पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 15
श्री विष्णु-सहस्रनाम-स्तोत्र
श्लोक 1 (garuda.1.15.1)
।।रुद्र उवाच । संसारसागराद्धोरान्मुच्यते किं जपन्प्रभो । नरस्तन्मे परं जप्यं कथय त्वं जनार्द्दन
rudra uvāca saṁsārasāgarāddhorānmucyate kiṁ japanprabho narastanme paraṁ japyaṁ kathaya tvaṁ janārddana
रुद्र ने कहा — हे प्रभो! क्या जपने से मनुष्य इस भयंकर संसार-सागर से मुक्त हो जाता है? हे जनार्दन! मुझे वह परम जप्य मंत्र बताइए।
श्लोक 2 (garuda.1.15.2)
।।हरिरुवाच । परेश्वरं परं ब्रह्म परमात्मानमव्ययम् । विष्णुं नामसहस्त्रेण स्तुवन्मुक्तो भवेन्नरः
hariruvāca pareśvaraṁ paraṁ brahma paramātmānamavyayam viṣṇuṁ nāmasahastreṇa stuvanmukto bhavennaraḥ
हरि ने कहा — परमेश्वर, परब्रह्म, अव्यय परमात्मा विष्णु के सहस्र नामों से स्तुति करने वाला मनुष्य मुक्त हो जाता है।
श्लोक 3 (garuda.1.15.3)
यत्पवित्रं परं जप्यं कथयामि वृषध्वज ! । श्रृणुष्वावहितो भूत्वा सर्वपापविनाशनम्
yatpavitraṁ paraṁ japyaṁ kathayāmi vṛṣadhvaja ! śrṛṇuṣvāvahito bhūtvā sarvapāpavināśanam
हे वृषध्वज! वह जो पवित्र और परम जप्य है, उसे मैं बताता हूँ, जो समस्त पापों का नाशक है — एकाग्रचित्त होकर सुनिए।
श्लोक 4 (garuda.1.15.4)
ॐ वासुदेवो महाविष्णुर्वामनो वासवो वसुः । बालचन्द्र निभो बालो बलभद्रो बलाधिपः
oṁ vāsudevo mahāviṣṇurvāmano vāsavo vasuḥ bālacandra nibho bālo balabhadro balādhipaḥ
ॐ। वासुदेव, महाविष्णु, वामन, वासव, वसु, बालचंद्र के समान (कोमल), बाल (बालरूप), बलभद्र, बल के स्वामी,
श्लोक 5 (garuda.1.15.5)
बलिबन्धनकृद्वेधा वरेण्यो वेदवित्किविः । वेदकर्त्ता वेदरूपो वेद्यो वेदपरिप्लुतः
balibandhanakṛdvedhā vareṇyo vedavitkiviḥ vedakarttā vedarūpo vedyo vedapariplutaḥ
बलि को बांधने वाले, विधाता, वरणीय, वेदों के ज्ञाता, कवि, वेदों के रचयिता, वेद-स्वरूप, जानने योग्य, वेदों से परिपूर्ण,
श्लोक 6 (garuda.1.15.6)
वेदाङ्गवेत्ता वेदेशो बलाधारो बलार्दनः । अविकारो वरेशश्च वरुणो वरुणाधिपः
vedāṅgavettā vedeśo balādhāro balārdanaḥ avikāro vareśaśca varuṇo varuṇādhipaḥ
वेदांगों के ज्ञाता, वेदों के स्वामी, बल के आधार, बल का नाश करने वाले, विकाररहित, वरों के स्वामी, वरुण, वरुण के स्वामी,
श्लोक 7 (garuda.1.15.7)
वीरहा च बृहद्वीरो वन्दितः परमेश्वरः । आत्मा च परमात्मा च प्रत्यगात्मा वियत्परः
