से उनकी स्तुति की और बार-बार प्रणाम किया; शम्भु, ब्रह्मा और कश्यप को भी नमस्कार किया।

श्लोक 55 (devibhagavatam.9.48.55)

कथमागमनं देवा इति प्रश्नं चकार सः । ब्रह्मा तद्वचनं श्रुत्वा सहसा समयोचितम्

kathamāgamanaṁ devā iti praśnaṁ cakāra saḥ | brahmā tadvacanaṁ śrutvā sahasā samayocitam

उन्होंने पूछा — "हे देवगण, आपका आगमन कैसे हुआ?" ब्रह्मा ने उनके इस वचन को सुनकर तुरन्त, समयोचित,

श्लोक 56 (devibhagavatam.9.48.56)

प्रत्युवाच नमस्कृत्य हृषीकेशपदाम्बुजम् । यदि त्यक्ता धर्मपत्नी धर्मिष्ठा मनसा सती

pratyuvāca namaskṛtya hṛṣīkeśapadāmbujam | yadi tyaktā dharmapatnī dharmiṣṭhā manasā satī

हृषीकेश के चरण-कमलों को नमस्कार कर उत्तर दिया — "यदि तुमने अपनी धर्मपत्नी, धर्मिष्ठा सती मनसा को त्याग दिया है,

श्लोक 57 (devibhagavatam.9.48.57)

कुरुष्वास्यां सुतोत्पत्तिं स्वधर्मपालनाय वै । जायायां च सुतोत्पत्तिं कृत्वा पश्चात्त्यजेन्मुने

kuruṣvāsyāṁ sutotpattiṁ svadharmapālanāya vai | jāyāyāṁ ca sutotpattiṁ kṛtvā paścāttyajenmune

तो अपने धर्म-पालन के लिए इसमें सन्तान उत्पन्न करो। पत्नी में सन्तान उत्पन्न करके ही, हे मुनि, बाद में त्यागना चाहिए —

श्लोक 58 (devibhagavatam.9.48.58)

अकृत्वा तु सुतोत्पत्तिं विरागी यस्त्यजेत्प्रियाम् । स्रवते तस्य पुण्यं च चालन्यां च यथा जलम्

akṛtvā tu sutotpattiṁ virāgī yastyajetpriyām | sravate tasya puṇyaṁ ca cālanyāṁ ca yathā jalam

— सन्तान उत्पन्न किए बिना जो वैरागी होकर प्रिया को त्याग देता है, उसका पुण्य वैसे ही बह जाता है जैसे हिलते बर्तन से जल।"

श्लोक 59 (devibhagavatam.9.48.59)

ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा जरत्कारुर्मुनीश्वरः । चकार नाभिसंस्पर्शं योगेन मन्त्रपूर्वकम्

brahmaṇo vacanaṁ śrutvā jaratkārurmunīśvaraḥ | cakāra nābhisaṁsparśaṁ yogena mantrapūrvakam

ब्रह्मा के वचन सुनकर मुनीश्वर जरत्कारु ने योग से मन्त्रपूर्वक उनकी नाभि का स्पर्श किया।

श्लोक 60 (devibhagavatam.9.48.60)

मनसाया मुनिश्रेष्ठ मुनिश्रेष्ठ उवाच ताम् । जरत्कारुरुवाच । गर्भेणानेन मनसे तव पुत्रो भविष्यति

manasāyā muniśreṣṭha muniśreṣṭha uvāca tām | jaratkāruruvāca | garbheṇānena manase tava putro bhaviṣyati

उस मुनिश्रेष्ठ ने मनसा से कहा। जरत्कारु ने कहा — "हे मनसा, इस गर्भ से तुम्हें पुत्र होगा —

श्लोक 61 (devibhagavatam.9.48.61)

जितेन्द्रियाणां प्रवरो धार्मिको ब्राह्मणाग्रणीः । तेजस्वी च तपस्वी च यशस्वी च गुणान्वितः

jitendriyāṇāṁ pravaro dhārmiko brāhmaṇāgraṇīḥ | tejasvī ca tapasvī ca yaśasvī ca guṇānvitaḥ

— जितेन्द्रियों में श्रेष्ठ, धार्मिक, ब्राह्मणों में अग्रणी; तेजस्वी, तपस्वी, यशस्वी और गुणवान्;

श्लोक 62 (devibhagavatam.9.48.62)

वरो वेदविदां चैव ज्ञानिनां योगिनां तथा । स च पुत्रो विष्णुभक्तो धार्मिकः कुलमुद्धरेत्

varo vedavidāṁ caiva jñānināṁ yogināṁ tathā | sa ca putro viṣṇubhakto dhārmikaḥ kulamuddharet

वेदविदों, ज्ञानियों और योगियों में श्रेष्ठ। वह पुत्र, विष्णु-भक्त और धार्मिक, हमारे कुल का उद्धार करेगा।

श्लोक 63 (devibhagavatam.9.48.63)

नृत्यन्ति पितरः सर्वे जन्ममात्रेण वै मुदा । पतिव्रता सुशीला या सा प्रिया प्रियवादिनी

nṛtyanti pitaraḥ sarve janmamātreṇa vai mudā | pativratā suśīlā yā sā priyā priyavādinī

उसके जन्म-मात्र से ही सब पितर हर्षपूर्वक नाचने लगेंगे। जो पतिव्रता, सुशीला, प्रिय और प्रिय-वचन बोलने वाली स्त्री है,

श्लोक 64 (devibhagavatam.9.48.64)

धर्मिष्ठा पुत्रमाता च कुलस्त्री कुलपालिका । हरिभक्तिप्रदो बन्धुर्न चाभीष्टसुखप्रदः

dharmiṣṭhā putramātā ca kulastrī kulapālikā | haribhaktiprado bandhurna cābhīṣṭasukhapradaḥ

धर्मपरायण, पुत्र की माता, कुल की स्त्री, कुल की रक्षक — [वही सच्ची पत्नी है]। सच्चा बन्धु वह है जो हरि की भक्ति दे, न कि जो केवल अभीष्ट सुख दे।

श्लोक 65 (devibhagavatam.9.48.65)

यो बन्धुश्चेत्स च पिता हरिवर्त्मप्रदर्शकः । सा गर्भधारिणी या च गर्भावासविमोचनी

yo bandhuścetsa ca pitā harivartmapradarśakaḥ | sā garbhadhāriṇī yā ca garbhāvāsavimocanī

यदि कोई सच्चा बन्धु है, तो वह पिता के समान है, जो हरि का मार्ग दिखाता है। सच्ची गर्भधारिणी वही है, जो [अपने पुत्र को] गर्भ-वास से भी मुक्त करती है।

श्लोक 66 (devibhagavatam.9.48.66)

