नवम स्कन्ध · अध्याय 49
सुरभि उपाख्यान वर्णन
श्लोक 1 (devibhagavatam.9.49.1)
नारद उवाच । का वा सा सुरभिर्देवी गोलोकादागता च या । तज्जन्मचरितं ब्रह्मञ्छ्रोतुमिच्छामि यत्नतः
nārada uvāca | kā vā sā surabhirdevī golokādāgatā ca yā | tajjanmacaritaṁ brahmañchrotumicchāmi yatnataḥ
नारद ने कहा — गोलोक से आई हुई वह सुरभि देवी कौन हैं? हे ब्रह्मन्, मैं उनके जन्म का चरित्र यत्नपूर्वक सुनना चाहता हूँ।
श्लोक 2 (devibhagavatam.9.49.2)
श्रीनारायणाय उवाच । गवामधिष्ठातृदेवी गवामाद्या गवां प्रसूः । गवां प्रधाना सुरभिर्गोलोके सा समुद्भवा
śrīnārāyaṇāya uvāca | gavāmadhiṣṭhātṛdevī gavāmādyā gavāṁ prasūḥ | gavāṁ pradhānā surabhirgoloke sā samudbhavā
श्री नारायण ने कहा — गौओं की अधिष्ठात्री देवी, गौओं में आद्या, गौओं की जननी, गौओं में प्रधान सुरभि गोलोक में उत्पन्न हुईं।
श्लोक 3 (devibhagavatam.9.49.3)
सर्वादिसृष्टेश्चरितं कथयामि निशामय । बभूव तेन तज्जन्म पुरा वृन्दावने वने
sarvādisṛṣṭeścaritaṁ kathayāmi niśāmaya | babhūva tena tajjanma purā vṛndāvane vane
मैं उस सर्वप्रथम सृष्टि का चरित्र कहता हूँ, सुनो। उनका वह जन्म पूर्वकाल में वृन्दावन वन में हुआ।
श्लोक 4 (devibhagavatam.9.49.4)
एकदा राधिकानाथो राधया सह कौतुकी । गोपाङ्गनापरिवृतः पुण्यं वृन्दावनं ययौ
ekadā rādhikānātho rādhayā saha kautukī | gopāṅganāparivṛtaḥ puṇyaṁ vṛndāvanaṁ yayau
एक बार राधिका के स्वामी कौतुकी होकर राधा के साथ, गोपांगनाओं से घिरे हुए, पवित्र वृन्दावन गए।
श्लोक 5 (devibhagavatam.9.49.5)
सहसा तत्र रहसि विजहार स कौतुकात् । बभूव क्षीरपानेच्छा तस्य स्वेच्छामयस्य च
sahasā tatra rahasi vijahāra sa kautukāt | babhūva kṣīrapānecchā tasya svecchāmayasya ca
वहाँ एकान्त में उन्होंने सहसा कौतुकवश क्रीड़ा की; उस स्वेच्छामय प्रभु के मन में दूध पीने की इच्छा उत्पन्न हुई।
श्लोक 6 (devibhagavatam.9.49.6)
ससृजे सुरभिं देवीं लीलया वामपार्श्वतः । वत्सयुक्तां दुग्धवतीं वत्सो नाम मनोरथः
sasṛje surabhiṁ devīṁ līlayā vāmapārśvataḥ | vatsayuktāṁ dugdhavatīṁ vatso nāma manorathaḥ
लीलामात्र से उन्होंने अपने वाम पार्श्व से सुरभि देवी को रचा — बछड़े सहित, दूध देने वाली; वह बछड़ा स्वयं "मनोरथ" नामक उनकी इच्छा ही था।
श्लोक 7 (devibhagavatam.9.49.7)
दृष्ट्वा सवत्सां श्रीदामा नवभाण्डे दुदोह च । क्षीरं सुधातिरिक्तं च जन्ममृत्युजराहरम्
