नवम स्कन्ध · अध्याय 5
याज्ञवल्क्य-कृत सरस्वती स्तोत्र
श्लोक 1 (devibhagavatam.9.5.1)
श्रीनारायण उवाच । वाग्देवतायाः स्तवनं श्रूयतां सर्वकामदम् । महामुनिर्याज्ञवल्क्यो येन तुष्टाव तां पुरा
śrīnārāyaṇa uvāca | vāgdevatāyāḥ stavanaṁ śrūyatāṁ sarvakāmadam | mahāmuniryājñavalkyo yena tuṣṭāva tāṁ purā
श्री नारायण ने कहा — वाग्देवी की वह स्तुति सुनो, जो सभी कामनाओं को पूर्ण करने वाली है, जिससे महामुनि याज्ञवल्क्य ने प्राचीन काल में उन्हें प्रसन्न किया था।
श्लोक 2 (devibhagavatam.9.5.2)
गुरुशापाज्ज स मुनिर्हतविद्यो बभूव ह । तदा जगाम दुःखार्तो रविस्थानं सुपुण्यदम्
guruśāpājja sa munirhatavidyo babhūva ha | tadā jagāma duḥkhārto ravisthānaṁ supuṇyadam
गुरु के शाप से वह मुनि विद्याहीन हो गया; तब दुःख से पीड़ित होकर वह अत्यन्त पुण्यदायक सूर्य के स्थान को गया।
श्लोक 3 (devibhagavatam.9.5.3)
सम्प्राप्य तपसा सूर्यं लोलार्के दृष्टिगोचरे । तुष्टाव सूर्यं शोकेन रुरोद च मुहुर्मुहुः
samprāpya tapasā sūryaṁ lolārke dṛṣṭigocare | tuṣṭāva sūryaṁ śokena ruroda ca muhurmuhuḥ
तप के द्वारा सूर्य को दृष्टिगोचर करके, अपने शोक में उसने सूर्य की स्तुति की और बार-बार रोता रहा।
श्लोक 4 (devibhagavatam.9.5.4)
सूर्यस्तं पाठयामास वेदं वेदाङ्गमीश्वरः । उवाच स्तौहि वाग्देवीं भक्त्या च स्मृतिहेतवे
sūryastaṁ pāṭhayāmāsa vedaṁ vedāṅgamīśvaraḥ | uvāca stauhi vāgdevīṁ bhaktyā ca smṛtihetave
सूर्यदेव ने उसे वेद तथा वेदांगों का पाठ कराया, और कहा — स्मृति की प्राप्ति के लिए भक्तिपूर्वक वाग्देवी की स्तुति करो।
श्लोक 5 (devibhagavatam.9.5.5)
तमित्युक्त्वा दीननाथोऽप्यन्तर्धानं चकार सः । मुनिः स्नात्वा च तुष्टाव भक्तिनम्रात्मकन्धरः
tamityuktvā dīnanātho'pyantardhānaṁ cakāra saḥ | muniḥ snātvā ca tuṣṭāva bhaktinamrātmakandharaḥ
ऐसा कहकर वे दीनों के नाथ सूर्य अन्तर्धान हो गए; मुनि ने स्नान करके, भक्तिपूर्वक विनम्र होकर उनकी स्तुति की।
श्लोक 6 (devibhagavatam.9.5.6)
याज्ञवल्क्य उवाच । कृपां कुरु जगन्मातर्मामेवं हततेजसम् । गुरुशापात्स्मृतिभ्रष्टं विद्याहीनं च दुःखितम्
yājñavalkya uvāca | kṛpāṁ kuru jaganmātarmāmevaṁ hatatejasam | guruśāpātsmṛtibhraṣṭaṁ vidyāhīnaṁ ca duḥkhitam
याज्ञवल्क्य ने कहा — हे जगन्माता! मुझ पर कृपा करो, जो इस प्रकार तेजहीन हो गया हूँ; गुरु के शाप से स्मृतिभ्रष्ट, विद्याहीन तथा दुःखी हूँ।
श्लोक 7 (devibhagavatam.9.5.7)
ज्ञानं देहि स्मृतिं विद्यां शक्तिं शिष्यप्रबोधिनीम् । ग्रन्थकर्तृत्वशक्तिं च सुशिष्यं सुप्रतिष्ठितम्