दयारूपा च भगिनी यमभीतिविमोचनी । विष्णुमन्त्रप्रदाता च स गुरुर्विष्णुभक्तिदः

dayārūpā ca bhaginī yamabhītivimocanī | viṣṇumantrapradātā ca sa gururviṣṇubhaktidaḥ

सच्ची बहन दया-स्वरूपा है, जो यम के भय से मुक्त करती है। सच्चा गुरु वह है जो विष्णु-मन्त्र देता है, जो विष्णु-भक्ति देता है।

श्लोक 67 (devibhagavatam.9.48.67)

गुरुश्च ज्ञानदो यो हि यज्ज्ञानं कृष्णभावनम् । आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं ततो विश्वं चराचरम्

guruśca jñānado yo hi yajjñānaṁ kṛṣṇabhāvanam | ābrahmastambaparyantaṁ tato viśvaṁ carācaram

सच्चा गुरु वही है जो ज्ञान देता है — और वह ज्ञान कृष्ण का भावन है, ब्रह्मा से लेकर घास के तिनके तक, और उससे भी आगे चराचर विश्व तक।

श्लोक 68 (devibhagavatam.9.48.68)

आविर्भूतं तिरोभूतं किं वा ज्ञानं तदन्यतः । वेदजं यज्ञजं यद्यत्तत्सारं हरिसेवनम्

āvirbhūtaṁ tirobhūtaṁ kiṁ vā jñānaṁ tadanyataḥ | vedajaṁ yajñajaṁ yadyattatsāraṁ harisevanam

जो प्रकट और अप्रकट है, उससे परे और क्या ज्ञान है? वेद से उत्पन्न, यज्ञ से उत्पन्न जो कुछ भी है, उसका सार हरि की सेवा है।

श्लोक 69 (devibhagavatam.9.48.69)

तत्त्वानां सारभूतं च हरेरन्यद्विडम्बनम् । दत्तं ज्ञानं मया तुभ्यं स स्वामी ज्ञानदो हि यः

tattvānāṁ sārabhūtaṁ ca hareranyadviḍambanam | dattaṁ jñānaṁ mayā tubhyaṁ sa svāmī jñānado hi yaḥ

सब तत्त्वों का सारभूत हरि हैं, उनके अतिरिक्त सब कुछ केवल छलावा है। मैंने तुम्हें यह ज्ञान दिया है; वही सच्चा स्वामी है जो ज्ञान देता है।

श्लोक 70 (devibhagavatam.9.48.70)

ज्ञानात्प्रमुच्यते बन्धात्स रिपुर्यो हि बन्धदः । विष्णुभक्तियुतं ज्ञानं नो ददाति च यो गुरुः

jñānātpramucyate bandhātsa ripuryo hi bandhadaḥ | viṣṇubhaktiyutaṁ jñānaṁ no dadāti ca yo guruḥ

ज्ञान से ही बन्धन से मुक्ति मिलती है; जो और बाँधता है, वह शत्रु है। जो कथित गुरु विष्णु-भक्ति से युक्त ज्ञान नहीं देता —

श्लोक 71 (devibhagavatam.9.48.71)

स रिपुः शिष्यघाती च यतो बन्धान्न मोचयेत् । जननीं गर्भजक्लेशाद्यमयातनया तथा

sa ripuḥ śiṣyaghātī ca yato bandhānna mocayet | jananīṁ garbhajakleśādyamayātanayā tathā

— वह शत्रु है, अपने शिष्य का घातक है, क्योंकि वह उसे बन्धन से मुक्त नहीं करता। जैसे [सच्ची माता अपनी सन्तान को] गर्भ के क्लेश से और यम की यातना से,

श्लोक 72 (devibhagavatam.9.48.72)

न मोचयेद्यः स कथं गुरुस्तातो हि बान्धवः । परमानन्दरूपं च कृष्णमार्गमनश्वरम्

na mocayedyaḥ sa kathaṁ gurustāto hi bāndhavaḥ | paramānandarūpaṁ ca kṛṣṇamārgamanaśvaram

जो मुक्त नहीं करता, वह गुरु, पिता या बन्धु कैसे हो सकता है? जो कृष्ण के परमानन्द-स्वरूप, अविनाशी मार्ग को —

श्लोक 73 (devibhagavatam.9.48.73)

न दर्शयेद्यः सततं कीदृशो बान्धवो नृणाम् । भज साध्वि परं ब्रह्माच्युतं कृष्णं च निर्गुणम्

na darśayedyaḥ satataṁ kīdṛśo bāndhavo nṛṇām | bhaja sādhvi paraṁ brahmācyutaṁ kṛṣṇaṁ ca nirguṇam

— निरन्तर नहीं दिखाता, वह मनुष्यों का कैसा बन्धु है? हे साध्वी, तुम परम ब्रह्म, अच्युत, निर्गुण कृष्ण का भजन करो।

श्लोक 74 (devibhagavatam.9.48.74)

निर्मूलं च भवेत्पुंसां कर्म वै तस्य सेवया । मया छलेन त्वं त्यक्ता क्षमस्वैतन्मम प्रिये

nirmūlaṁ ca bhavetpuṁsāṁ karma vai tasya sevayā | mayā chalena tvaṁ tyaktā kṣamasvaitanmama priye

उनकी सेवा से मनुष्यों का कर्म समूल नष्ट हो जाता है। मैंने छल से तुम्हें त्यागा है, हे प्रिये, इसके लिए मुझे क्षमा करो।

श्लोक 75 (devibhagavatam.9.48.75)

क्षमायुतानां साध्वीनां सत्त्वात्क्रोधो न विद्यते । पुष्करे तपसे यामि गच्छ देवि यथासुखम्

kṣamāyutānāṁ sādhvīnāṁ sattvātkrodho na vidyate | puṣkare tapase yāmi gaccha devi yathāsukham

क्षमाशील साध्वी स्त्रियों में उनके सत्त्व-गुण के कारण क्रोध नहीं होता। मैं तप के लिए पुष्कर जाता हूँ; हे देवी, तुम जहाँ सुख हो वहाँ जाओ।

श्लोक 76 (devibhagavatam.9.48.76)

श्रीकृष्णचरणाम्भोजे निःस्पृहाणां मनोरथाः । जरत्कारुवचः श्रुत्वा मनसा शोककातरा

śrīkṛṣṇacaraṇāmbhoje niḥspṛhāṇāṁ manorathāḥ | jaratkāruvacaḥ śrutvā manasā śokakātarā

श्रीकृष्ण के चरण-कमलों में ही निःस्पृह पुरुषों के मनोरथ रहते हैं।" जरत्कारु के वचन सुनकर शोक-कातर मनसा,

श्लोक 77 (devibhagavatam.9.48.77)

साश्रुनेत्रा च विनयादुवाच प्राणवल्लभम् । मनसोवाच । दोषो नास्त्येव मे त्यक्तुं निद्राभङ्गेन ते प्रभो

sāśrunetrā ca vinayāduvāca prāṇavallabham | manasovāca | doṣo nāstyeva me tyaktuṁ nidrābhaṅgena te prabho

