पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 145
भारत-अवतार-वर्णन
श्लोक 1 (garuda.1.145.1)
ब्रह्मोवाच । भारतं संप्रवक्ष्यामि भारावतरणं भुवः । चक्रे कृष्णो युध्यमानः पाण्डवादिनिमित्ततः
brahmovāca bhārataṁ saṁpravakṣyāmi bhārāvataraṇaṁ bhuvaḥ cakre kṛṣṇo yudhyamānaḥ pāṇḍavādinimittataḥ
ब्रह्मा जी ने कहा — मैं भारत का वर्णन करूँगा, अर्थात् पृथ्वी के भार-हरण का, जो कृष्ण ने पाण्डवों आदि के निमित्त युद्ध कराकर सम्पन्न किया।
श्लोक 2 (garuda.1.145.2)
विष्णुनाभ्यब्जतो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रोऽत्रिरत्रितः । सोमस्ततो बुधस्तस्मादिलायां च पुरूरवाः
viṣṇunābhyabjato brahmā brahmaputro'triratritaḥ somastato budhastasmādilāyāṁ ca purūravāḥ
विष्णु की नाभि-कमल से ब्रह्मा, ब्रह्मा के पुत्र अत्रि, अत्रि से सोम, सोम से बुध, तथा बुध से इला के गर्भ में पुरूरवा उत्पन्न हुए।
श्लोक 3 (garuda.1.145.3)
तस्यायुस्तत्र वंशेऽभूद्ययातिर्भरतः कुरुः । शन्तनुस्तस्य वंशेऽभूद्गङ्गायां शन्तनोः सुतः
tasyāyustatra vaṁśe'bhūdyayātirbharataḥ kuruḥ śantanustasya vaṁśe'bhūdgaṅgāyāṁ śantanoḥ sutaḥ
उनके वंश में आयु हुए, फिर ययाति, भरत और कुरु हुए। उसी वंश में शन्तनु हुए; गंगा से शन्तनु के पुत्र —
श्लोक 4 (garuda.1.145.4)
भीष्मः सर्वगुणैयुक्तो ब्रह्मवैवर्तपारगः
bhīṣmaḥ sarvaguṇaiyukto brahmavaivartapāragaḥ
सर्वगुणसम्पन्न, ब्रह्म-ज्ञान में पारंगत भीष्म हुए।
श्लोक 5 (garuda.1.145.5)
शन्तनोः सत्यवत्यां च द्वौ पुत्रौ संबभूवतुः । चित्राङ्गदन्तु गन्धर्वः पुत्रं चित्राङ्गदोऽवधीत्
śantanoḥ satyavatyāṁ ca dvau putrau saṁbabhūvatuḥ citrāṅgadantu gandharvaḥ putraṁ citrāṅgado'vadhīt
शन्तनु से सत्यवती के गर्भ में दो पुत्र उत्पन्न हुए। पुत्र चित्रांगद का एक गन्धर्व ने वध किया।
श्लोक 6 (garuda.1.145.6)
अन्यो विचित्रवीर्योऽभूत्काशीराजसुतापतिः । विचित्रवीर्ये स्वर्याते व्यासात्तत्क्षेत्रतोऽभवत्
anyo vicitravīryo'bhūtkāśīrājasutāpatiḥ vicitravīrye svaryāte vyāsāttatkṣetrato'bhavat
दूसरे विचित्रवीर्य थे, जो काशिराज की पुत्रियों के पति बने। विचित्रवीर्य के स्वर्गवास पर व्यास द्वारा उस क्षेत्र में —
श्लोक 7 (garuda.1.145.7)
धृतराष्टोऽम्बिकापुत्रः पाण्डुराम्बालिकासुतः । भुजिष्यायान्तु विदुरो गान्धार्यां धृतराष्ट्रतः
dhṛtarāṣṭo'mbikāputraḥ pāṇḍurāmbālikāsutaḥ bhujiṣyāyāntu viduro gāndhāryāṁ dhṛtarāṣṭrataḥ
अम्बिका के पुत्र धृतराष्ट्र, अम्बालिका के पुत्र पाण्डु, तथा दासी से विदुर उत्पन्न हुए। धृतराष्ट्र से गान्धारी के गर्भ में —
श्लोक 8 (garuda.1.145.8)
दुर्योधनप्रधानास्तु शतसंख्या महाबलाः । पाण्डोः कुन्त्याञ्च माद्यां च पञ्च पुत्राः प्रजज्ञिरे