vīrahā ca bṛhadvīro vanditaḥ parameśvaraḥ ātmā ca paramātmā ca pratyagātmā viyatparaḥ
वीरों को मारने वाले, महावीर, वंदित, परमेश्वर, आत्मा, परमात्मा, प्रत्यगात्मा (अंतर्यामी), आकाश से भी परे,
श्लोक 8 (garuda.1.15.8)
पद्मनाभः पद्मनिधिः पद्महस्तो गदाधरः । परमः परभूतश्च पुरुषोत्तम ईश्वरः
padmanābhaḥ padmanidhiḥ padmahasto gadādharaḥ paramaḥ parabhūtaśca puruṣottama īśvaraḥ
पद्मनाभ, पद्मों के भंडार, कमल-हस्त, गदाधर, परम, परभूत (परे से भी परे), पुरुषोत्तम, ईश्वर,
श्लोक 9 (garuda.1.15.9)
पद्मजङ्घः पुण्डरीकः पद्ममालाधरः प्रियः । पद्माक्षः पद्मगर्भश्च पर्जन्यः पद्मसंस्थितः
padmajaṅghaḥ puṇḍarīkaḥ padmamālādharaḥ priyaḥ padmākṣaḥ padmagarbhaśca parjanyaḥ padmasaṁsthitaḥ
कमल-जंघा, पुंडरीक, कमल-माला धारण करने वाले, प्रिय, कमल-नेत्र, कमल-गर्भ, पर्जन्य (वर्षा के देवता), कमल में स्थित,
श्लोक 10 (garuda.1.15.10)
अपारः परमार्थश्च पराणां च परः प्रभुः । पण्डितः पण्डितेड्यश्च पवित्रः पापमर्दकः
apāraḥ paramārthaśca parāṇāṁ ca paraḥ prabhuḥ paṇḍitaḥ paṇḍiteḍyaśca pavitraḥ pāpamardakaḥ
अपार, परमार्थ, परों में भी परम प्रभु, पंडित, विद्वानों द्वारा वंदित, पवित्र, पाप का नाश करने वाले,
श्लोक 11 (garuda.1.15.11)
शुद्धः प्रकाशरूपश्च पवित्रः परिरक्षकः । पिपासावर्जितः पाद्यः पुरुषः प्रकृतिस्तथाः
śuddhaḥ prakāśarūpaśca pavitraḥ parirakṣakaḥ pipāsāvarjitaḥ pādyaḥ puruṣaḥ prakṛtistathāḥ
शुद्ध, प्रकाश-स्वरूप, पवित्र, परिरक्षक, प्यास से रहित, पाद्य (पूजनीय), पुरुष, प्रकृति भी वही,
श्लोक 12 (garuda.1.15.12)
प्रधानं पृथिवीपद्मं पद्मनाभः प्रियप्रदः । सर्वेशः सर्वगः सर्वः सर्ववित्सर्वदः सुरः
pradhānaṁ pṛthivīpadmaṁ padmanābhaḥ priyapradaḥ sarveśaḥ sarvagaḥ sarvaḥ sarvavitsarvadaḥ suraḥ
प्रधान (मूल तत्त्व), पृथ्वी-रूपी कमल, पद्मनाभ, प्रिय देने वाले, सबके स्वामी, सर्वव्यापी, सर्वस्वरूप, सर्वज्ञ, सब कुछ देने वाले, देव,
श्लोक 13 (garuda.1.15.13)
सर्वस्य जगतो धाम सर्वदर्शो च सर्वभृत् । सर्वानुग्रहकृद्देवः सर्वभूतहृदि स्थितः
sarvasya jagato dhāma sarvadarśo ca sarvabhṛt sarvānugrahakṛddevaḥ sarvabhūtahṛdi sthitaḥ
संपूर्ण जगत के आश्रय, सबको देखने वाले, सबका भरण-पोषण करने वाले, सब पर अनुग्रह करने वाले देव, समस्त प्राणियों के हृदय में स्थित,