अश्रुपूरित नेत्रों से विनयपूर्वक अपने प्राणप्रिय से बोलीं। मनसा ने कहा — "हे प्रभु, आपकी नींद तोड़ने से मुझमें कोई दोष नहीं है।

श्लोक 78 (devibhagavatam.9.48.78)

यत्र स्मरामि त्वां नित्यं तत्र मामागमिष्यसि । बन्धुभेदः क्लेशतमः पुत्रभेदस्ततः परम्

yatra smarāmi tvāṁ nityaṁ tatra māmāgamiṣyasi | bandhubhedaḥ kleśatamaḥ putrabhedastataḥ param

जहाँ भी मैं आपका सदा स्मरण करूँगी, वहाँ आप मुझे प्राप्त होंगे। बन्धु-वियोग क्लेश का अन्धकार है, पुत्र-वियोग उससे भी अधिक;

श्लोक 79 (devibhagavatam.9.48.79)

प्राणेशभेदः प्राणानां विच्छेदात्सर्वतः परः । पतिः पतिव्रतानां तु शतपुत्राधिकं प्रियः

prāṇeśabhedaḥ prāṇānāṁ vicchedātsarvataḥ paraḥ | patiḥ pativratānāṁ tu śataputrādhikaṁ priyaḥ

प्राण-नाथ का वियोग तो प्राणों के वियोग से भी अधिक है। पतिव्रता स्त्रियों के लिए पति सौ पुत्रों से भी बढ़कर प्रिय है।

श्लोक 80 (devibhagavatam.9.48.80)

सर्वस्मात्तु प्रियः स्त्रीणां प्रियस्तेनोच्यते बुधैः । पुत्रे यथैकपुत्राणां वैष्णवानां यथा हरौ

sarvasmāttu priyaḥ strīṇāṁ priyastenocyate budhaiḥ | putre yathaikaputrāṇāṁ vaiṣṇavānāṁ yathā harau

वह स्त्रियों को सबसे अधिक प्रिय है, इसीलिए विद्वानों ने उसे "प्रिय" कहा है। जैसे एक पुत्र वाले को पुत्र प्रिय है, जैसे वैष्णवों को हरि प्रिय हैं,

श्लोक 81 (devibhagavatam.9.48.81)

नेत्रे यथैकनेत्राणां तृषितानां यथा जले । क्षुधितानां यथान्ने च कामुकानां च मैथुने

netre yathaikanetrāṇāṁ tṛṣitānāṁ yathā jale | kṣudhitānāṁ yathānne ca kāmukānāṁ ca maithune

जैसे एक-नेत्र वाले को उसका नेत्र, प्यासे को जल, भूखे को अन्न, कामुक को मैथुन प्रिय है,

श्लोक 82 (devibhagavatam.9.48.82)

यथा परस्वे चौराणां यथा जारे कुयोषिताम् । विदुषां च यथा शास्त्रे वाणिज्ये वणिजां यथा

yathā parasve caurāṇāṁ yathā jāre kuyoṣitām | viduṣāṁ ca yathā śāstre vāṇijye vaṇijāṁ yathā

जैसे चोरों को पराया धन, कुलटा को उपपति, विद्वानों को शास्त्र, वणिकों को व्यापार प्रिय है —

श्लोक 83 (devibhagavatam.9.48.83)

तथा शश्वन्मनः कान्ते साध्वीनां योषितां प्रभो । इत्युक्त्वा मनसा देवी पपात स्वामिनः पदे

tathā śaśvanmanaḥ kānte sādhvīnāṁ yoṣitāṁ prabho | ityuktvā manasā devī papāta svāminaḥ pade

— वैसे ही, हे प्रभु, साध्वी स्त्रियों के मन को पति सदा प्रिय होता है।" ऐसा कहकर देवी मनसा अपने पति के चरणों में गिर पड़ीं।

श्लोक 84 (devibhagavatam.9.48.84)

क्षणं चकार क्रोडे तां कृपया च कृपानिधिः । नेत्रोदकेन मनसां स्नापयामास तां मुनिः

kṣaṇaṁ cakāra kroḍe tāṁ kṛpayā ca kṛpānidhiḥ | netrodakena manasāṁ snāpayāmāsa tāṁ muniḥ

उस कृपानिधि ने कृपापूर्वक क्षणभर उन्हें गोद में लिया; मुनि ने अपने नेत्रों के जल से मनसा को स्नान कराया,

श्लोक 85 (devibhagavatam.9.48.85)

साश्रु नेत्रा मुनेः क्रोडं सिषेच भेदकातरा । तदा ज्ञानेन तौ द्वौ च विशोकौ सम्बभूवतुः

sāśru netrā muneḥ kroḍaṁ siṣeca bhedakātarā | tadā jñānena tau dvau ca viśokau sambabhūvatuḥ

और वियोग-भय से कातर, अश्रुपूरित नेत्रों वाली उन्होंने मुनि की गोद को अपने अश्रुओं से सींचा। तब ज्ञान से वे दोनों शोकरहित हो गए।

श्लोक 86 (devibhagavatam.9.48.86)

स्मारं स्मारं पदाम्भोजं कृष्णस्य परमात्मनः । जगाम तपसे विप्रः स्वकान्तां सम्प्रबोध्य च

smāraṁ smāraṁ padāmbhojaṁ kṛṣṇasya paramātmanaḥ | jagāma tapase vipraḥ svakāntāṁ samprabodhya ca

परमात्मा कृष्ण के चरण-कमलों का बार-बार स्मरण करते हुए, उस विप्र ने अपनी प्रिया को सान्त्वना देकर तप के लिए प्रस्थान किया।

श्लोक 87 (devibhagavatam.9.48.87)

जगाम मनसा शम्भोः कैलासं मन्दिरं गुरोः । पार्वती बोधयामास मनसां शोककर्शिताम्

jagāma manasā śambhoḥ kailāsaṁ mandiraṁ guroḥ | pārvatī bodhayāmāsa manasāṁ śokakarśitām

मनसा गुरु शम्भु के कैलास-धाम गईं; पार्वती ने शोक से क्षीण मनसा को सान्त्वना दी।

श्लोक 88 (devibhagavatam.9.48.88)

शिवश्चातीव ज्ञानेन शिवेन च शिवालयः । सुप्रशस्ते दिने साध्वी सुषुवे मङ्गलक्षणे

śivaścātīva jñānena śivena ca śivālayaḥ | supraśaste dine sādhvī suṣuve maṅgalakṣaṇe

और शिव ने भी अपने अत्यंत ज्ञान से, तथा शिव के मंगलमय धाम ने भी सान्त्वना दी। एक अत्यंत शुभ दिन, मंगल-मुहूर्त में उस साध्वी ने जन्म दिया,

