पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 140
चन्द्रवंश-वर्णन (शेष)
श्लोक 1 (garuda.1.140.1)
हरिरुवाच । जनमेजयः पुरोश्चाभून्नमस्युर्जनमेजयात् । तस्य पुत्रश्चाभयदः सुद्युश्चाभयदादभूत्
hariruvāca janamejayaḥ puroścābhūnnamasyurjanamejayāt tasya putraścābhayadaḥ sudyuścābhayadādabhūt
हरि ने कहा — पुरु के पुत्र जनमेजय हुए; जनमेजय से नमस्यु उत्पन्न हुए। उनके पुत्र अभयद, अभयद से सुद्यु हुए।
श्लोक 2 (garuda.1.140.2)
सुद्योर्बहुगतिः पुत्रः संजातिस्तस्य चात्मजः । वत्सजातिश्च सञ्जातेः रौद्राश्वश्च तदात्मजः
sudyorbahugatiḥ putraḥ saṁjātistasya cātmajaḥ vatsajātiśca sañjāteḥ raudrāśvaśca tadātmajaḥ
सुद्यु के पुत्र बहुगति, उनके पुत्र संजाति हुए। संजाति से वत्सजाति, उनके पुत्र रौद्राश्व हुए।
श्लोक 3 (garuda.1.140.3)
ऋतेयुः स्थण्डिलेयुश्च कक्षेयुश्च कृतेयुकः । जलेयुः सन्ततेयुश्च रोद्राश्वस्य सुता वराः
ṛteyuḥ sthaṇḍileyuśca kakṣeyuśca kṛteyukaḥ jaleyuḥ santateyuśca rodrāśvasya sutā varāḥ
ऋतेयु, स्थण्डिलेयु, कक्षेयु, कृतेयु, जलेयु और सन्ततेयु — ये रौद्राश्व के श्रेष्ठ पुत्र थे।
श्लोक 4 (garuda.1.140.4)
रतिनार ऋतेयोश्च तस्य प्रतिरथः सुतः । तस्य मेधातिथिः पुत्रस्तत्पुत्रश्चैनिलः स्मृतः
ratināra ṛteyośca tasya pratirathaḥ sutaḥ tasya medhātithiḥ putrastatputraścainilaḥ smṛtaḥ
ऋतेयु के पुत्र रतिनार हुए, उनके पुत्र प्रतिरथ हुए। उनके पुत्र मेधातिथि, उनके पुत्र ऐनिल कहलाए।
श्लोक 5 (garuda.1.140.5)
ऐनिलस्य तु दुष्यन्तो भरतस्तस्य चात्मजः । शकुन्तलायां संजज्ञे वितथो भरतादभूत्
ainilasya tu duṣyanto bharatastasya cātmajaḥ śakuntalāyāṁ saṁjajñe vitatho bharatādabhūt
ऐनिल के पुत्र दुष्यन्त हुए; शकुन्तला से उनके पुत्र भरत उत्पन्न हुए। भरत से विततथ उत्पन्न हुए।
श्लोक 6 (garuda.1.140.6)
वितथस्य सुतो मन्युर्मन्योश्चैव नरः स्मृतः । नरस्य संकृतिः पुत्रो गर्गो वै संकृतेः सुतः
vitathasya suto manyurmanyoścaiva naraḥ smṛtaḥ narasya saṁkṛtiḥ putro gargo vai saṁkṛteḥ sutaḥ
विततथ के पुत्र मन्यु हुए, और नर मन्यु के पुत्र कहलाए। नर के पुत्र संकृति, संकृति के पुत्र गर्ग हुए।
श्लोक 7 (garuda.1.140.7)
गर्गादमन्युः पुत्रो वै शिनिः पुत्रो व्यजायत । मन्युपुत्रान्महावीर्यात्सुतोऽभवदुरुक्षयः
gargādamanyuḥ putro vai śiniḥ putro vyajāyata manyuputrānmahāvīryātsuto'bhavadurukṣayaḥ