duryodhanapradhānāstu śatasaṁkhyā mahābalāḥ pāṇḍoḥ kuntyāñca mādyāṁ ca pañca putrāḥ prajajñire
दुर्योधन प्रमुख सौ महाबली पुत्र उत्पन्न हुए। पाण्डु से कुन्ती और माद्री के गर्भ में पाँच पुत्र उत्पन्न हुए —
श्लोक 9 (garuda.1.145.9)
युधिष्ठिरो भीमसेनो ह्यर्जुनो नकुलस्तथा । सहदेवश्च पञ्चैते महाबलपराक्रमाः
yudhiṣṭhiro bhīmaseno hyarjuno nakulastathā sahadevaśca pañcaite mahābalaparākramāḥ
युधिष्ठिर, भीमसेन, अर्जुन, नकुल और सहदेव — ये पाँचों महान् बल-पराक्रम से युक्त थे।
श्लोक 10 (garuda.1.145.10)
कुरुपाण्डवयोर्वैरं दैवयो गाद्बभूव ह । दुर्योधनेनाधीरेण पाण्डवाः समुपद्रुताः
kurupāṇḍavayorvairaṁ daivayo gādbabhūva ha duryodhanenādhīreṇa pāṇḍavāḥ samupadrutāḥ
कुरु और पाण्डवों में मानो दैवयोग से ही वैर उत्पन्न हो गया। अधीर दुर्योधन ने पाण्डवों को सताना आरम्भ किया।
श्लोक 11 (garuda.1.145.11)
दग्धा जतुगृहे वीरास्ते मुक्ताः स्वधियामलाः
dagdhā jatugṛhe vīrāste muktāḥ svadhiyāmalāḥ
लाक्षागृह में जलाए जाने पर भी वे वीर अपनी बुद्धिमत्ता से निर्मल बचकर निकल गए।
श्लोक 12 (garuda.1.145.12)
ततस्तदेकचक्रायां ब्राह्मणस्य निवेशने । विविशुस्ते महात्मानो निहत्य बकराक्षसम्
tatastadekacakrāyāṁ brāhmaṇasya niveśane viviśuste mahātmāno nihatya bakarākṣasam
तत्पश्चात् वे महात्मा एकचक्रा नगरी में एक ब्राह्मण के घर रहे, और बकासुर राक्षस का वध किया।
श्लोक 13 (garuda.1.145.13)
ततः पाञ्चालविषयेद्रौपद्यास्ते स्वयंवरम् । विज्ञाय वीर्यशुल्कान्तां पाण्डवा उपयेमिरे
tataḥ pāñcālaviṣayedraupadyāste svayaṁvaram vijñāya vīryaśulkāntāṁ pāṇḍavā upayemire
तत्पश्चात् पांचाल देश में द्रौपदी के स्वयंवर की सूचना पाकर, कि वह पराक्रम से जीती जाने वाली है, पाण्डवों ने उससे विवाह किया।
श्लोक 14 (garuda.1.145.14)
द्रोणभीष्मानुमत्या तु धृतराष्ट्रः समानयत् । अर्द्वराज्यं ततः प्राप्ता इन्द्रप्रस्थे पुरोत्तमे
droṇabhīṣmānumatyā tu dhṛtarāṣṭraḥ samānayat ardvarājyaṁ tataḥ prāptā indraprasthe purottame
द्रोण और भीष्म की सम्मति से धृतराष्ट्र ने मेल कराया। तब उन्हें श्रेष्ठ नगरी इन्द्रप्रस्थ में आधा राज्य प्राप्त हुआ।
श्लोक 15 (garuda.1.145.15)
राजसूयन्ततश्चक्रुः सभां कृत्वा यतव्रताः । अर्जुनो द्वारवत्यान्तु सुभद्रां प्राप्तवान्प्रियाम् । वासुदेवस्य भगिनीमनुमत्या मुरद्विषः
rājasūyantataścakruḥ sabhāṁ kṛtvā yatavratāḥ arjuno dvāravatyāntu subhadrāṁ prāptavānpriyām vāsudevasya bhaginīmanumatyā muradviṣaḥ
व्रतधारी उन्होंने सभा बनवाकर राजसूय यज्ञ किया। अर्जुन ने द्वारवती में मुरारि की सम्मति से वासुदेव की बहन प्रिय सुभद्रा को प्राप्त किया।