श्लोक 89 (devibhagavatam.9.48.89)

नारायणांशं पुत्रं तं योगिनां ज्ञानिनां गुरुम् । गर्भस्थितो महाज्ञानं श्रुत्वा शङ्करवक्त्रतः

nārāyaṇāṁśaṁ putraṁ taṁ yogināṁ jñānināṁ gurum | garbhasthito mahājñānaṁ śrutvā śaṅkaravaktrataḥ

नारायण के अंश उस पुत्र को, योगियों और ज्ञानियों के गुरु को; गर्भ में रहते हुए ही उसने शंकर के मुख से महाज्ञान सुना था,

श्लोक 90 (devibhagavatam.9.48.90)

सम्बभूव च योगीन्द्रो योगिनां ज्ञानिनां गुरुः । जातकं कारयामास वाचयामास मङ्गलम्

sambabhūva ca yogīndro yogināṁ jñānināṁ guruḥ | jātakaṁ kārayāmāsa vācayāmāsa maṅgalam

और इस प्रकार वह योगीन्द्र, योगियों और ज्ञानियों का गुरु बनकर जन्मा। शिव ने जातकर्म करवाया और मंगल-पाठ करवाया;

श्लोक 91 (devibhagavatam.9.48.91)

वेदांश्च पाठयामास शिवाय च शिवः शिशोः । मणिरत्नकिरीटांश्च ब्राह्मणेभ्यो ददौ शिवः

vedāṁśca pāṭhayāmāsa śivāya ca śivaḥ śiśoḥ | maṇiratnakirīṭāṁśca brāhmaṇebhyo dadau śivaḥ

शिशु के कल्याण के लिए शिव ने उसे वेदों का पाठ भी कराया; और शिव ने ब्राह्मणों को मणि-रत्न-जड़ित मुकुट दिए।

श्लोक 92 (devibhagavatam.9.48.92)

पार्वती च गवां लक्षं रत्नानि विविधानि च । शम्भुश्च चतुरो वेदान्वेदाङ्गानितरांस्तथा

pārvatī ca gavāṁ lakṣaṁ ratnāni vividhāni ca | śambhuśca caturo vedānvedāṅgānitarāṁstathā

पार्वती ने एक लाख गौएँ और नाना रत्न दिए; शम्भु ने बालक को चारों वेद, वेदांग और अन्य शास्त्र पढ़ाए —

श्लोक 93 (devibhagavatam.9.48.93)

बालकं पाठयामास ज्ञानं मृत्युञ्जयं परम् । भक्तिरस्त्यधिका कान्तेऽभीष्टदेवे गुरौ तथा

bālakaṁ pāṭhayāmāsa jñānaṁ mṛtyuñjayaṁ param | bhaktirastyadhikā kānte'bhīṣṭadeve gurau tathā

— उसे मृत्युंजय का वह परम ज्ञान पढ़ाया। उस प्रिय [बालक] में अपने अभीष्ट देवता और गुरु के प्रति अत्यधिक भक्ति थी;

श्लोक 94 (devibhagavatam.9.48.94)

यस्यास्तेन च तत्पुत्रो बभूवास्तीक एव च । जगाम तपसे विष्णोः पुष्करं शङ्कराज्ञया

yasyāstena ca tatputro babhūvāstīka eva ca | jagāma tapase viṣṇoḥ puṣkaraṁ śaṅkarājñayā

जिसके कारण वह पुत्र "आस्तीक" कहलाया। शंकर की आज्ञा से वह विष्णु-भक्ति में तप के लिए पुष्कर गया,

श्लोक 95 (devibhagavatam.9.48.95)

सम्प्राप्य च महामन्त्रं ततश्च परमात्मनः । दिव्यं वर्षत्रिलक्षं च तपस्तप्त्वा तपोधनः

samprāpya ca mahāmantraṁ tataśca paramātmanaḥ | divyaṁ varṣatrilakṣaṁ ca tapastaptvā tapodhanaḥ

और परमात्मा से ही महामन्त्र प्राप्त कर, उस तपोधन ने तीन लाख दिव्य वर्षों तक तप किया।

श्लोक 96 (devibhagavatam.9.48.96)

आजगाम महायोगी नमस्कर्तुं शिवं प्रभुम् । शङ्करं च नमस्कृत्य स्थित्वा तत्रैव बालकः

ājagāma mahāyogī namaskartuṁ śivaṁ prabhum | śaṅkaraṁ ca namaskṛtya sthitvā tatraiva bālakaḥ

वह महायोगी प्रभु शिव को नमस्कार करने आया; शंकर को नमस्कार कर वह बालक वहीं ठहर गया।

श्लोक 97 (devibhagavatam.9.48.97)

सा चाजगाम मनसा कश्यपस्याश्रमं पितुः । तां सपुत्रां सुतां दृष्ट्वा मुदं प्राप प्रजापतिः

sā cājagāma manasā kaśyapasyāśramaṁ pituḥ | tāṁ saputrāṁ sutāṁ dṛṣṭvā mudaṁ prāpa prajāpatiḥ

और मनसा अपने पिता कश्यप के आश्रम गईं। अपनी पुत्री को पुत्र सहित देखकर प्रजापति को बड़ा हर्ष हुआ।

श्लोक 98 (devibhagavatam.9.48.98)

शतलक्षं च रत्नानां बाह्मणेभ्यो ददौ मुने । ब्राह्मणान्भोजयामास सोऽसङ्ख्यान् श्रेयसे शिशोः

śatalakṣaṁ ca ratnānāṁ bāhmaṇebhyo dadau mune | brāhmaṇānbhojayāmāsa so'saṅkhyān śreyase śiśoḥ

हे मुनि, उन्होंने ब्राह्मणों को एक करोड़ रत्न दिए; शिशु के कल्याण के लिए असंख्य ब्राह्मणों को भोजन कराया।

श्लोक 99 (devibhagavatam.9.48.99)

अदितिश्च दितिश्चान्या मुदं प्राप परन्तप । सा सपुत्रा च सुचिरं तस्थौ तातालये सदा

aditiśca ditiścānyā mudaṁ prāpa parantapa | sā saputrā ca suciraṁ tasthau tātālaye sadā

हे परन्तप, अदिति, दिति और अन्य [कश्यप की पत्नियों] को भी हर्ष हुआ; वे पुत्र सहित दीर्घकाल तक पिता के घर में ही रहीं।

श्लोक 100 (devibhagavatam.9.48.100)

तदीयं पुनराख्यानं वक्ष्यामि तन्निशामय । अथाभिमन्युतनये ब्रह्मशापः परीक्षिते

tadīyaṁ punarākhyānaṁ vakṣyāmi tanniśāmaya | athābhimanyutanaye brahmaśāpaḥ parīkṣite