श्लोक 14 (garuda.1.15.14)
सर्वपूज्यश्च सर्वाद्यः सर्वदेवनमस्कृतः । सर्वस्य जगतो मूलं सकलो निष्कलोऽनलः
sarvapūjyaśca sarvādyaḥ sarvadevanamaskṛtaḥ sarvasya jagato mūlaṁ sakalo niṣkalo'nalaḥ
सबके द्वारा पूज्य, सबके आदि, सब देवताओं द्वारा नमस्कृत, संपूर्ण जगत के मूल, सकल (अंशों सहित), निष्कल (अंशरहित), अग्नि-स्वरूप,
श्लोक 15 (garuda.1.15.15)
सर्वगोप्ता सर्वनिष्ठः सर्वकारणकारणम् । सर्वध्येयः सर्वमित्रः सर्वदेस्ववरूपधृक्
sarvagoptā sarvaniṣṭhaḥ sarvakāraṇakāraṇam sarvadhyeyaḥ sarvamitraḥ sarvadesvavarūpadhṛk
सबकी रक्षा करने वाले, सबका आधार, सब कारणों के भी कारण, सबके द्वारा ध्यान करने योग्य, सबके मित्र, सबके अपने स्वरूप को धारण करने वाले,
श्लोक 16 (garuda.1.15.16)
सर्वाध्यक्षः सुराऽध्यक्ष सुरासुरनमस्कृतः । दुष्टानां च सुराणां च सर्वदा घातकोऽन्तकः
sarvādhyakṣaḥ surā'dhyakṣa surāsuranamaskṛtaḥ duṣṭānāṁ ca surāṇāṁ ca sarvadā ghātako'ntakaḥ
सबके अध्यक्ष, देवताओं के अध्यक्ष, देवों-असुरों द्वारा नमस्कृत, दुष्टों तथा (दुष्ट) देवताओं का सदा संहार करने वाले, अंतक (मृत्यु),
श्लोक 17 (garuda.1.15.17)
सत्यपालश्च सन्नाभः सिद्धेशः सिद्धवन्दितः । सिद्धसाध्यः सिद्धसिद्धः साध्यसिद्धो (सिद्धिसिद्ध) हृदीश्वरः
satyapālaśca sannābhaḥ siddheśaḥ siddhavanditaḥ siddhasādhyaḥ siddhasiddhaḥ sādhyasiddho (siddhisiddha) hṛdīśvaraḥ
सत्य के पालक, सुन्दर नाभि वाले, सिद्धों के स्वामी, सिद्धों द्वारा वंदित, सिद्ध-साध्य, सिद्धों में सिद्ध, साध्यों में सिद्ध, हृदय के स्वामी,
श्लोक 18 (garuda.1.15.18)
शरणं जगतश्चैव श्रेयः क्षेमस्तथैव च । शुभकृच्छोभनः सौम्यः सत्यः सत्यपराक्रमः
śaraṇaṁ jagataścaiva śreyaḥ kṣemastathaiva ca śubhakṛcchobhanaḥ saumyaḥ satyaḥ satyaparākramaḥ
जगत की शरण, कल्याण-स्वरूप, क्षेम-स्वरूप, शुभ करने वाले, शोभन, सौम्य, सत्य, सत्य-पराक्रम,
श्लोक 19 (garuda.1.15.19)
सत्यस्थः सत्यसङ्कल्पः सत्यवित्सत्य (त्प) दस्तथ । धर्मो धर्म्मी च कर्मी च सर्वकर्म्मविवर्जितः
satyasthaḥ satyasaṅkalpaḥ satyavitsatya (tpa) dastatha dharmo dharmmī ca karmī ca sarvakarmmavivarjitaḥ
सत्य में स्थित, सत्य-संकल्प, सत्य के ज्ञाता, सत्य-पद, धर्म, धर्मी, कर्मी, समस्त कर्मों से रहित,
श्लोक 20 (garuda.1.15.20)
कर्म्मकर्त्ता च कर्मैव क्रिया कार्य्यं तथैव च । श्रीपतिर्नृपतिः श्रीमान्सर्वस्य पतिरूर्जितः