श्लोक 16 (garuda.1.145.16)
नन्दिघोषं रथं दिव्यमग्नेर्घनुरनुत्तमम् । गाण्डीवं नाम तद्दिव्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । अक्षयान्सायकांश्चैव तथाभेद्यञ्च दंशनम्
nandighoṣaṁ rathaṁ divyamagnerghanuranuttamam gāṇḍīvaṁ nāma taddivyaṁ triṣu lokeṣu viśrutam akṣayānsāyakāṁścaiva tathābhedyañca daṁśanam
उन्हें नन्दिघोष नामक दिव्य रथ, तथा अग्नि से उत्तम गाण्डीव नामक दिव्य धनुष, जो तीनों लोकों में विख्यात था, अक्षय बाण और अभेद्य कवच प्राप्त हुए।
श्लोक 17 (garuda.1.145.17)
स तेन धनुषा वीरः पाण्डवो जातवेदसम् । कृष्णद्वितीयो बीभत्सुरतर्पयत वीर्यवान्
sa tena dhanuṣā vīraḥ pāṇḍavo jātavedasam kṛṣṇadvitīyo bībhatsuratarpayata vīryavān
उस धनुष से वीर पाण्डव बीभत्सु (अर्जुन) ने कृष्ण के साथ मिलकर पराक्रमपूर्वक अग्निदेव को तृप्त किया।
श्लोक 18 (garuda.1.145.18)
नृपान्दिग्विजये जित्वा रत्नान्यादाय वै ददौ । युधिष्ठिराय महते भ्रात्रे नीतिविदे मुदा
nṛpāndigvijaye jitvā ratnānyādāya vai dadau yudhiṣṭhirāya mahate bhrātre nītivide mudā
दिग्विजय में राजाओं को जीतकर उनके रत्न लेकर उन्होंने प्रसन्नतापूर्वक अपने महान् नीतिज्ञ भ्राता युधिष्ठिर को अर्पित किए।
श्लोक 19 (garuda.1.145.19)
युधिष्ठिरोऽपि धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः । जितो दुर्योधनेनैव मायाद्यूतेन पापिना । कर्णदुः शासनमते स्थितेन शकुनेर्मते
yudhiṣṭhiro'pi dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ jito duryodhanenaiva māyādyūtena pāpinā karṇaduḥ śāsanamate sthitena śakunermate
धर्मात्मा युधिष्ठिर, भाइयों से घिरे होते हुए भी, पापी दुर्योधन द्वारा कर्ण और दुःशासन की सलाह पर, शकुनि की सम्मति से रचे गए छलपूर्ण द्यूत में पराजित हुए।
श्लोक 20 (garuda.1.145.20)
अथ द्वादश वर्षाणि वने तेपुर्महत्तपः । सधौम्या द्रौपदीषष्ठा मुनिवृन्दाभिसंवृताः
atha dvādaśa varṣāṇi vane tepurmahattapaḥ sadhaumyā draupadīṣaṣṭhā munivṛndābhisaṁvṛtāḥ
तत्पश्चात् वे बारह वर्षों तक वन में महान् तप करते रहे, धौम्य पुरोहित और द्रौपदी सहित, मुनि-समूहों से घिरे हुए।
श्लोक 21 (garuda.1.145.21)
ययुर्विराटनगरं गुप्तरूपेण संश्रिताः । वर्षमेकं महाप्राज्ञा गोग्रहात्तमपालयन्
yayurvirāṭanagaraṁ guptarūpeṇa saṁśritāḥ varṣamekaṁ mahāprājñā gograhāttamapālayan
वे विराट नगर में गुप्त रूप धारण कर आश्रय लेकर गए। एक वर्ष तक उन महाप्राज्ञों ने वहाँ रहकर गोहरण-कांड तक की रक्षा की।
श्लोक 22 (garuda.1.145.22)
तते याताः स्वकं राष्ट्रं प्रार्थयामासुरादृताः । पञ्चग्रामानर्धराज्याद्वीरा दुर्योधनं नृपम्