गर्ग से पुत्र अमन्यु उत्पन्न हुए, तथा शिनि नामक पुत्र भी हुआ। मन्यु के पुत्र महावीर्य से पुत्र उरुक्षय उत्पन्न हुए।
श्लोक 8 (garuda.1.140.8)
उरुक्षयात्त्रय्यारुणिर्व्यूहक्षत्राच्च मन्युजात् । सुहोत्रस्तस्य हस्ती च अजमीढद्विमीढकौ
urukṣayāttrayyāruṇirvyūhakṣatrācca manyujāt suhotrastasya hastī ca ajamīḍhadvimīḍhakau
उरुक्षय से त्रय्यारुणि, तथा मन्यु के वंश में व्यूहक्षत्र उत्पन्न हुए। उनके पुत्र सुहोत्र और हस्ती, तथा अजमीढ और द्विमीढ भी हुए।
श्लोक 9 (garuda.1.140.9)
हस्तिनः पुरुमीढश्च कण्वोऽभूदजमीढतः । कण्वान्मेधातिथिर्जज्ञे यतः काण्वायना द्विजाः
hastinaḥ purumīḍhaśca kaṇvo'bhūdajamīḍhataḥ kaṇvānmedhātithirjajñe yataḥ kāṇvāyanā dvijāḥ
हस्ती के पुत्र पुरुमीढ हुए, अजमीढ से कण्व उत्पन्न हुए। कण्व से मेधातिथि उत्पन्न हुए, जिनसे काण्वायन ब्राह्मण हुए।
श्लोक 10 (garuda.1.140.10)
अजमीढाद्वृहदिषुस्तत्पुत्रश्च बृहद्धनुः । बृहत्कर्मा तस्य पुत्रस्तस्य पुत्रो जयद्रथः
ajamīḍhādvṛhadiṣustatputraśca bṛhaddhanuḥ bṛhatkarmā tasya putrastasya putro jayadrathaḥ
अजमीढ से बृहदिषु, उनके पुत्र बृहद्धनु हुए। बृहत्कर्मा उनके पुत्र, उनके पुत्र जयद्रथ हुए।
श्लोक 11 (garuda.1.140.11)
जयद्रथाद्विश्वजिच्च सेनजिच्च तदात्मजः । रुचिराश्वः सेनजितः पृथुसेनस्तदात्मजः
jayadrathādviśvajicca senajicca tadātmajaḥ rucirāśvaḥ senajitaḥ pṛthusenastadātmajaḥ
जयद्रथ से विश्वजित्, उनके पुत्र सेनजित् हुए। सेनजित् के पुत्र रुचिराश्व, उनके पुत्र पृथुसेन हुए।
श्लोक 12 (garuda.1.140.12)
पारस्तु पृथुसेनस्य पाराद्द्वीपोऽभवन्नृपः । नृपस्य सृमरः पुत्रः सुकृतिश्च पृथोः सुतः
pārastu pṛthusenasya pārāddvīpo'bhavannṛpaḥ nṛpasya sṛmaraḥ putraḥ sukṛtiśca pṛthoḥ sutaḥ
पृथुसेन के पुत्र पार हुए, पार से राजा द्वीप हुए। उस राजा के पुत्र सृमर, तथा पृथु के पुत्र सुकृति हुए।
श्लोक 13 (garuda.1.140.13)
विभ्राजः सुकृतेः पुत्रो विभ्राजादश्वहोऽभवत् । कृत्यां तस्माद्ब्रह्मदत्तो विष्वक्सेनस्तदात्मजः
vibhrājaḥ sukṛteḥ putro vibhrājādaśvaho'bhavat kṛtyāṁ tasmādbrahmadatto viṣvaksenastadātmajaḥ
सुकृति के पुत्र विभ्राज, विभ्राज से अश्वह हुए। कृत्या से उनके पुत्र ब्रह्मदत्त, उनके पुत्र विष्वक्सेन हुए।
श्लोक 14 (garuda.1.140.14)
यवीनरो द्विमीढस्य धृतिमांश्च यवीनरात् । धतिमतः सत्यधृतिर्दृढनेमिस्तदात्मजः