jñānaṁ dehi smṛtiṁ vidyāṁ śaktiṁ śiṣyaprabodhinīm | granthakartṛtvaśaktiṁ ca suśiṣyaṁ supratiṣṭhitam
मुझे ज्ञान, स्मृति, विद्या, शिष्यों को समझाने की शक्ति, ग्रन्थ-रचना की शक्ति, सुयोग्य शिष्य तथा सुप्रतिष्ठा प्रदान करो।
श्लोक 8 (devibhagavatam.9.5.8)
प्रतिभां सत्सभायां च विचारक्षमतां शुभाम् । लुप्तं सर्वं दैवयोगान्नवीभूतं पुनः कुरु
pratibhāṁ satsabhāyāṁ ca vicārakṣamatāṁ śubhām | luptaṁ sarvaṁ daivayogānnavībhūtaṁ punaḥ kuru
सभा में प्रतिभा तथा शुभ विचार-शक्ति भी दो; दैवयोग से जो सब नष्ट हो गया है, उसे पुनः नया बना दो।
श्लोक 9 (devibhagavatam.9.5.9)
यथाङ्कुरं भस्मनि च करोति देवता पुनः । ब्रह्मस्वरूपा परमा ज्योतीरूपा सनातनी
yathāṅkuraṁ bhasmani ca karoti devatā punaḥ | brahmasvarūpā paramā jyotīrūpā sanātanī
जैसे कोई देवता राख में भी पुनः अंकुर उत्पन्न कर देते हैं, वैसे ही आप मुझे पुनर्जीवित करें; आप ब्रह्मस्वरूपा, परम, ज्योतिःस्वरूपा तथा सनातन हैं।
श्लोक 10 (devibhagavatam.9.5.10)
सर्वविद्याधिदेवी या तस्यै वाण्यै नमो नमः । विसर्गबिन्दुमात्रासु यदधिष्ठानमेव च
sarvavidyādhidevī yā tasyai vāṇyai namo namaḥ | visargabindumātrāsu yadadhiṣṭhānameva ca
जो समस्त विद्याओं की अधिष्ठात्री देवी हैं, उस वाणी को बारम्बार नमस्कार है; विसर्ग, बिन्दु तथा मात्राओं में जो उनका अधिष्ठान है —
श्लोक 11 (devibhagavatam.9.5.11)
तदधिष्ठात्री या देवी तस्यै नित्यै नमो नमः । व्याख्यास्वरूपा सा देवी व्याख्याधिष्ठातृरूपिणी
tadadhiṣṭhātrī yā devī tasyai nityai namo namaḥ | vyākhyāsvarūpā sā devī vyākhyādhiṣṭhātṛrūpiṇī
उसकी अधिष्ठात्री देवी को, उस नित्य देवी को बारम्बार नमस्कार है; वे व्याख्यास्वरूपा तथा व्याख्या की अधिष्ठात्री देवी हैं।
श्लोक 12 (devibhagavatam.9.5.12)
यया विना प्रसङ्ख्यावान् सङ्ख्यां कर्तुं न शक्यते । कालसङ्ख्यास्वरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः
yayā vinā prasaṅkhyāvān saṅkhyāṁ kartuṁ na śakyate | kālasaṅkhyāsvarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ
जिनके बिना गणना करने वाला भी गणना नहीं कर सकता; काल की गणना की स्वरूपा उस देवी को बारम्बार नमस्कार है।
श्लोक 13 (devibhagavatam.9.5.13)
भ्रमसिद्धान्तरूपा या तस्यै देव्यै नमो नमः । स्मृतिशक्तिज्ञानशक्तिबुद्धिशक्तिस्वरूपिणी
bhramasiddhāntarūpā yā tasyai devyai namo namaḥ | smṛtiśaktijñānaśaktibuddhiśaktisvarūpiṇī