dṛṣṭvā savatsāṁ śrīdāmā navabhāṇḍe dudoha ca | kṣīraṁ sudhātiriktaṁ ca janmamṛtyujarāharam
बछड़े सहित उन्हें देखकर श्रीदामा ने नए पात्र में उनका दोहन किया — अमृत से भी बढ़कर स्वादिष्ट दूध, जो जन्म-मृत्यु-जरा को हरने वाला था।
श्लोक 8 (devibhagavatam.9.49.8)
तदुत्थं च पयः स्वादु पपौ गोपीपतिः स्वयम् । सरो बभूव पयसां भाण्डविस्रंसनेन च
tadutthaṁ ca payaḥ svādu papau gopīpatiḥ svayam | saro babhūva payasāṁ bhāṇḍavisraṁsanena ca
गोपीपति ने स्वयं उससे निकला वह स्वादिष्ट दूध पिया; और पात्र से बहने के कारण दूध का एक सरोवर बन गया,
श्लोक 9 (devibhagavatam.9.49.9)
दीर्घं च विस्तृतं चैव परितः शतयोजनम् । गोलोकेऽयं प्रसिद्धश्च सोऽपि क्षीरसरोवरः
dīrghaṁ ca vistṛtaṁ caiva paritaḥ śatayojanam | goloke'yaṁ prasiddhaśca so'pi kṣīrasarovaraḥ
दीर्घ और विस्तृत, चारों ओर सौ योजन तक फैला हुआ — यही गोलोक में प्रसिद्ध वह क्षीरसरोवर है।
श्लोक 10 (devibhagavatam.9.49.10)
गोपिकानां च राधायाः क्रीडावापी बभूव सा । रत्नेन्द्ररचिता पूर्णं भूता चापीश्वरेच्छया
gopikānāṁ ca rādhāyāḥ krīḍāvāpī babhūva sā | ratnendraracitā pūrṇaṁ bhūtā cāpīśvarecchayā
वह गोपिकाओं और राधा की क्रीड़ा-वापिका बन गया — श्रेष्ठ रत्नों से रचित, ईश्वर की इच्छा से पूर्ण भरा हुआ।
श्लोक 11 (devibhagavatam.9.49.11)
बभूव कामधेनूनां सहसा लक्षकोटयः । यावन्तस्तत्र गोपाश्च सुरभ्या लोमकूपतः
babhūva kāmadhenūnāṁ sahasā lakṣakoṭayaḥ | yāvantastatra gopāśca surabhyā lomakūpataḥ
सुरभि के रोम-कूपों से सहसा करोड़ों कामधेनुएँ उत्पन्न हुईं — वहाँ जितने गोप थे, उतनी ही संख्या में।
श्लोक 12 (devibhagavatam.9.49.12)
तासां पुत्राश्च बहवः सम्बभूवुरसङ्ख्यकाः । कथिता च गवां सृष्टिस्तया च पूरितं जगत्
tāsāṁ putrāśca bahavaḥ sambabhūvurasaṅkhyakāḥ | kathitā ca gavāṁ sṛṣṭistayā ca pūritaṁ jagat
उन गौओं के अनगिनत बहुत-से बछड़े उत्पन्न हुए। इस प्रकार गौओं की सृष्टि कही गई, और उनसे जगत् भर गया।
श्लोक 13 (devibhagavatam.9.49.13)
पूजां चकार भगवान् सुरभ्याश्च पुरा मुने । ततो बभूव तत्पूजा त्रिषु लोकेषु दुर्लभा
pūjāṁ cakāra bhagavān surabhyāśca purā mune | tato babhūva tatpūjā triṣu lokeṣu durlabhā
हे मुनि, भगवान् ने स्वयं पूर्वकाल में सुरभि की पूजा की; तब से उनकी पूजा तीनों लोकों में दुर्लभ हो गई।
श्लोक 14 (devibhagavatam.9.49.14)
दीपान्वितापरदिने श्रीकृष्णस्याज्ञया हरेः । बभूव सुरभिः पूज्या धर्मवक्त्रादिदं श्रुतम्