tate yātāḥ svakaṁ rāṣṭraṁ prārthayāmāsurādṛtāḥ pañcagrāmānardharājyādvīrā duryodhanaṁ nṛpam
फिर वे अपने राज्य को गए और आदरपूर्वक आधे राज्य के स्थान पर केवल पाँच गाँव राजा दुर्योधन से माँगे।
श्लोक 23 (garuda.1.145.23)
नाप्तवन्तः कुरुक्षेत्रे युद्धञ्चक्रुर्बलान्विताः । अक्षौहिणीभिर्दिव्याभिः सप्तभिः परिवारिताः
nāptavantaḥ kurukṣetre yuddhañcakrurbalānvitāḥ akṣauhiṇībhirdivyābhiḥ saptabhiḥ parivāritāḥ
वह भी न मिलने पर बलशाली पाण्डवों ने कुरुक्षेत्र में युद्ध किया, सात दिव्य अक्षौहिणी सेनाओं से घिरे हुए।
श्लोक 24 (garuda.1.145.24)
एकादशभिरुद्युक्ता युक्ता दुर्योधनादयः । आसीद्युद्धं संकुलं च देवासुररणोपमम्
ekādaśabhirudyuktā yuktā duryodhanādayaḥ āsīdyuddhaṁ saṁkulaṁ ca devāsuraraṇopamam
दुर्योधन आदि ग्यारह अक्षौहिणियों सहित तैयार हुए। वह युद्ध देवासुर-संग्राम के समान भीषण और विशृंखल हो गया।
श्लोक 25 (garuda.1.145.25)
भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले । पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह । शस्त्राशस्त्रि महाघोरं धसरात्रं शराशरि
bhīṣmaḥ senāpatirabhūdādau dauryodhane bale pāṇḍavānāṁ śikhaṇḍī ca tayoryuddhaṁ babhūva ha śastrāśastri mahāghoraṁ dhasarātraṁ śarāśari
आरम्भ में भीष्म दुर्योधन-सेना के सेनापति बने, और शिखण्डी पाण्डव-सेना के। उन दोनों के बीच शस्त्रों और अस्त्रों से युक्त, दिन-रात चलने वाला अत्यन्त भीषण बाणों का युद्ध हुआ।
श्लोक 26 (garuda.1.145.26)
शिखण्ड्यर्जुनबाणैश्च भीष्मः शरशतैश्चितः । उत्तरायणमावीक्ष्य ध्यात्वा देवं गदाधरम्
śikhaṇḍyarjunabāṇaiśca bhīṣmaḥ śaraśataiścitaḥ uttarāyaṇamāvīkṣya dhyātvā devaṁ gadādharam
शिखण्डी और अर्जुन के बाणों से सैकड़ों बाणों में विद्ध भीष्म ने उत्तरायण की प्रतीक्षा करते हुए गदाधर देव का ध्यान किया,
श्लोक 27 (garuda.1.145.27)
उक्त्वा धर्मान्बहुविधांस्तर्पयित्वा पितॄन्बहून् । आनन्दे तु पदे लीनो विमले मुक्तकिल्बिषे
uktvā dharmānbahuvidhāṁstarpayitvā pitṝnbahūn ānande tu pade līno vimale muktakilbiṣe
धर्म के अनेक रूपों का उपदेश देकर, अनेक पितरों को तृप्त कर, वे उस आनन्दमय, निर्मल, पाप-रहित पद में लीन हो गए।
श्लोक 28 (garuda.1.145.28)
ततो द्रोणो ययौ योद्धुं धृष्टद्युम्नेन बीर्यवान् । दिनानि पञ्च तद्युद्धमासीत्परमदारुणम्
tato droṇo yayau yoddhuṁ dhṛṣṭadyumnena bīryavān dināni pañca tadyuddhamāsītparamadāruṇam
तत्पश्चात् बलवान् द्रोण धृष्टद्युम्न से युद्ध करने गए। वह युद्ध पाँच दिनों तक अत्यन्त भीषण चला,
श्लोक 29 (garuda.1.145.29)
यत्र ते पृथिवीपाला हताः पार्थेन संगरे । शोकसागरमासाद्य द्रोणोऽपि स्वर्गमाप्तवान्