yavīnaro dvimīḍhasya dhṛtimāṁśca yavīnarāt dhatimataḥ satyadhṛtirdṛḍhanemistadātmajaḥ
द्विमीढ के पुत्र यवीनर, यवीनर से धृतिमान् हुए। धृतिमान् से सत्यधृति, उनके पुत्र दृढनेमि हुए।
श्लोक 15 (garuda.1.140.15)
दृढनेमेः सुपार्श्वोऽभूत्सुपार्श्वात्सन्नतिस्तथा । कृस्तु सन्नतेः पुत्रः कृतादुग्रायुधोऽभवत्
dṛḍhanemeḥ supārśvo'bhūtsupārśvātsannatistathā kṛstu sannateḥ putraḥ kṛtādugrāyudho'bhavat
दृढनेमि के पुत्र सुपार्श्व, सुपार्श्व से सन्नति हुए। सन्नति के पुत्र कृति, कृति से उग्रायुध हुए।
श्लोक 16 (garuda.1.140.16)
उग्रायुधाच्च क्षेम्यौऽभूत्सुधीरस्तु तदात्मजः । पुरञ्जयः सुधीराच्च तस्य पुत्रो विदूरथः
ugrāyudhācca kṣemyau'bhūtsudhīrastu tadātmajaḥ purañjayaḥ sudhīrācca tasya putro vidūrathaḥ
उग्रायुध से क्षेम्य, उनके पुत्र सुधीर हुए। सुधीर से पुरंजय, उनके पुत्र विदूरथ हुए।
श्लोक 17 (garuda.1.140.17)
अजमीढान्नलिन्याञ्च नीलो नाम नृपोऽभवत् । नीलाच्छान्तिरभूत्पुत्रः सुशान्तिस्तस्य चात्मजः
ajamīḍhānnalinyāñca nīlo nāma nṛpo'bhavat nīlācchāntirabhūtputraḥ suśāntistasya cātmajaḥ
अजमीढ से नलिनी के गर्भ में नील नामक राजा हुए। नील से शान्ति पुत्र उत्पन्न हुए, उनके पुत्र सुशान्ति हुए।
श्लोक 18 (garuda.1.140.18)
सुशान्तेश्च पुरुर्जातो ह्यर्कस्तस्य सुतोऽभवत् । अर्कस्य चैव हर्यश्वो हर्यश्वान्मुकुलोऽभवत्
suśānteśca pururjāto hyarkastasya suto'bhavat arkasya caiva haryaśvo haryaśvānmukulo'bhavat
सुशान्ति से पुरु उत्पन्न हुए, उनके पुत्र अर्क हुए। अर्क के पुत्र हर्यश्व, हर्यश्व से मुकुल हुए।
श्लोक 19 (garuda.1.140.19)
यवीनरो बृहद्भानुः कम्पिल्लः सृञ्जयस्तथा । पाञ्चालान्मुकुलाज्जज्ञे शरद्वान्वैष्णवो महान्
yavīnaro bṛhadbhānuḥ kampillaḥ sṛñjayastathā pāñcālānmukulājjajñe śaradvānvaiṣṇavo mahān
यवीनर, बृहद्भानु, कम्पिल्ल और सृंजय (उनके पुत्र थे)। मुकुल से पांचालवंश तथा महान् वैष्णव शरद्वान् उत्पन्न हुए।
श्लोक 20 (garuda.1.140.20)
दिवोदासो द्वितीयोऽस्य ह्यहल्यायां शरद्वतः । शतानन्दोऽभवत्पुत्रस्तस्य सत्यधृतिः सतः
divodāso dvitīyo'sya hyahalyāyāṁ śaradvataḥ śatānando'bhavatputrastasya satyadhṛtiḥ sataḥ
उनके द्वितीय दिवोदास हुए; शरद्वत् से अहल्या के गर्भ में शतानन्द पुत्र उत्पन्न हुए, उनके पुत्र सत्यधृति हुए।
श्लोक 21 (garuda.1.140.21)