भ्रम और सिद्धान्त दोनों की स्वरूपा उस देवी को बारम्बार नमस्कार है; वे स्मृति-शक्ति, ज्ञान-शक्ति तथा बुद्धि-शक्ति की स्वरूपा हैं।
श्लोक 14 (devibhagavatam.9.5.14)
प्रतिभाकल्पनाशक्तिर्या च तस्यै नमो नमः । सनत्कुमारो ब्रह्माणं ज्ञानं पप्रच्छ यत्र वै
pratibhākalpanāśaktiryā ca tasyai namo namaḥ | sanatkumāro brahmāṇaṁ jñānaṁ papraccha yatra vai
जो प्रतिभा तथा कल्पना-शक्ति की स्वरूपा हैं, उन्हें बारम्बार नमस्कार है; जहाँ सनत्कुमार ने ब्रह्मा से ज्ञान पूछा था —
श्लोक 15 (devibhagavatam.9.5.15)
बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः । तदाऽऽजगाम भगवानात्मा श्रीकृष्ण ईश्वरः
babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṁ kartumakṣamaḥ | tadā''jagāma bhagavānātmā śrīkṛṣṇa īśvaraḥ
वह भी गूँगे के समान होकर सिद्धान्त बताने में असमर्थ हो गया; तब स्वयं भगवान आत्मा श्रीकृष्ण ईश्वर वहाँ आए।
श्लोक 16 (devibhagavatam.9.5.16)
उवाच स तां स्तौहि वाणीमिष्टां प्रजापते । स च तुष्टाव तां ब्रह्मा चाज्ञया परमात्मनः
uvāca sa tāṁ stauhi vāṇīmiṣṭāṁ prajāpate | sa ca tuṣṭāva tāṁ brahmā cājñayā paramātmanaḥ
उन्होंने कहा — हे प्रजापते! अपनी इष्ट वाणी की स्तुति करो; परमात्मा की आज्ञा से ब्रह्मा ने उनकी स्तुति की।
श्लोक 17 (devibhagavatam.9.5.17)
चकार तत्प्रसादेन तदा सिद्धान्तमुत्तमम् । यदाप्यनन्तं पप्रच्छ ज्ञानमेकं वसुन्धरा
cakāra tatprasādena tadā siddhāntamuttamam | yadāpyanantaṁ papraccha jñānamekaṁ vasundharā
उसकी कृपा से उन्होंने तब उत्तम सिद्धान्त की रचना की; जब वसुंधरा ने भी अनन्त से एक ज्ञान पूछा —
श्लोक 18 (devibhagavatam.9.5.18)
बभूव मूकवत्सोऽपि सिद्धान्तं कर्तुमक्षमः । तदा तां स च तुष्टाव सन्त्रस्तः कश्यपाज्ञया
babhūva mūkavatso'pi siddhāntaṁ kartumakṣamaḥ | tadā tāṁ sa ca tuṣṭāva santrastaḥ kaśyapājñayā
वह भी गूँगे के समान होकर सिद्धान्त बताने में असमर्थ हो गया; तब भयभीत होकर कश्यप की आज्ञा से उसने उनकी स्तुति की।
श्लोक 19 (devibhagavatam.9.5.19)
ततश्चकार सिद्धान्तं निर्मलं भ्रमभञ्जनम् । व्यासः पुराणसूत्रं च पप्रच्छ वाल्मिकिं यदा
tataścakāra siddhāntaṁ nirmalaṁ bhramabhañjanam | vyāsaḥ purāṇasūtraṁ ca papraccha vālmikiṁ yadā
तत्पश्चात् उसने भ्रम को नष्ट करने वाला निर्मल सिद्धान्त रचा; जब व्यास ने पुराण-सूत्र के विषय में वाल्मीकि से पूछा —
श्लोक 20 (devibhagavatam.9.5.20)
मौनीभूतश्च सस्मार तामेव जगदम्बिकाम् । तदा चकार सिद्धान्तं तद्वरेण मुनीश्वरः