अब मैं उनका आगे का उपाख्यान कहता हूँ, वह सुनो। फिर अभिमन्यु-पुत्र परीक्षित पर ब्रह्म-शाप,

श्लोक 101 (devibhagavatam.9.48.101)

बभूव सहसा ब्रह्मन् दैवदोषेण कर्मणा । सप्ताहे समतीते तु तक्षकस्त्वां च धक्ष्यति

babhūva sahasā brahman daivadoṣeṇa karmaṇā | saptāhe samatīte tu takṣakastvāṁ ca dhakṣyati

हे ब्रह्मन्, दैव-दोष और कर्म से सहसा आ पड़ा — "सात दिन बीतने पर तक्षक तुम्हें दंश देगा।"

श्लोक 102 (devibhagavatam.9.48.102)

शशाप शृङ्गी तत्रैव कौशिक्याश्च जलेन वै । राजा श्रुत्वा तत्प्रवृत्तिं निर्वातस्थानमागतः

śaśāpa śṛṅgī tatraiva kauśikyāśca jalena vai | rājā śrutvā tatpravṛttiṁ nirvātasthānamāgataḥ

वहीं कौशिकी नदी के जल के पास शृंगी ने यह शाप दिया। यह वृत्तान्त सुनकर राजा वायु-रहित स्थान में जाकर,

श्लोक 103 (devibhagavatam.9.48.103)

तत्र तस्थौ च सप्ताहं देहरक्षणतत्परः । सप्ताहे समतीते तु गच्छन्तं तक्षकं पथि

tatra tasthau ca saptāhaṁ deharakṣaṇatatparaḥ | saptāhe samatīte tu gacchantaṁ takṣakaṁ pathi

वहाँ सात दिनों तक अपने शरीर की रक्षा में तत्पर होकर रहे। सात दिन बीतने पर, मार्ग में जाते हुए तक्षक को,

श्लोक 104 (devibhagavatam.9.48.104)

धन्वन्तरिर्नृपं भोक्तुं ददर्श गामुकः पथि । तयोर्बभूव संवादः सुप्रीतिश्च परस्परम्

dhanvantarirnṛpaṁ bhoktuṁ dadarśa gāmukaḥ pathi | tayorbabhūva saṁvādaḥ suprītiśca parasparam

मार्ग में राजा को [विष से] बचाने जा रहे धन्वन्तरि को देखा। उन दोनों में परस्पर अत्यंत मित्रतापूर्ण संवाद हुआ।

श्लोक 105 (devibhagavatam.9.48.105)

धन्वन्तरिर्मणिं प्राप तक्षकः स्वेच्छया ददौ । स ययौ तं गृहीत्वा तु सन्तुष्टो हृष्टमानसः

dhanvantarirmaṇiṁ prāpa takṣakaḥ svecchayā dadau | sa yayau taṁ gṛhītvā tu santuṣṭo hṛṣṭamānasaḥ

धन्वन्तरि को एक मणि मिली, जो तक्षक ने अपनी इच्छा से दे दी। वे उसे लेकर सन्तुष्ट, प्रसन्न मन से चले गए।

श्लोक 106 (devibhagavatam.9.48.106)

तक्षको भक्षयामास नृपं तं मञ्चके स्थितम् । राजा जगाम तरसा देहं त्यक्त्वा परत्र च

takṣako bhakṣayāmāsa nṛpaṁ taṁ mañcake sthitam | rājā jagāma tarasā dehaṁ tyaktvā paratra ca

तक्षक ने पलंग पर बैठे उस राजा को दंश दिया। राजा तुरन्त देह त्यागकर परलोक चले गए।

श्लोक 107 (devibhagavatam.9.48.107)

संस्कारं कारयामास पितुर्वै जनमेजयः । राजा चकार यज्ञं च सर्पसत्रं ततो मुने

saṁskāraṁ kārayāmāsa piturvai janamejayaḥ | rājā cakāra yajñaṁ ca sarpasatraṁ tato mune

जनमेजय ने पिता का अंतिम-संस्कार करवाया। हे मुनि, फिर उस राजा ने सर्प-सत्र नामक यज्ञ किया।

श्लोक 108 (devibhagavatam.9.48.108)

प्राणांस्तत्याज सर्पाणां समूहो ब्रह्मतेजसा । स तक्षको वै भीतस्तु महेन्द्रं शरणं ययौ

prāṇāṁstatyāja sarpāṇāṁ samūho brahmatejasā | sa takṣako vai bhītastu mahendraṁ śaraṇaṁ yayau

ब्रह्म-तेज से असंख्य सर्पों के समूह ने अपने प्राण त्याग दिए। वह तक्षक भयभीत होकर महेन्द्र की शरण में गया।

श्लोक 109 (devibhagavatam.9.48.109)

सेन्द्रं च तक्षकं हन्तुं विप्रवर्गः समुद्यतः । अथ देवाश्च सेन्द्राश्च सञ्जग्मुर्मनसान्तिकम्

sendraṁ ca takṣakaṁ hantuṁ vipravargaḥ samudyataḥ | atha devāśca sendrāśca sañjagmurmanasāntikam

ब्राह्मण-वर्ग इन्द्र सहित तक्षक का वध करने को तत्पर हो गया। तब देवगण इन्द्र सहित मनसा के पास गए,

श्लोक 110 (devibhagavatam.9.48.110)

तां तुष्टाव महेन्द्रश्च भयकातरविह्वलः । तत आस्तीक आगत्य यज्ञं च मातुराज्ञया

tāṁ tuṣṭāva mahendraśca bhayakātaravihvalaḥ | tata āstīka āgatya yajñaṁ ca māturājñayā

और भय से व्याकुल महेन्द्र ने उनकी स्तुति की। तब आस्तीक अपनी माता की आज्ञा से यज्ञ में आकर,

श्लोक 111 (devibhagavatam.9.48.111)

महेन्द्रतक्षकप्राणान्ययाचे भूमिपं परम् । ददौ वरं नृपश्रेष्ठः कृपया ब्राह्मणाज्ञया

mahendratakṣakaprāṇānyayāce bhūmipaṁ param | dadau varaṁ nṛpaśreṣṭhaḥ kṛpayā brāhmaṇājñayā

उस श्रेष्ठ भूमिपति (जनमेजय) से महेन्द्र और तक्षक के प्राणों की भिक्षा माँगी। उस राजश्रेष्ठ ने कृपापूर्वक ब्राह्मण की आज्ञा से वर दे दिया।

श्लोक 112 (devibhagavatam.9.48.112)

यज्ञं समाप्य विप्रेभ्यो दक्षिणां च ददौ मुदा । विप्राश्च मुनयो देवा गत्वा च मनसान्तिकम्

yajñaṁ samāpya viprebhyo dakṣiṇāṁ ca dadau mudā | viprāśca munayo devā gatvā ca manasāntikam