कृपः कृपी सत्यधृतेरुर्वश्यां वीर्यहानितः । द्रोणपत्नी कृपी जज्ञे अश्वत्थामानमुत्तमम्
kṛpaḥ kṛpī satyadhṛterurvaśyāṁ vīryahānitaḥ droṇapatnī kṛpī jajñe aśvatthāmānamuttamam
सत्यधृति से उर्वशी के प्रति वीर्य-स्खलन से कृप और कृपी उत्पन्न हुए। द्रोण-पत्नी कृपी ने उत्तम अश्वत्थामा को जन्म दिया।
श्लोक 22 (garuda.1.140.22)
दिवोदासान्मित्रयुश्च मित्रयोश्च्यवनोऽभवत् । सुदासश्च्यवनाज्जज्ञे सौदासस्तस्य जात्मजः
divodāsānmitrayuśca mitrayoścyavano'bhavat sudāsaścyavanājjajñe saudāsastasya jātmajaḥ
दिवोदास से मित्रयु, मित्रयु से च्यवन हुए। च्यवन से सुदास उत्पन्न हुए, उनके पुत्र सौदास हुए।
श्लोक 23 (garuda.1.140.23)
सहदेवस्तस्य पुत्रः सहदेवात्तु सोमकः । जन्तुस्तु सोमकाज्जज्ञे पृषतश्चापरो महान्
sahadevastasya putraḥ sahadevāttu somakaḥ jantustu somakājjajñe pṛṣataścāparo mahān
उनके पुत्र सहदेव, सहदेव से सोमक हुए। सोमक से जन्तु उत्पन्न हुए, तथा महान् पृषत भी।
श्लोक 24 (garuda.1.140.24)
पृषताद्द्रुपदो जज्ञे धृष्टद्युम्नस्ततोऽभवत् । धृष्टद्युम्नाद्धृष्टकेतुरृक्षोऽभूतजमीढतः
pṛṣatāddrupado jajñe dhṛṣṭadyumnastato'bhavat dhṛṣṭadyumnāddhṛṣṭaketurṛkṣo'bhūtajamīḍhataḥ
पृषत से द्रुपद उत्पन्न हुए, फिर धृष्टद्युम्न हुए। धृष्टद्युम्न से धृष्टकेतु हुए। (दूसरी शाखा में) अजमीढ से ऋक्ष उत्पन्न हुए।
श्लोक 25 (garuda.1.140.25)
ऋक्षात्संवरणो जज्ञे कुरुः संवरणादभूत् । सुधनुश्च पीक्षिच्च जह्नुश्चैव कुरोः सुताः
ṛkṣātsaṁvaraṇo jajñe kuruḥ saṁvaraṇādabhūt sudhanuśca pīkṣicca jahnuścaiva kuroḥ sutāḥ
ऋक्ष से संवरण उत्पन्न हुए, संवरण से कुरु हुए। सुधनु, पीक्षि (जह्नु) और जह्नु — कुरु के पुत्र थे।
श्लोक 26 (garuda.1.140.26)
सुधनुषः सुहोत्रोऽभूच्च्यवनोऽभूत्सुहोत्रतः । च्यवनात्कृतको जज्ञे तथोपरिचरो वसुः
sudhanuṣaḥ suhotro'bhūccyavano'bhūtsuhotrataḥ cyavanātkṛtako jajñe tathoparicaro vasuḥ
सुधनु के पुत्र सुहोत्र, सुहोत्र से च्यवन हुए। च्यवन से कृतक उत्पन्न हुए, तथा उपरिचर वसु भी।
श्लोक 27 (garuda.1.140.27)
बृहद्रथश्च प्रत्यग्रः सत्याद्याश्च वसोः सुताः । बृहद्रथात्कुशाग्रश्च कुशाग्रादृषभोऽभवत्
bṛhadrathaśca pratyagraḥ satyādyāśca vasoḥ sutāḥ bṛhadrathātkuśāgraśca kuśāgrādṛṣabho'bhavat
बृहद्रथ, प्रत्यग्र, सत्य आदि वसु के पुत्र थे। बृहद्रथ से कुशाग्र, कुशाग्र से ऋषभ हुए।
श्लोक 28 (garuda.1.140.28)