yatra te pṛthivīpālā hatāḥ pārthena saṁgare śokasāgaramāsādya droṇo'pi svargamāptavān
जिसमें पार्थ (पाण्डवों) ने अनेक राजाओं का वध किया। शोक-सागर में डूबकर द्रोण भी स्वर्ग को प्राप्त हुए।
श्लोक 30 (garuda.1.145.30)
ततः कर्णा ययौ योद्धुमर्जुनेन मिहात्मना । दिनद्वयं महायुद्धं कृत्वा पार्थास्त्रसागरे । निमग्नः सूर्यलोकन्तु ततः प्राप स वीर्यवान्
tataḥ karṇā yayau yoddhumarjunena mihātmanā dinadvayaṁ mahāyuddhaṁ kṛtvā pārthāstrasāgare nimagnaḥ sūryalokantu tataḥ prāpa sa vīryavān
तत्पश्चात् कर्ण महात्मा अर्जुन से युद्ध करने गए। दो दिनों के महायुद्ध के बाद, पार्थ के अस्त्रों के सागर में डूबकर, वह पराक्रमी सूर्यलोक को प्राप्त हुआ।
श्लोक 31 (garuda.1.145.31)
ततः शल्यो ययौ योद्धुं धर्मराजेन धीमता । दिनार्धेन हतः शल्यो बाणैर्ज्वलनसन्निभैः
tataḥ śalyo yayau yoddhuṁ dharmarājena dhīmatā dinārdhena hataḥ śalyo bāṇairjvalanasannibhaiḥ
तत्पश्चात् शल्य बुद्धिमान् धर्मराज (युधिष्ठिर) से युद्ध करने गए। आधे दिन में ही शल्य अग्नि-सम बाणों से मारे गए।
श्लोक 32 (garuda.1.145.32)
दुर्योधनोऽथ वेगेन गदामादाय वीर्यवान् । अभ्यधावत वै भीभं कालान्तकयमोपमः
duryodhano'tha vegena gadāmādāya vīryavān abhyadhāvata vai bhībhaṁ kālāntakayamopamaḥ
तब पराक्रमी दुर्योधन वेगपूर्वक गदा लेकर, कालान्तक यम के समान, भीम की ओर दौड़ा।
श्लोक 33 (garuda.1.145.33)
अथ भीमेन वीरेण गदया विनिपातितः । अश्वत्थामा गतो द्रौणिः सुप्तसैन्यं ततो निशि
atha bhīmena vīreṇa gadayā vinipātitaḥ aśvatthāmā gato drauṇiḥ suptasainyaṁ tato niśi
वीर भीम ने उसे गदा से मार गिराया। द्रोणपुत्र अश्वत्थामा तब रात्रि में सोई हुई सेना के पास गया,
श्लोक 34 (garuda.1.145.34)
जघान बाहुवीर्येण पितुर्वधमनुस्मरन् । धृष्टद्युम्नं जघानाथ द्रौपदेयांश्च वीर्यवान्
jaghāna bāhuvīryeṇa piturvadhamanusmaran dhṛṣṭadyumnaṁ jaghānātha draupadeyāṁśca vīryavān
और पिता की मृत्यु का स्मरण करते हुए अपनी भुजाओं के बल से उन्हें मार डाला; उस पराक्रमी ने धृष्टद्युम्न तथा द्रौपदी के पुत्रों का भी वध किया।
श्लोक 35 (garuda.1.145.35)
द्रौपद्यां रुद्यमानायामश्वत्थाम्नः शिरोमणिम् । ऐषिकास्त्रेण तं जित्वा जग्राहार्जुन उत्तमम्
draupadyāṁ rudyamānāyāmaśvatthāmnaḥ śiromaṇim aiṣikāstreṇa taṁ jitvā jagrāhārjuna uttamam
द्रौपदी के विलाप करते हुए, अर्जुन ने ऐषिक अस्त्र से अश्वत्थामा को जीतकर उसके सिर से उत्तम मणि छीन ली।
श्लोक 36 (garuda.1.145.36)
युधिष्ठिरः समाश्वास्य स्त्रीजनं शोकसंकुलम् । स्नात्वा सन्तर्प्य देवांश्च पितॄनथ पितामहान्
yudhiṣṭhiraḥ samāśvāsya strījanaṁ śokasaṁkulam snātvā santarpya devāṁśca pitṝnatha pitāmahān