यज्ञ समाप्त कर उसने आनन्दपूर्वक ब्राह्मणों को दक्षिणा दी। और ब्राह्मण, मुनि और देवगण मनसा के पास जाकर,

श्लोक 113 (devibhagavatam.9.48.113)

मनसां पूजयामासुस्तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक् । शक्रः सम्भृतसम्भारो भक्तियुक्तः सदा शुचिः

manasāṁ pūjayāmāsustuṣṭuvuśca pṛthak pṛthak | śakraḥ sambhṛtasambhāro bhaktiyuktaḥ sadā śuciḥ

मनसा की पूजा कर पृथक्-पृथक् उनकी स्तुति करने लगे। इन्द्र ने सारी पूजा-सामग्री एकत्र कर, भक्तियुक्त और सदा शुद्ध होकर,

श्लोक 114 (devibhagavatam.9.48.114)

मनसां पूजयामास तुष्टाव परमादरात् । नत्वा षोडशोपचारं बलिं च तत्प्रियं तदा

manasāṁ pūjayāmāsa tuṣṭāva paramādarāt | natvā ṣoḍaśopacāraṁ baliṁ ca tatpriyaṁ tadā

मनसा की पूजा की और परम आदर से उनकी स्तुति की। उन्हें प्रणाम कर सोलह उपचार और उनकी प्रिय बलि,

श्लोक 115 (devibhagavatam.9.48.115)

प्रददौ परितुष्टश्च ब्रह्मविष्णुशिवाज्ञया । सम्पूज्य मनसां देवीं प्रययुः स्वालयं च ते

pradadau parituṣṭaśca brahmaviṣṇuśivājñayā | sampūjya manasāṁ devīṁ prayayuḥ svālayaṁ ca te

पूर्ण सन्तुष्ट होकर ब्रह्मा-विष्णु-शिव की आज्ञा से अर्पित की। मनसा देवी की पूजा कर वे सब अपने-अपने धाम को गए।

श्लोक 116 (devibhagavatam.9.48.116)

इत्येवं कथितं सर्वं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि । नारद उवाच । केन स्तोत्रेण तुष्टाव महेन्द्रो मनसां सतीम्

ityevaṁ kathitaṁ sarvaṁ kiṁ bhūyaḥ śrotumicchasi | nārada uvāca | kena stotreṇa tuṣṭāva mahendro manasāṁ satīm

इस प्रकार यह सब कहा गया। अब और क्या सुनना चाहते हो? नारद ने कहा — किस स्तोत्र से महेन्द्र ने सती मनसा की स्तुति की,

श्लोक 117 (devibhagavatam.9.48.117)

पूजाविधिक्रमं तस्याः श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः । श्रीनारायण उवाच । सुस्नातः शुचिराचान्तो धृत्वा धौते च वाससी

pūjāvidhikramaṁ tasyāḥ śrotumicchāmi tattvataḥ | śrīnārāyaṇa uvāca | susnātaḥ śucirācānto dhṛtvā dhaute ca vāsasī

और उनकी पूजा-विधि का क्रम मैं यथार्थ रूप से सुनना चाहता हूँ।" श्री नारायण ने कहा — अच्छी तरह स्नान कर, शुद्ध होकर, आचमन कर, धुले हुए दो वस्त्र धारण कर,

श्लोक 118 (devibhagavatam.9.48.118)

रत्नसिंहासने देवीं वासयामास भक्तितः । स्वर्गङ्गाया जलेनैव रत्नकुम्भस्थितेन च

ratnasiṁhāsane devīṁ vāsayāmāsa bhaktitaḥ | svargaṅgāyā jalenaiva ratnakumbhasthitena ca

उन्होंने भक्तिपूर्वक देवी को रत्न-सिंहासन पर बिठाया; स्वर्ग-गंगा के जल से, जो रत्न-कलश में रखा गया था,

श्लोक 119 (devibhagavatam.9.48.119)

स्नापयामास मनसां महेन्द्रो वेदमन्त्रतः । वाससी वासयामास वह्मिशुद्धे मनोहरे

snāpayāmāsa manasāṁ mahendro vedamantrataḥ | vāsasī vāsayāmāsa vahmiśuddhe manohare

महेन्द्र ने वेद-मन्त्रों से मनसा को स्नान कराया; अग्नि से शुद्ध किए मनोहर दो वस्त्र उन्हें पहनाए,

श्लोक 120 (devibhagavatam.9.48.120)

सर्वाङ्गे चन्दनं कृत्वा पादार्घ्यं भक्तिसंयुतः । गणेशं च दिनेशं च वह्निं विष्णुं शिवं शिवाम्

sarvāṅge candanaṁ kṛtvā pādārghyaṁ bhaktisaṁyutaḥ | gaṇeśaṁ ca dineśaṁ ca vahniṁ viṣṇuṁ śivaṁ śivām

सर्वांग में चन्दन लगाकर भक्तिपूर्वक पाद्य-अर्घ्य अर्पित किया। पहले गणेश, सूर्य, अग्नि, विष्णु, शिव और शिवा —

श्लोक 121 (devibhagavatam.9.48.121)

सम्पूज्यादौ देवषट्कं पूजयामास तां सतीम् । ॐ ह्रीं श्रीं मनसादेव्यै स्वाहेत्येवं च मन्त्रतः

sampūjyādau devaṣaṭkaṁ pūjayāmāsa tāṁ satīm | oṁ hrīṁ śrīṁ manasādevyai svāhetyevaṁ ca mantrataḥ

— इन छह देवताओं की पूजा कर फिर उन्होंने उस सती की पूजा की। "ॐ ह्रीं श्रीं मनसादेव्यै स्वाहा" — इस मन्त्र से,

श्लोक 122 (devibhagavatam.9.48.122)

दशाक्षरेण मूलेन ददौ सर्वं यथोचितम् । दत्त्वा षोडशोपचारान्दुर्लभान्देवनायकः

daśākṣareṇa mūlena dadau sarvaṁ yathocitam | dattvā ṣoḍaśopacārāndurlabhāndevanāyakaḥ

इस दस-अक्षर मूल-मन्त्र से उन्होंने यथोचित सब कुछ अर्पित किया। दुर्लभ सोलह उपचार अर्पित कर देवताओं के स्वामी ने,

श्लोक 123 (devibhagavatam.9.48.123)

पूजयामास भक्त्या च विष्णुना प्रेरितो मुदा । वाद्यं नानाप्रकारं च वादयामास तत्र वै

pūjayāmāsa bhaktyā ca viṣṇunā prerito mudā | vādyaṁ nānāprakāraṁ ca vādayāmāsa tatra vai

विष्णु से प्रेरित होकर आनन्दपूर्वक भक्तिपूर्वक उनकी पूजा की। वहाँ नाना प्रकार के वाद्य बजाए गए,