maunībhūtaśca sasmāra tāmeva jagadambikām | tadā cakāra siddhāntaṁ tadvareṇa munīśvaraḥ
वे मौन होकर उसी जगदम्बिका का स्मरण करने लगे; तब उनके वर से उस मुनीश्वर ने सिद्धान्त की रचना की।
श्लोक 21 (devibhagavatam.9.5.21)
सम्प्राप्य निर्मलं ज्ञानं भ्रमान्धध्वंसदीपकम् । पुराणसूत्रं श्रुत्वा च व्यासः कृष्णकलोद्भवः
samprāpya nirmalaṁ jñānaṁ bhramāndhadhvaṁsadīpakam | purāṇasūtraṁ śrutvā ca vyāsaḥ kṛṣṇakalodbhavaḥ
उस निर्मल ज्ञान को प्राप्त कर, जो भ्रम के अंधकार को नष्ट करने वाला दीपक है; उस पुराण-सूत्र को सुनकर कृष्ण-कला से उत्पन्न व्यास ने —
श्लोक 22 (devibhagavatam.9.5.22)
तां शिवां वेद दध्यौ च शतवर्षं च पुष्करे । तदा त्वत्तो वरं प्राप्य सत्कवीन्द्रो बभूव ह
tāṁ śivāṁ veda dadhyau ca śatavarṣaṁ ca puṣkare | tadā tvatto varaṁ prāpya satkavīndro babhūva ha
उस कल्याणी को जानकर पुष्कर में सौ वर्षों तक ध्यान किया; तब आपसे वर पाकर वे सत्कवियों में श्रेष्ठ बने।
श्लोक 23 (devibhagavatam.9.5.23)
तदा वेदविभागं च पुराणं च चकार सः । यदा महेन्द्रः पप्रच्छ तत्त्वज्ञानं सदाशिवम्
tadā vedavibhāgaṁ ca purāṇaṁ ca cakāra saḥ | yadā mahendraḥ papraccha tattvajñānaṁ sadāśivam
तब उन्होंने वेदों का विभाजन तथा पुराणों की रचना की; जब महेन्द्र ने सदाशिव से तत्त्वज्ञान पूछा —
श्लोक 24 (devibhagavatam.9.5.24)
क्षणं तामेव सञ्चिन्त्य तस्मै ज्ञानं ददौ विभुः । पप्रच्छ शब्दशास्त्रं च महेन्द्रश्च बृहस्पतिम्
kṣaṇaṁ tāmeva sañcintya tasmai jñānaṁ dadau vibhuḥ | papraccha śabdaśāstraṁ ca mahendraśca bṛhaspatim
क्षणभर उसी देवी का ध्यान करके, उस विभु ने उसे ज्ञान प्रदान किया; महेन्द्र ने शब्दशास्त्र के विषय में बृहस्पति से भी पूछा —
श्लोक 25 (devibhagavatam.9.5.25)
दिव्यं वर्षसहस्रं च स त्वां दध्यौ च पुष्करे । तदा त्वत्तो वरं प्राप्य दिव्यवर्षसहस्रकम्
divyaṁ varṣasahasraṁ ca sa tvāṁ dadhyau ca puṣkare | tadā tvatto varaṁ prāpya divyavarṣasahasrakam
तब उन्होंने पुष्कर में एक हजार दिव्य वर्षों तक आपका ध्यान किया; तब आपसे वर पाकर, एक हजार दिव्य वर्षों तक —
श्लोक 26 (devibhagavatam.9.5.26)
उवाच शब्दशास्त्रं च तदर्थं च सुरेश्वरम् । अध्यापिताश्च ये शिष्या यैरधीतं मुनीश्वरैः
uvāca śabdaśāstraṁ ca tadarthaṁ ca sureśvaram | adhyāpitāśca ye śiṣyā yairadhītaṁ munīśvaraiḥ
उन्होंने देवराज को शब्दशास्त्र और उसका अर्थ बताया; जिन शिष्यों को उन्होंने पढ़ाया तथा जिन-जिन श्रेष्ठ मुनियों ने उसे पढ़ा —