युधिष्ठिर ने शोकाकुल स्त्रियों को सान्त्वना दी; स्नान कर देवताओं, पितरों और पितामहों को तृप्त किया।
श्लोक 37 (garuda.1.145.37)
आश्वासितोऽथ भीष्मेण राज्यञ्चैवाकरोन्महत् । विष्णुमीजेऽश्वमेधेन विधिवद्दक्षिणावता
āśvāsito'tha bhīṣmeṇa rājyañcaivākaronmahat viṣṇumīje'śvamedhena vidhivaddakṣiṇāvatā
भीष्म द्वारा सान्त्वना पाकर उन्होंने महान् राज्य किया। उन्होंने विधिपूर्वक भूरि-दक्षिणा वाले अश्वमेध यज्ञ से विष्णु का पूजन किया।
श्लोक 38 (garuda.1.145.38)
राज्ये परीक्षितं स्थाप्य यादवानां विनाशनम् । श्रुत्वा तु मौसले राजा जप्त्वा नामसहस्रकम्
rājye parīkṣitaṁ sthāpya yādavānāṁ vināśanam śrutvā tu mausale rājā japtvā nāmasahasrakam
परीक्षित् को राज्य में स्थापित कर, यादवों के मूसल-युद्ध में विनाश का समाचार सुनकर, राजा युधिष्ठिर ने विष्णु-सहस्रनाम का जप करके —
श्लोक 39 (garuda.1.145.39)
विष्णोः स्वर्गं जगामाथ भीमाद्यैर्भ्रातृभिर्युतः । वासुदेवः पुनर्बुद्धसंमोहाय सुरद्विषाम्
viṣṇoḥ svargaṁ jagāmātha bhīmādyairbhrātṛbhiryutaḥ vāsudevaḥ punarbuddhasaṁmohāya suradviṣām
भीम आदि भाइयों सहित विष्णु के स्वर्गलोक को प्रस्थान किया। वासुदेव (विष्णु) पुनः देवद्वेषियों को मोहित करने के लिए बुद्ध रूप में अवतरित होंगे,
श्लोक 40 (garuda.1.145.40)
कल्किर्विष्णुश्च भविता शंभलग्रामके पुनः । अश्वारूढोऽखिलांल्लोकांस्तदा भस्मीकरिष्यति
kalkirviṣṇuśca bhavitā śaṁbhalagrāmake punaḥ aśvārūḍho'khilāṁllokāṁstadā bhasmīkariṣyati
और फिर शम्भल ग्राम में कल्कि रूप में विष्णु प्रकट होंगे; अश्व पर आरूढ़ होकर वे समस्त दुष्ट लोकों को भस्म कर देंगे।
श्लोक 41 (garuda.1.145.41)
देवादीनां रक्षणाय ह्यधर्महारणाय च । दुष्टानाञ्च वधार्थाय ह्यवतारं करोति च
devādīnāṁ rakṣaṇāya hyadharmahāraṇāya ca duṣṭānāñca vadhārthāya hyavatāraṁ karoti ca
देवताओं आदि की रक्षा के लिए, अधर्म के नाश के लिए, तथा दुष्टों के वध के लिए ही वे अवतार धारण करते हैं।
श्लोक 42 (garuda.1.145.42)
यथा धन्वन्तरिर्वंशे जातः क्षीरोदमन्थने । देवादीनां जीवनाय ह्यायुर्वेदमुवाच ह
yathā dhanvantarirvaṁśe jātaḥ kṣīrodamanthane devādīnāṁ jīvanāya hyāyurvedamuvāca ha
जैसे क्षीरसागर-मन्थन में उसी वंश में धन्वन्तरि प्रकट हुए, और देवताओं आदि के जीवन के लिए आयुर्वेद का उपदेश दिया —
श्लोक 43 (garuda.1.145.43)
विश्वामित्रसुतायैव शुश्रुताय महात्मने । भारतांश्चावतारांश्च श्रुत्वा स्वर्गं व्रजेन्नरः
viśvāmitrasutāyaiva śuśrutāya mahātmane bhāratāṁścāvatārāṁśca śrutvā svargaṁ vrajennaraḥ
विश्वामित्र के पुत्र महात्मा सुश्रुत को। जो मनुष्य भारत की तथा इन अवतारों की कथा सुनता है, वह स्वर्ग को प्राप्त होता है।