ऋषभात्पुष्पवांस्तस्माज्जज्ञे सत्यहितो नृपः । सत्यहितात्सुधन्वाभूज्जह्रुश्चव सुधन्वनः
ṛṣabhātpuṣpavāṁstasmājjajñe satyahito nṛpaḥ satyahitātsudhanvābhūjjahruścava sudhanvanaḥ
ऋषभ से पुष्पवान् उत्पन्न हुए, उनसे राजा सत्यहित हुए। सत्यहित से सुधन्वा, सुधन्वा से जह्नु (जह्रु) हुए।
श्लोक 29 (garuda.1.140.29)
बृहद्रथाज्जरासन्धः सहदेवस्तदात्मजः । सहदेवाच्च च सोमापिः सोमापेः श्रुतवान्सुतः
bṛhadrathājjarāsandhaḥ sahadevastadātmajaḥ sahadevācca ca somāpiḥ somāpeḥ śrutavānsutaḥ
बृहद्रथ से जरासन्ध हुए, उनके पुत्र सहदेव हुए। सहदेव से सोमापि, सोमापि के पुत्र श्रुतवान् हुए।
श्लोक 30 (garuda.1.140.30)
भीमसेनोग्रसेनौ च श्रुतसेनोऽपराजितः । जनमेजयस्तथान्योऽभूज्जह्नोस्तु सुरथोऽभवत्
bhīmasenograsenau ca śrutaseno'parājitaḥ janamejayastathānyo'bhūjjahnostu suratho'bhavat
भीमसेन, उग्रसेन, श्रुतसेन, अपराजित तथा एक अन्य जनमेजय (इसी वंश में हुए)। जह्नु से सुरथ उत्पन्न हुए।
श्लोक 31 (garuda.1.140.31)
विदूरथस्तु सुरथात्सार्वभौमो विदूरथात् । जयसेनः सार्वभौमादावधीतस्तदात्मजः
vidūrathastu surathātsārvabhaumo vidūrathāt jayasenaḥ sārvabhaumādāvadhītastadātmajaḥ
सुरथ से विदूरथ, विदूरथ से सार्वभौम हुए। सार्वभौम से जयसेन उत्पन्न हुए, उनके पुत्र अवधित हुए।
श्लोक 32 (garuda.1.140.32)
अयुतायुस्तस्य पुत्रस्तस्य चाक्रोधनः सुतः । अक्रोधनस्यातिथिश्च ऋक्षोऽभूदतिथेः सुतः
ayutāyustasya putrastasya cākrodhanaḥ sutaḥ akrodhanasyātithiśca ṛkṣo'bhūdatitheḥ sutaḥ
उनके पुत्र अयुतायु, उनके पुत्र अक्रोधन हुए। अक्रोधन के पुत्र अतिथि, अतिथि के पुत्र ऋक्ष हुए।
श्लोक 33 (garuda.1.140.33)
ऋक्षाच्च भीमसेनोऽभूद्दिलीपो भीमसेनतः । प्रतीपोऽभूद्दिलीपाच्च देवापिस्तु प्रतीपतः
ṛkṣācca bhīmaseno'bhūddilīpo bhīmasenataḥ pratīpo'bhūddilīpācca devāpistu pratīpataḥ
ऋक्ष से भीमसेन उत्पन्न हुए, भीमसेन से दिलीप हुए। दिलीप से प्रतीप, प्रतीप से देवापि उत्पन्न हुए।
श्लोक 34 (garuda.1.140.34)
शन्तनुश्चैव बाह्लीकस्त्रयस्ते भ्रातरो नृपाः । बाह्लीकात्सोमदत्तोऽभूद्भूरिर्भूरिश्रवास्ततः
śantanuścaiva bāhlīkastrayaste bhrātaro nṛpāḥ bāhlīkātsomadatto'bhūdbhūrirbhūriśravāstataḥ
तथा शन्तनु और बाह्लीक — ये तीनों भाई राजा थे। बाह्लीक से सोमदत्त हुए, उनसे भूरि और भूरिश्रवा हुए।
श्लोक 35 (garuda.1.140.35)