श्लोक 27 (devibhagavatam.9.5.27)
ते च तां परिसञ्चिन्त्य प्रवर्तन्ते सुरेश्वरीम् । त्वं संस्तुता पूजिता च मुनीन्द्रैर्मनुमानवैः
te ca tāṁ parisañcintya pravartante sureśvarīm | tvaṁ saṁstutā pūjitā ca munīndrairmanumānavaiḥ
वे सब उसी देवेश्वरी का ध्यान करके ही आगे बढ़ते हैं; आप श्रेष्ठ मुनियों, मनुओं तथा मनुष्यों द्वारा स्तुत तथा पूजित हैं।
श्लोक 28 (devibhagavatam.9.5.28)
दैत्येन्द्रैश्च सुरैश्चापि ब्रह्मविष्णुशिवादिभिः । जडीभूतः सहस्रास्यः पञ्चवक्त्रश्चतुर्मुखः
daityendraiśca suraiścāpi brahmaviṣṇuśivādibhiḥ | jaḍībhūtaḥ sahasrāsyaḥ pañcavaktraścaturmukhaḥ
दैत्यराजों, देवताओं तथा ब्रह्मा-विष्णु-शिव आदि द्वारा भी आप पूजित हैं; सहस्रमुख शेष, पंचमुख शिव तथा चतुर्मुख ब्रह्मा भी आपकी स्तुति में जड़ हो जाते हैं।
श्लोक 29 (devibhagavatam.9.5.29)
यां स्तोतुं किमहं स्तौमि तामेकास्येन मानवः । इत्युक्त्वा याज्ञवल्क्यश्च भक्तिनम्रात्मकन्धरः
yāṁ stotuṁ kimahaṁ staumi tāmekāsyena mānavaḥ | ityuktvā yājñavalkyaśca bhaktinamrātmakandharaḥ
तो फिर मैं मनुष्य, एक ही मुख से, उनकी क्या स्तुति करूँ? ऐसा कहकर याज्ञवल्क्य भक्तिपूर्वक विनम्र होकर —
श्लोक 30 (devibhagavatam.9.5.30)
प्रणनाम निराहारो रुरोद च मुहुर्मुहुः । ज्योतीरूपा महामाया तेन दृष्टाप्युवाच तम्
praṇanāma nirāhāro ruroda ca muhurmuhuḥ | jyotīrūpā mahāmāyā tena dṛṣṭāpyuvāca tam
निराहार रहते हुए प्रणाम किया तथा बार-बार रोता रहा; तब उस ज्योतिःस्वरूपा महामाया ने उसे दर्शन देकर कहा —
श्लोक 31 (devibhagavatam.9.5.31)
सुकवीन्द्रो भवेत्युक्त्वा वैकुण्ठं च जगाम ह । याज्ञवल्क्यकृतं वाणीस्तोत्रमेतत्तु यः पठेत्
sukavīndro bhavetyuktvā vaikuṇṭhaṁ ca jagāma ha | yājñavalkyakṛtaṁ vāṇīstotrametattu yaḥ paṭhet
"तुम श्रेष्ठ कवि बनो" — ऐसा कहकर वे वैकुण्ठ चली गईं; याज्ञवल्क्य द्वारा रचित इस वाणी-स्तोत्र को जो पढ़ेगा —
श्लोक 32 (devibhagavatam.9.5.32)
स कवीन्द्रो महावाग्मी बृहस्पतिसमो भवेत् । महामूर्खश्च दुर्बुद्धिर्वर्षमेकं यदा पठेत्
sa kavīndro mahāvāgmī bṛhaspatisamo bhavet | mahāmūrkhaśca durbuddhirvarṣamekaṁ yadā paṭhet
वह श्रेष्ठ कवि तथा महान वाग्मी बृहस्पति के समान बन जाएगा; यदि कोई अत्यन्त मूर्ख तथा दुर्बुद्धि भी इसे एक वर्ष तक पढ़े —
श्लोक 33 (devibhagavatam.9.5.33)
स पण्डितश्च मेधावी सुकवीन्द्रो भवे ध्रुवम्
sa paṇḍitaśca medhāvī sukavīndro bhave dhruvam
वह निश्चय ही पण्डित, मेधावी तथा श्रेष्ठ कवि बन जाएगा।