karmmakarttā ca karmaiva kriyā kāryyaṁ tathaiva ca śrīpatirnṛpatiḥ śrīmānsarvasya patirūrjitaḥ
कर्म के कर्ता, कर्म ही, क्रिया, कार्य भी वही, श्रीपति, नृपति, श्रीमान, सबके स्वामी, बलशाली,
श्लोक 21 (garuda.1.15.21)
सदेवानां पतिश्चैव वृष्णीनां पतिरीडितः । पतिर्हिरण्यगर्भस्य त्रिपुरान्तपतिस्तथा
sadevānāṁ patiścaiva vṛṣṇīnāṁ patirīḍitaḥ patirhiraṇyagarbhasya tripurāntapatistathā
देवताओं के भी स्वामी, वृष्णिवंशियों के स्तुत स्वामी, हिरण्यगर्भ (ब्रह्मा) के स्वामी, त्रिपुर के विनाशक के भी स्वामी,
श्लोक 22 (garuda.1.15.22)
पशूनां च पतिः प्रायो वसूनां पतिरेव च । पतिराखण्डलस्यैव वरूणस्य पतिस्तथा
paśūnāṁ ca patiḥ prāyo vasūnāṁ patireva ca patirākhaṇḍalasyaiva varūṇasya patistathā
पशुओं के प्रधान स्वामी, वसुओं के भी स्वामी, इंद्र के स्वामी, तथा वरुण के भी स्वामी,
श्लोक 23 (garuda.1.15.23)
वनस्पतीनां च पतिरनिलस्य पतिस्तथा । अनलस्य पतिश्चैव यमस्य पतिरेव च
vanaspatīnāṁ ca patiranilasya patistathā analasya patiścaiva yamasya patireva ca
वनस्पतियों के स्वामी, वायु के भी स्वामी, अग्नि के भी स्वामी, यम के भी स्वामी,
श्लोक 24 (garuda.1.15.24)
कुबेरस्य पतिश्चैव नक्षत्राणां पतिस्तथा । ओषधीनां पतिश्चैव वृक्षाणां च पतिस्तथा
kuberasya patiścaiva nakṣatrāṇāṁ patistathā oṣadhīnāṁ patiścaiva vṛkṣāṇāṁ ca patistathā
कुबेर के भी स्वामी, नक्षत्रों के स्वामी, ओषधियों के स्वामी, वृक्षों के भी स्वामी,
श्लोक 25 (garuda.1.15.25)
नागानां पतिरर्कस्य दक्षस्य पतिरेव च । सुहृदां च पतिश्चैव नृपाणां च पतिस्तथा
nāgānāṁ patirarkasya dakṣasya patireva ca suhṛdāṁ ca patiścaiva nṛpāṇāṁ ca patistathā
नागों के तथा सूर्य के स्वामी, दक्ष के भी स्वामी, मित्रों के स्वामी, राजाओं के भी स्वामी,
श्लोक 26 (garuda.1.15.26)
गन्धर्वाणां पतिश्चैव असूनां पतिरुत्तमः । पर्वतानां पतिश्चैव निम्नगानां पतिस्तथा
gandharvāṇāṁ patiścaiva asūnāṁ patiruttamaḥ parvatānāṁ patiścaiva nimnagānāṁ patistathā
गंधर्वों के स्वामी, प्राणों के उत्तम स्वामी, पर्वतों के स्वामी, नदियों के भी स्वामी,
श्लोक 27 (garuda.1.15.27)
सुराणां च पतिः श्रेष्ठः कपिलस्य पतिस्तथा । लतानां च पतिश्चैव वीरुधां च पतिस्तथा
surāṇāṁ ca patiḥ śreṣṭhaḥ kapilasya patistathā latānāṁ ca patiścaiva vīrudhāṁ ca patistathā