dīpānvitāparadine śrīkṛṣṇasyājñayā hareḥ | babhūva surabhiḥ pūjyā dharmavaktrādidaṁ śrutam
दीपोत्सव के अगले दिन, श्रीकृष्ण हरि की आज्ञा से, सुरभि पूज्य बनीं — यह धर्म के मुख से सुना गया है।
श्लोक 15 (devibhagavatam.9.49.15)
ध्यानं स्तोत्रं मूलमन्त्रं यद्यत्यूजाविधिक्रमम् । वेदोक्तं च महाभाग निबोध कथयामि ते
dhyānaṁ stotraṁ mūlamantraṁ yadyatyūjāvidhikramam | vedoktaṁ ca mahābhāga nibodha kathayāmi te
हे महाभाग, ध्यान, स्तोत्र, मूल-मन्त्र और उनकी वेदोक्त पूजा-विधि का जो भी क्रम है, वह जान लो; मैं तुम्हें कहता हूँ।
श्लोक 16 (devibhagavatam.9.49.16)
ॐ सुरभ्यै नम इति मन्त्रस्तस्याः षडक्षरः । सिद्धो लक्षजपेनैव भक्तानां कल्पपादपः
oṁ surabhyai nama iti mantrastasyāḥ ṣaḍakṣaraḥ | siddho lakṣajapenaiva bhaktānāṁ kalpapādapaḥ
"ॐ सुरभ्यै नमः" — यह उनका छह-अक्षर का मन्त्र है; लाख जप से ही सिद्ध होकर भक्तों के लिए कल्पवृक्ष बनता है।
श्लोक 17 (devibhagavatam.9.49.17)
ध्यानं यजुर्वेदगीतं तस्याः पूजा च सर्वतः । ऋद्धिदा वृद्धिदा चैव मुक्तिदा सर्वकामदा
dhyānaṁ yajurvedagītaṁ tasyāḥ pūjā ca sarvataḥ | ṛddhidā vṛddhidā caiva muktidā sarvakāmadā
उनका ध्यान यजुर्वेद में गाया गया है, और उनकी पूजा सर्वत्र [प्रचलित] है; वे ऋद्धि, वृद्धि, मुक्ति और सब कामनाएँ देती हैं।
श्लोक 18 (devibhagavatam.9.49.18)
लक्ष्मीस्वरूपां परमां राधासहचरीं पराम् । गवामधिष्ठातृदेवीं गवामाद्यां गवां प्रसूम्
lakṣmīsvarūpāṁ paramāṁ rādhāsahacarīṁ parām | gavāmadhiṣṭhātṛdevīṁ gavāmādyāṁ gavāṁ prasūm
[ध्यान करना चाहिए] — लक्ष्मी-स्वरूपा, परम, राधा की सतत सहचरी, श्रेष्ठ; गौओं की अधिष्ठात्री देवी, गौओं में आद्या, गौओं की जननी,
श्लोक 19 (devibhagavatam.9.49.19)
पवित्ररूपां पूतां च भक्तानां सर्वकामदाम् । यया पूतं सर्वविश्वं तां देवीं सुरभिं भजे
pavitrarūpāṁ pūtāṁ ca bhaktānāṁ sarvakāmadām | yayā pūtaṁ sarvaviśvaṁ tāṁ devīṁ surabhiṁ bhaje
पवित्र-स्वरूपा, पूता, भक्तों की सब कामनाएँ पूर्ण करने वाली — जिनसे सारा विश्व पवित्र होता है, उन देवी सुरभि का मैं भजन करता हूँ।
श्लोक 20 (devibhagavatam.9.49.20)
घटे वा धेनुशिरसि बन्धस्तम्भे गवामपि । शालग्रामे जलाग्नौ वा सुरभिं पूजयेद् द्विजः
ghaṭe vā dhenuśirasi bandhastambhe gavāmapi | śālagrāme jalāgnau vā surabhiṁ pūjayed dvijaḥ
घट में, गौ के मस्तक पर, गौओं को बाँधने के खम्भे में, शालग्राम में, या जल-अग्नि में — द्विज को सुरभि की पूजा करनी चाहिए,