श्लोक 124 (devibhagavatam.9.48.124)

बभूव पुष्पवृष्टिश्च नभसो मनसोपरि । देवप्रियाज्ञया तत्र बह्मविष्णुशिवाज्ञया

babhūva puṣpavṛṣṭiśca nabhaso manasopari | devapriyājñayā tatra bahmaviṣṇuśivājñayā

और आकाश से मनसा के ऊपर पुष्पों की वर्षा हुई — वहाँ देवों की इच्छा से, ब्रह्मा-विष्णु-शिव की आज्ञा से।

श्लोक 125 (devibhagavatam.9.48.125)

तुष्टाव साश्रुनेत्रश्च पुलकाङ्कितविग्रहः । पुरन्दर उवाच । देवि त्वां स्तोतुमिच्छामि साध्वीनां प्रवरां वराम्

tuṣṭāva sāśrunetraśca pulakāṅkitavigrahaḥ | purandara uvāca | devi tvāṁ stotumicchāmi sādhvīnāṁ pravarāṁ varām

उन्होंने अश्रुपूरित नेत्रों और रोमांचित शरीर से उनकी स्तुति की। पुरन्दर ने कहा — "हे देवी, मैं तुम्हारी स्तुति करना चाहता हूँ, साध्वियों में श्रेष्ठ, वरणीय,

श्लोक 126 (devibhagavatam.9.48.126)

परात्परां च परमां न हि स्तोतुं क्षमोऽधुना । स्तोत्राणां लक्षणं वेदे स्वभावाख्यानतत्परम्

parātparāṁ ca paramāṁ na hi stotuṁ kṣamo'dhunā | stotrāṇāṁ lakṣaṇaṁ vede svabhāvākhyānatatparam

परात्पर और परम — परन्तु अब मैं उसमें समर्थ नहीं हूँ। स्तोत्रों का लक्षण वेद में स्वभाव के वर्णन में तत्पर है —

श्लोक 127 (devibhagavatam.9.48.127)

न क्षमः प्रकृते वक्तुं गुणानां गणनां तव । शुद्धसत्त्वस्वरूपा त्वं कोपहिंसादिवर्जिता

na kṣamaḥ prakṛte vaktuṁ guṇānāṁ gaṇanāṁ tava | śuddhasattvasvarūpā tvaṁ kopahiṁsādivarjitā

— प्रकृति से परे तुम्हारे गुणों की गणना करने में मैं समर्थ नहीं। तुम शुद्ध सत्त्व-स्वरूपा हो, क्रोध और हिंसा आदि से रहित हो।

श्लोक 128 (devibhagavatam.9.48.128)

न च शक्तो मुनिस्तेन त्यक्तुं याञ्चा कृता यतः । त्वं मया पूजिता साध्वी जननी मे यथादितिः

na ca śakto munistena tyaktuṁ yāñcā kṛtā yataḥ | tvaṁ mayā pūjitā sādhvī jananī me yathāditiḥ

इसीलिए मुनि तुम्हें त्यागने में समर्थ नहीं हो सके, जिन्हें उन्होंने माँगा था। हे साध्वी, मैं तुम्हारी पूजा करता हूँ, तुम मेरी अदिति-सम माता हो;

श्लोक 129 (devibhagavatam.9.48.129)

दयारूपा च भगिनी क्षमारूपा यथा प्रसूः । त्वया मे रक्षिताः प्राणाः पुत्रदाराः सुरेश्वरि

dayārūpā ca bhaginī kṣamārūpā yathā prasūḥ | tvayā me rakṣitāḥ prāṇāḥ putradārāḥ sureśvari

दया-स्वरूपा बहन हो, क्षमा-स्वरूपा जननी हो। हे सुरेश्वरी, तुम्हारे द्वारा मेरे प्राण, पुत्र और पत्नी की रक्षा हुई है।

श्लोक 130 (devibhagavatam.9.48.130)

अहं करोमि त्वत्पूजां प्रीतिश्च वर्धतां सदा । नित्या यद्यपि पूज्या त्वं सर्वत्र जगदम्बिके

ahaṁ karomi tvatpūjāṁ prītiśca vardhatāṁ sadā | nityā yadyapi pūjyā tvaṁ sarvatra jagadambike

मैं तुम्हारी पूजा करता हूँ; तुम्हारा प्रेम सदा बढ़े। हे जगदम्बिके, यद्यपि तुम पहले से ही सर्वत्र नित्य पूजित हो,

श्लोक 131 (devibhagavatam.9.48.131)

तथापि तव पूजां च वर्धयामि सुरेश्वरि । ये त्वामाषाढसङ्क्रान्त्यां पूजयिष्यन्ति भक्तितः

tathāpi tava pūjāṁ ca vardhayāmi sureśvari | ye tvāmāṣāḍhasaṅkrāntyāṁ pūjayiṣyanti bhaktitaḥ

फिर भी, हे सुरेश्वरी, मैं तुम्हारी पूजा को और बढ़ाता हूँ। जो आषाढ़ की संक्रान्ति में तुम्हारी भक्तिपूर्वक पूजा करेंगे,

श्लोक 132 (devibhagavatam.9.48.132)

पञ्चम्यां मनसाख्यायां मासान्ते वा दिने दिने । पुत्रपौत्रादयस्तेषां वर्धन्ते च धनानि वै

pañcamyāṁ manasākhyāyāṁ māsānte vā dine dine | putrapautrādayasteṣāṁ vardhante ca dhanāni vai

मनसा-नाम की पंचमी को, या मास के अन्त में, या दिन-प्रतिदिन — उनके पुत्र-पौत्र आदि बढ़ेंगे और धन भी निश्चय ही बढ़ेगा।

श्लोक 133 (devibhagavatam.9.48.133)

यशस्विनः कीर्तिमन्तो विद्यावन्तो गुणान्विताः । ये त्वां न पूजयिष्यन्ति निन्दन्त्यज्ञानतो जनाः

yaśasvinaḥ kīrtimanto vidyāvanto guṇānvitāḥ | ye tvāṁ na pūjayiṣyanti nindantyajñānato janāḥ

वे यशस्वी, कीर्तिमान्, विद्यावान् और गुणी होंगे। किन्तु जो लोग अज्ञानवश तुम्हारी पूजा नहीं करते और तुम्हारी निन्दा करते हैं —

श्लोक 134 (devibhagavatam.9.48.134)

लक्ष्मीहीना भविष्यन्ति तेषां नागभयं सदा । त्वं स्वयं सर्वलक्ष्मीश्च वैकुण्ठे कमलालया

lakṣmīhīnā bhaviṣyanti teṣāṁ nāgabhayaṁ sadā | tvaṁ svayaṁ sarvalakṣmīśca vaikuṇṭhe kamalālayā