देवताओं के श्रेष्ठ स्वामी, कपिल के भी स्वामी, लताओं के स्वामी, तथा बेलों के भी स्वामी,
श्लोक 28 (garuda.1.15.28)
मुनीनां च पतिश्चैव सूर्य्यस्य पतिरुत्तमः । पतिश्चन्द्रमसः श्रेष्ठः सुक्रस्य पतिरेव च
munīnāṁ ca patiścaiva sūryyasya patiruttamaḥ patiścandramasaḥ śreṣṭhaḥ sukrasya patireva ca
मुनियों के स्वामी, सूर्य के उत्तम स्वामी, चंद्रमा के श्रेष्ठ स्वामी, शुक्र के भी स्वामी,
श्लोक 29 (garuda.1.15.29)
ग्रहाणां च पतिश्चैव राक्षसानां पतिस्तथा । किन्नराणां पतिश्चैव द्विजानां पतिरुत्तमः
grahāṇāṁ ca patiścaiva rākṣasānāṁ patistathā kinnarāṇāṁ patiścaiva dvijānāṁ patiruttamaḥ
ग्रहों के स्वामी, राक्षसों के भी स्वामी, किन्नरों के स्वामी, ब्राह्मणों के उत्तम स्वामी,
श्लोक 30 (garuda.1.15.30)
सरितां च पतिश्चैव समुद्राणां पतिस्तथा । सरसां च पतिश्चैव भूतानां च पतिस्तथा
saritāṁ ca patiścaiva samudrāṇāṁ patistathā sarasāṁ ca patiścaiva bhūtānāṁ ca patistathā
नदियों के स्वामी, समुद्रों के भी स्वामी, सरोवरों के स्वामी, भूतों के भी स्वामी,
श्लोक 31 (garuda.1.15.31)
वेतालानां पतिश्चैव कूष्माण्डानां पतिस्तथा । पक्षिणां च पतिः श्रेष्ठः पशूनां पतिरेव च
vetālānāṁ patiścaiva kūṣmāṇḍānāṁ patistathā pakṣiṇāṁ ca patiḥ śreṣṭhaḥ paśūnāṁ patireva ca
वेतालों के स्वामी, कूष्मांडों के भी स्वामी, पक्षियों के श्रेष्ठ स्वामी, पशुओं के भी स्वामी,
श्लोक 32 (garuda.1.15.32)
महात्मा मंगलो मेयो मन्दरो मन्दरेश्वरः । मेरुर्माता प्रमाणं च माधवो मलवर्जितः
mahātmā maṁgalo meyo mandaro mandareśvaraḥ merurmātā pramāṇaṁ ca mādhavo malavarjitaḥ
महात्मा, मंगल-स्वरूप, माप के योग्य, मंदराचल, मंदराचल के स्वामी, मेरु पर्वत, माता, प्रमाण-स्वरूप, माधव, मल से रहित,
श्लोक 33 (garuda.1.15.33)
मालाधरो महादेवो महादेवेन पूजितः । महाशान्तो महाभागो मधुसूदन एव च
mālādharo mahādevo mahādevena pūjitaḥ mahāśānto mahābhāgo madhusūdana eva ca
माला धारण करने वाले, महादेव, महादेव द्वारा पूजित, महाशांत, महाभाग, मधुसूदन ही,
श्लोक 34 (garuda.1.15.34)
महावीर्य्यो महाप्राणो मार्कण्डेयर्षिवन्दितः । मायात्मा मायया बद्धो मायया तु विवर्जितः
mahāvīryyo mahāprāṇo mārkaṇḍeyarṣivanditaḥ māyātmā māyayā baddho māyayā tu vivarjitaḥ
महावीर्य, महाप्राण, मार्कण्डेय ऋषि द्वारा वंदित, माया-स्वरूप, माया से बंधे हुए (प्रतीत होते हुए भी), माया से रहित,