श्लोक 21 (devibhagavatam.9.49.21)
दीपान्वितापरदिने पूर्वाह्ने भक्तिसंयुतः । यः पूजयेच्च सुरभिं स च पूज्यो भवेद्भुवि
dīpānvitāparadine pūrvāhne bhaktisaṁyutaḥ | yaḥ pūjayecca surabhiṁ sa ca pūjyo bhavedbhuvi
दीपोत्सव के अगले दिन, पूर्वाह्न में, भक्तियुक्त होकर। जो सुरभि की इस प्रकार पूजा करता है, वह स्वयं इस भूतल पर पूज्य बन जाता है।
श्लोक 22 (devibhagavatam.9.49.22)
एकदा त्रिषु लोकेषु वाराहे विष्णुमायया । क्षीरं जहार सुरभिश्चिन्तिताश्च सुरादयः
ekadā triṣu lokeṣu vārāhe viṣṇumāyayā | kṣīraṁ jahāra surabhiścintitāśca surādayaḥ
एक बार वाराह-कल्प में विष्णु की माया से सुरभि ने तीनों लोकों में दूध का प्रवाह रोक दिया; और देवादि चिन्तित हो गए।
श्लोक 23 (devibhagavatam.9.49.23)
ते गत्वा ब्रह्मलोके च ब्रह्माणं तुष्टुवुस्तदा । तदाज्ञया च सुरभिं तुष्टाव पाकशासनः
te gatvā brahmaloke ca brahmāṇaṁ tuṣṭuvustadā | tadājñayā ca surabhiṁ tuṣṭāva pākaśāsanaḥ
वे ब्रह्मलोक जाकर ब्रह्मा की स्तुति करने लगे; और उन्हीं की आज्ञा से पाकशासन (इन्द्र) ने सुरभि की स्तुति की।
श्लोक 24 (devibhagavatam.9.49.24)
पुरन्दर उवाच । नमो देव्यै महादेव्यै सुरभ्यै च नमो नमः । गवां बीजस्वरूपायै नमस्ते जगदम्बिके
purandara uvāca | namo devyai mahādevyai surabhyai ca namo namaḥ | gavāṁ bījasvarūpāyai namaste jagadambike
पुरन्दर ने कहा — देवी को, महादेवी को नमस्कार; सुरभि को बार-बार नमस्कार। हे जगदम्बिके, गौओं की बीज-स्वरूपा, तुम्हें नमस्कार।
श्लोक 25 (devibhagavatam.9.49.25)
नमो राधाप्रियायै च पद्मांशायै नमो नमः । नमः कृष्णप्रियायै च गवां मात्रे नमो नमः
namo rādhāpriyāyai ca padmāṁśāyai namo namaḥ | namaḥ kṛṣṇapriyāyai ca gavāṁ mātre namo namaḥ
राधा की प्रिया को नमस्कार, पद्मा (लक्ष्मी) की अंशा को बार-बार नमस्कार; कृष्ण की प्रिया को नमस्कार, गौओं की माता को बार-बार नमस्कार।
श्लोक 26 (devibhagavatam.9.49.26)
कल्पवृक्षस्वरूपायै सर्वेषां सततं परे । क्षीरदायै धनदायै बुद्धिदायै नमो नमः
kalpavṛkṣasvarūpāyai sarveṣāṁ satataṁ pare | kṣīradāyai dhanadāyai buddhidāyai namo namaḥ
सबके लिए सतत परम कल्पवृक्ष-स्वरूपा को नमस्कार; दूध देने वाली, धन देने वाली, बुद्धि देने वाली को बार-बार नमस्कार।
श्लोक 27 (devibhagavatam.9.49.27)
शुभायै च सुभद्रायै गोप्रदायै नमो नमः । यशोदायै कीर्तिदायै धर्मदायै नमो नमः