वे लक्ष्मी-हीन हो जाएँगे और उन्हें सदा नाग-भय रहेगा। तुम स्वयं वैकुण्ठ में कमला-वासिनी, समस्त लक्ष्मी हो;

श्लोक 135 (devibhagavatam.9.48.135)

नारायणांशो भगवाञ्जरत्कारुर्मुनीश्वरः । तपसा तेजसा त्वां च मनसा ससृजे पिता

nārāyaṇāṁśo bhagavāñjaratkārurmunīśvaraḥ | tapasā tejasā tvāṁ ca manasā sasṛje pitā

और भगवान् जरत्कारु मुनीश्वर नारायण के अंश हैं। तुम्हारे पिता ने तुम्हें तप, तेज और मन से रचा —

श्लोक 136 (devibhagavatam.9.48.136)

अस्माकं रक्षणायैव तेन त्वं मनसाभिधा । मनसादेवि शक्त्या त्वं स्वात्मना सिद्धयोगिनी

asmākaṁ rakṣaṇāyaiva tena tvaṁ manasābhidhā | manasādevi śaktyā tvaṁ svātmanā siddhayoginī

— हमारी रक्षा के लिए ही; इसीलिए तुम्हारा नाम मनसा है। हे देवी मनसा, अपनी शक्ति से तुम स्वयं सिद्धयोगिनी हो।

श्लोक 137 (devibhagavatam.9.48.137)

तेन त्वं मनसादेवी पूजिता वन्दिता भव । ये भक्त्या मनसां देवाः पूजयन्त्यनिशं भृशम्

tena tvaṁ manasādevī pūjitā vanditā bhava | ye bhaktyā manasāṁ devāḥ pūjayantyaniśaṁ bhṛśam

इसीलिए तुम देवी मनसा हो; तुम पूजित और वन्दित रहो। जो देवगण भक्तिपूर्वक निरन्तर, अत्यंत, मनसा की पूजा करते हैं —

श्लोक 138 (devibhagavatam.9.48.138)

तेन त्वां मनसां देवीं प्रवदन्ति मनीषिणः । सत्यस्वरूपा देवि त्वं शश्वत्सत्यनिषेवणात्

tena tvāṁ manasāṁ devīṁ pravadanti manīṣiṇaḥ | satyasvarūpā devi tvaṁ śaśvatsatyaniṣevaṇāt

— इसीलिए विद्वान् तुम्हें देवी मनसा कहते हैं। हे देवी, तुम सत्य-स्वरूपा हो, अपने सदा सत्य के सेवन से।

श्लोक 139 (devibhagavatam.9.48.139)

यो हि त्वां भावयेन्नित्यं स त्वां प्राप्नोति तत्परः । इन्द्रश्च मनसां स्तुत्वा गृहीत्वा भगिनीवरम्

yo hi tvāṁ bhāvayennityaṁ sa tvāṁ prāpnoti tatparaḥ | indraśca manasāṁ stutvā gṛhītvā bhaginīvaram

जो तुम्हारा नित्य भावन करता है, वह तुम्हारे प्रति एकनिष्ठ होकर तुम्हें प्राप्त करता है।" इस प्रकार मनसा की स्तुति कर और बहन का वर पाकर,

श्लोक 140 (devibhagavatam.9.48.140)

प्रजगाम स्वभवनं भूषया सपरिच्छदम् । पुत्रेण सार्धं सा देवी चिरं तस्थौ पितुर्गृहे

prajagāma svabhavanaṁ bhūṣayā saparicchadam | putreṇa sārdhaṁ sā devī ciraṁ tasthau piturgṛhe

इन्द्र अपने परिवार के साथ आभूषित होकर अपने भवन को लौटे। वह देवी पुत्र सहित दीर्घकाल तक पिता के घर में रहीं,

श्लोक 141 (devibhagavatam.9.48.141)

भ्रातृभिः पूजिता शश्वन्मान्या वन्द्या च सर्वतः । गोलोकात्सुरभिर्ब्रह्मन् तत्रागत्य सुपूजिताम्

bhrātṛbhiḥ pūjitā śaśvanmānyā vandyā ca sarvataḥ | golokātsurabhirbrahman tatrāgatya supūjitām

अपने भाइयों द्वारा सदा पूजित, सर्वत्र मान्य और वन्दित। हे ब्रह्मन्, सुरभि गोलोक से वहाँ आईं, और उन्हें भलीभाँति सम्मानित कर,

श्लोक 142 (devibhagavatam.9.48.142)

तां स्नापयित्वा क्षीरेण पूजयामास सादरम् । ज्ञानं च कथयामास गोप्यं सर्वं सुदुर्लभम्

tāṁ snāpayitvā kṣīreṇa pūjayāmāsa sādaram | jñānaṁ ca kathayāmāsa gopyaṁ sarvaṁ sudurlabham

दूध से उनका स्नान करा आदरपूर्वक उनकी पूजा की; और उन्हें सारा गुप्त, अत्यंत दुर्लभ ज्ञान भी सुनाया।

श्लोक 143 (devibhagavatam.9.48.143)

तया देवैः पूजिता सा स्वर्लोकं च पुनर्ययौ । इन्द्रस्तोत्रं पुण्यबीजं मनसां पूजयेत्पठेत्

tayā devaiḥ pūjitā sā svarlokaṁ ca punaryayau | indrastotraṁ puṇyabījaṁ manasāṁ pūjayetpaṭhet

उनके और देवों के द्वारा पूजित होकर वे पुनः स्वर्गलोक को चली गईं। जो पुण्य-बीज इन्द्र के इस स्तोत्र का पाठ कर मनसा की पूजा करता है,

श्लोक 144 (devibhagavatam.9.48.144)

तस्य नागभयं नास्ति तस्य वंशोद्भवस्य च । विषं भवेत्सुधातुल्यं सिद्धस्तोत्रो यदा भवेत्

tasya nāgabhayaṁ nāsti tasya vaṁśodbhavasya ca | viṣaṁ bhavetsudhātulyaṁ siddhastotro yadā bhavet

उसे और उसके वंश में जन्मे किसी को भी नाग का भय नहीं रहता। जब स्तोत्र सिद्ध हो जाता है, तब विष उसके लिए अमृत के समान हो जाता है।

श्लोक 145 (devibhagavatam.9.48.145)

पञ्चलक्षजपेनैव सिद्धस्तोत्रो भवेन्नरः । सर्पशायी भवेत्सोऽपि निश्चितं सर्पवाहनः

pañcalakṣajapenaiva siddhastotro bhavennaraḥ | sarpaśāyī bhavetso'pi niścitaṁ sarpavāhanaḥ

पाँच लाख जप से ही मनुष्य को स्तोत्र-सिद्धि प्राप्त होती है; वह भी नाग-शय्या वाला और निश्चय ही नाग-वाहन वाला हो जाता है।

अध्याय 47अध्याय-सूचीअध्याय 49