श्लोक 35 (garuda.1.15.35)
मुनिस्तुतो मुनिर्मैत्रो महाना (रा) सो महाहनुः । महाबाहुर्महादान्तो मरणेन विवर्जितः
munistuto munirmaitro mahānā (rā) so mahāhanuḥ mahābāhurmahādānto maraṇena vivarjitaḥ
मुनियों द्वारा स्तुत, मुनि, मित्रवत्, महानास, महाहनु (विशाल ठुड्डी वाले), महाबाहु, महादांत (महान संयमी), मृत्यु से रहित,
श्लोक 36 (garuda.1.15.36)
महावक्त्रो महात्मा च महाकायो महोदरः । महापादो महाग्रीवो महामानी महामनाः
mahāvaktro mahātmā ca mahākāyo mahodaraḥ mahāpādo mahāgrīvo mahāmānī mahāmanāḥ
महावक्त्र, महात्मा, महाकाय, महोदर, महापाद, महाग्रीव, महामानी, महामना,
श्लोक 37 (garuda.1.15.37)
महागतिर्महाकीर्त्तिर्महारूपो महासुरः । मधुश्च माधवश्चैव महादेवो महेश्वरः
mahāgatirmahākīrttirmahārūpo mahāsuraḥ madhuśca mādhavaścaiva mahādevo maheśvaraḥ
महागति, महाकीर्ति, महारूप, महासुर (महान बलशाली), मधु, माधव, महादेव, महेश्वर,
श्लोक 38 (garuda.1.15.38)
मखेज्यो मखरूपी च माननीयो मखेश्वरः । महावातो महाभागो महेशोऽतीतमानुषः
makhejyo makharūpī ca mānanīyo makheśvaraḥ mahāvāto mahābhāgo maheśo'tītamānuṣaḥ
यज्ञ में पूजनीय, यज्ञ-स्वरूप, माननीय, यज्ञ के स्वामी, महावात, महाभाग, महेश, मनुष्यों से परे,
श्लोक 39 (garuda.1.15.39)
मानवश्च मनुश्चैव मानवानां प्रियंकरः । मृगश्च मृगपूज्यश्च मृगाणां च पतिस्तथा
mānavaśca manuścaiva mānavānāṁ priyaṁkaraḥ mṛgaśca mṛgapūjyaśca mṛgāṇāṁ ca patistathā
मानव, मनु, मनुष्यों के प्रिय करने वाले, मृग-स्वरूप, मृगों द्वारा पूज्य, मृगों के स्वामी,
श्लोक 40 (garuda.1.15.40)
बुधस्य च पतिश्चैव पतिश्चैव बृहस्पतेः । पतिः शनैश्चरस्यैव राहोः केतोः पतिस्तथा
budhasya ca patiścaiva patiścaiva bṛhaspateḥ patiḥ śanaiścarasyaiva rāhoḥ ketoḥ patistathā
बुध के स्वामी, बृहस्पति के भी स्वामी, शनैश्चर के स्वामी, राहु और केतु के भी स्वामी,
श्लोक 41 (garuda.1.15.41)
लक्ष्मणो लक्षणश्चैव लम्बौष्ठो ललितस्तथा । नानालंकारसंयुक्तो नानाचन्दनचर्च्चितः
lakṣmaṇo lakṣaṇaścaiva lambauṣṭho lalitastathā nānālaṁkārasaṁyukto nānācandanacarccitaḥ
लक्ष्मण, लक्षण-स्वरूप (शुभ चिह्नों से युक्त), लंबे ओष्ठ वाले, ललित, नाना अलंकारों से सुसज्जित, नाना चंदन से चर्चित,
श्लोक 42 (garuda.1.15.42)