śubhāyai ca subhadrāyai gopradāyai namo namaḥ | yaśodāyai kīrtidāyai dharmadāyai namo namaḥ
शुभा और सुभद्रा को, गौएँ देने वाली को बार-बार नमस्कार; यश देने वाली, कीर्ति देने वाली, धर्म देने वाली को बार-बार नमस्कार।"
श्लोक 28 (devibhagavatam.9.49.28)
स्तोत्रश्रवणमात्रेण तुष्टा हृष्टा जगत्प्रसूः । आविर्बभूव तत्रैव ब्रह्मलोके सनातनी
stotraśravaṇamātreṇa tuṣṭā hṛṣṭā jagatprasūḥ | āvirbabhūva tatraiva brahmaloke sanātanī
स्तोत्र सुनने मात्र से ही वह सनातनी जगत्-जननी सन्तुष्ट और प्रसन्न होकर वहीं ब्रह्मलोक में प्रकट हुईं।
श्लोक 29 (devibhagavatam.9.49.29)
महेन्द्राय वरं दत्त्वा वाञ्छितं चापि दुर्लभम् । जगाम सा च गोलोकं ययुर्देवादयो गृहम्
mahendrāya varaṁ dattvā vāñchitaṁ cāpi durlabham | jagāma sā ca golokaṁ yayurdevādayo gṛham
महेन्द्र को उनका अभीष्ट, दुर्लभ वर देकर वे गोलोक चली गईं, और देवादि अपने-अपने घर गए।
श्लोक 30 (devibhagavatam.9.49.30)
बभूव विश्वं सहसा दुग्धपूर्णं च नारद । दुग्धं घृतं ततो यज्ञस्ततः प्रीतिः सुरस्य च
babhūva viśvaṁ sahasā dugdhapūrṇaṁ ca nārada | dugdhaṁ ghṛtaṁ tato yajñastataḥ prītiḥ surasya ca
हे नारद, सारा विश्व सहसा फिर दूध से भर गया। दूध से घी, घी से यज्ञ, और यज्ञ से देवताओं की तृप्ति होती है।
श्लोक 31 (devibhagavatam.9.49.31)
इदं स्तोत्रं महापुण्यं भक्तियुक्तश्च यः पठेत् । स गोमान् धनवांश्चैव कीर्तिमान्पुत्रवांस्तथा
idaṁ stotraṁ mahāpuṇyaṁ bhaktiyuktaśca yaḥ paṭhet | sa gomān dhanavāṁścaiva kīrtimānputravāṁstathā
जो भक्तिपूर्वक इस महापुण्य स्तोत्र का पाठ करता है, वह गौओं वाला, धनवान्, कीर्तिमान् और पुत्रवान् बन जाता है।
श्लोक 32 (devibhagavatam.9.49.32)
स स्नातः सर्वतीर्थेषु सर्वयज्ञेषु दीक्षितः । इह लोके सुखं भुक्त्वा यात्यन्ते कृष्णमन्दिरे
sa snātaḥ sarvatīrtheṣu sarvayajñeṣu dīkṣitaḥ | iha loke sukhaṁ bhuktvā yātyante kṛṣṇamandire
वह सब तीर्थों में स्नात के समान और सब यज्ञों में दीक्षित के समान हो जाता है; इस लोक में सुख भोगकर अन्त में कृष्ण के धाम को जाता है,
श्लोक 33 (devibhagavatam.9.49.33)
सुचिरं निवसेत्तत्र करोति कृष्णसेवनम् । न पुनर्भवनं तत्र ब्रह्मपुत्रो भवेत्ततः
suciraṁ nivasettatra karoti kṛṣṇasevanam | na punarbhavanaṁ tatra brahmaputro bhavettataḥ
जहाँ वह दीर्घकाल तक निवास कर कृष्ण की सेवा करता है। वहाँ से फिर उसका पुनर्जन्म नहीं होता, हे ब्रह्मपुत्र, वह मुक्त हो जाता है।