शलश्च शन्तनोर्भोष्मो गङ्गायां धार्मिको महान् । चित्राङ्गदविचित्रौ तु सत्यवत्यान्तु शन्तनोः
śalaśca śantanorbhoṣmo gaṅgāyāṁ dhārmiko mahān citrāṅgadavicitrau tu satyavatyāntu śantanoḥ
तथा शल। शन्तनु से गंगा के गर्भ में महान् धार्मिक भीष्म उत्पन्न हुए। सत्यवती से शन्तनु के पुत्र चित्रांगद और विचित्रवीर्य हुए।
श्लोक 36 (garuda.1.140.36)
भार्ये विचित्रवीर्यस्य त्वम्बिकाम्बालिके तयोः । धृराष्ट्रं च पाण्डुञ्च तद्दास्यां विदुरन्तथा
bhārye vicitravīryasya tvambikāmbālike tayoḥ dhṛrāṣṭraṁ ca pāṇḍuñca taddāsyāṁ vidurantathā
विचित्रवीर्य की पत्नियाँ अम्बिका और अम्बालिका थीं। उनसे धृतराष्ट्र और पाण्डु, तथा उनकी दासी से विदुर —
श्लोक 37 (garuda.1.140.37)
व्यास उत्पादयामास गान्धागी धृतराष्ट्रतः । शतपुत्रं दुर्योधनाद्यं पाण्डोः पञ्च प्रजज्ञिरे
vyāsa utpādayāmāsa gāndhāgī dhṛtarāṣṭrataḥ śataputraṁ duryodhanādyaṁ pāṇḍoḥ pañca prajajñire
व्यास ने उत्पन्न किए। धृतराष्ट्र से गान्धारी को दुर्योधन आदि सौ पुत्र हुए। पाण्डु से पाँच पुत्र उत्पन्न हुए —
श्लोक 38 (garuda.1.140.38)
प्रतिबिन्ध्यः श्रुतसोमः श्रुतकीर्तिस्तथार्जुनात् । शतानीकः श्रुतकर्मा द्रौपद्यां पञ्च वै क्रमात्
pratibindhyaḥ śrutasomaḥ śrutakīrtistathārjunāt śatānīkaḥ śrutakarmā draupadyāṁ pañca vai kramāt
द्रौपदी से क्रमशः युधिष्ठिर से प्रतिविन्ध्य, भीम से श्रुतसोम, अर्जुन से श्रुतकीर्ति, नकुल से शतानीक और सहदेव से श्रुतकर्मा — ये पाँच पुत्र हुए।
श्लोक 39 (garuda.1.140.39)
यौधेयी च हिडिम्बा च कौशी चैव सुभद्रिका । विजया वै रेणुमती पञ्चभ्यस्तु सुताः क्रमात्
yaudheyī ca hiḍimbā ca kauśī caiva subhadrikā vijayā vai reṇumatī pañcabhyastu sutāḥ kramāt
यौधेयी, हिडिम्बा, कौशी, सुभद्रिका, विजया और रेणुमती — इन पत्नियों से पाँचों पाण्डवों के अन्य पुत्र क्रमशः उत्पन्न हुए।
श्लोक 40 (garuda.1.140.40)
देवको घचोत्कचश्च ह्यभिमन्युश्च सर्वगः । सुहोत्रो निरमित्रश्च परीक्षिदभिमन्युजः
devako ghacotkacaśca hyabhimanyuśca sarvagaḥ suhotro niramitraśca parīkṣidabhimanyujaḥ
देवक, घटोत्कच, सर्वगामी अभिमन्यु, सुहोत्र और निरमित्र (इनमें से थे); परीक्षित् अभिमन्यु के पुत्र हुए।
श्लोक 41 (garuda.1.140.41)
जनमेजयोऽस्य ततो भविष्यांश्च नृपाञ्छृणु
janamejayo'sya tato bhaviṣyāṁśca nṛpāñchṛṇu
उनके पुत्र जनमेजय हुए। अब आगे आने वाले राजाओं को सुनो।