नानारसोज्जवलद्वक्त्रो नानापुष्पोपशोभितः । रामो रमापतिश्चैव सभार्य्यः परमेश्वरः
nānārasojjavaladvaktro nānāpuṣpopaśobhitaḥ rāmo ramāpatiścaiva sabhāryyaḥ parameśvaraḥ
नाना रसों से उज्ज्वल मुख वाले, नाना पुष्पों से सुशोभित, राम, रमा (लक्ष्मी) के पति, पत्नी सहित, परमेश्वर,
श्लोक 43 (garuda.1.15.43)
रत्नदो रत्नहर्त्ता च रूपी रूपविवर्जितः । महारूपोग्ररूपश्च सौम्यरूपस्तथैव च
ratnado ratnaharttā ca rūpī rūpavivarjitaḥ mahārūpograrūpaśca saumyarūpastathaiva ca
रत्न देने वाले, रत्न हरण करने वाले, रूप-स्वरूप, रूप से रहित, महारूप, उग्र-रूप, तथा सौम्य-रूप भी,
श्लोक 44 (garuda.1.15.44)
नीलमेघनिभः शुद्धः कालमेघनिभस्तथा । धूमवर्णः पतिवर्णो नानारूपो ह्यवर्णकः
nīlameghanibhaḥ śuddhaḥ kālameghanibhastathā dhūmavarṇaḥ pativarṇo nānārūpo hyavarṇakaḥ
नीले मेघ के समान, शुद्ध, काले मेघ के समान, धूम्र-वर्ण, वस्त्र के समान वर्ण, नाना रूप, वर्णरहित,
श्लोक 45 (garuda.1.15.45)
विरूपो रूपदश्चैव शुक्लवर्णस्तथैव च । सर्ववर्णो महायोगी यज्ञो (याज्यो) यज्ञकृदेव च
virūpo rūpadaścaiva śuklavarṇastathaiva ca sarvavarṇo mahāyogī yajño (yājyo) yajñakṛdeva ca
विरूप, रूप देने वाले, शुक्ल-वर्ण, सर्व-वर्ण, महायोगी, यज्ञ, यज्ञ करने वाले,
श्लोक 46 (garuda.1.15.46)
सुवर्णवर्णवांश्चैव सुवर्णाख्यस्तथैव च सुवर्णावयवश्चैव सुवर्णः स्वर्णमेखलः
suvarṇavarṇavāṁścaiva suvarṇākhyastathaiva ca suvarṇāvayavaścaiva suvarṇaḥ svarṇamekhalaḥ
सुवर्ण-वर्ण, सुवर्ण नामक, सुवर्ण अंगों वाले, स्वयं सुवर्ण, स्वर्ण की मेखला वाले,
श्लोक 47 (garuda.1.15.47)
सुवर्णस्य प्रदाता च सुवर्णांशस्तथैव च । सुवर्णस्य प्रियश्चैव सुवर्णाढ्यस्तथैव च
suvarṇasya pradātā ca suvarṇāṁśastathaiva ca suvarṇasya priyaścaiva suvarṇāḍhyastathaiva ca
सुवर्ण के दाता, सुवर्ण के अंश-स्वरूप, सुवर्ण के प्रिय, सुवर्ण से समृद्ध,
श्लोक 48 (garuda.1.15.48)
सुपर्णी च महापर्णी सुपर्णस्य च कारणम् । वैनतेयस्तथादित्य आदिरादिकरः शिवः
suparṇī ca mahāparṇī suparṇasya ca kāraṇam vainateyastathāditya ādirādikaraḥ śivaḥ
सुपर्ण (गरुड) से युक्त, महापर्ण, सुपर्ण के कारण, वैनतेय (गरुड)-स्वरूप, आदित्य, आदि, आदि करने वाले, कल्याण-स्वरूप,
श्लोक 49 (garuda.1.15.49)
कारणं महतश्चैव प्रधानस्य च कारणम् । बुद्धीनां कारणं चैव कारणं मनसस्तथा
kāraṇaṁ mahataścaiva pradhānasya ca kāraṇam buddhīnāṁ kāraṇaṁ caiva kāraṇaṁ manasastathā
महत्तत्त्व के कारण, प्रधान (प्रकृति) के भी कारण, बुद्धियों के कारण, मन के भी कारण,
श्लोक 50 (garuda.1.15.50)
कारणं चैतसश्चैव अहंकारस्य कारणम् । भूतानां कारणं तद्वत्कारणं च विभावसोः
kāraṇaṁ caitasaścaiva ahaṁkārasya kāraṇam bhūtānāṁ kāraṇaṁ tadvatkāraṇaṁ ca vibhāvasoḥ
चित्त के भी कारण, अहंकार के कारण, पंचभूतों के कारण, अग्नि के भी कारण,
श्लोक 51 (garuda.1.15.51)
आकाशकारणं तद्वत्पृथिव्याः कारणं परम् । अण्डस्य कारणं चैव प्रकृतेः कारणं तथा
ākāśakāraṇaṁ tadvatpṛthivyāḥ kāraṇaṁ param aṇḍasya kāraṇaṁ caiva prakṛteḥ kāraṇaṁ tathā
आकाश के भी कारण, तथा पृथ्वी के परम कारण, अंड (ब्रह्माण्ड) के कारण, प्रकृति के भी कारण,
श्लोक 52 (garuda.1.15.52)
देहस्य कारणं चैव चक्षुषश्चैव कारणम् । श्रोत्रस्य कारणं तद्वत्कारणं च त्वचस्तथा
dehasya kāraṇaṁ caiva cakṣuṣaścaiva kāraṇam śrotrasya kāraṇaṁ tadvatkāraṇaṁ ca tvacastathā
देह के कारण, तथा नेत्र के भी कारण, श्रोत्र के कारण, त्वचा के भी कारण,
श्लोक 53 (garuda.1.15.53)
जिह्वायाः कारणं चैव प्राणस्यैव च कारणम् । हस्तयोः कारणं तद्वत्पादयोः कारणं तथा
jihvāyāḥ kāraṇaṁ caiva prāṇasyaiva ca kāraṇam hastayoḥ kāraṇaṁ tadvatpādayoḥ kāraṇaṁ tathā
जिह्वा के कारण, प्राण के भी कारण, दोनों हाथों के कारण, दोनों पैरों के भी कारण,
श्लोक 54 (garuda.1.15.54)
वाचश्चकारणं तद्वत्पायोश्चैव तु कारणम् । इन्द्रस्य कारणं चैव कुबेरस्य च कारणम्
vācaścakāraṇaṁ tadvatpāyoścaiva tu kāraṇam indrasya kāraṇaṁ caiva kuberasya ca kāraṇam
वाणी के कारण, तथा मलद्वार के भी कारण, इंद्र के कारण, कुबेर के भी कारण,
श्लोक 55 (garuda.1.15.55)
यमस्य कारणं चैव ईशानस्य च कारणम् । यक्षाणां कारणं चैव रक्षसां कारणं परम्
yamasya kāraṇaṁ caiva īśānasya ca kāraṇam yakṣāṇāṁ kāraṇaṁ caiva rakṣasāṁ kāraṇaṁ param
यम के कारण, तथा ईशान के भी कारण, यक्षों के कारण, राक्षसों के भी परम कारण,
श्लोक 56 (garuda.1.15.56)
नृपाणां कारणं श्रेष्ठं धर्म्मस्यैव तु कारणम् । जन्तूनां कारणं चैव वसूनां कारणं परम्
nṛpāṇāṁ kāraṇaṁ śreṣṭhaṁ dharmmasyaiva tu kāraṇam jantūnāṁ kāraṇaṁ caiva vasūnāṁ kāraṇaṁ param
राजाओं के श्रेष्ठ कारण, धर्म के भी कारण, जीवों के कारण, वसुओं के भी परम कारण,
श्लोक 57 (garuda.1.15.57)
मनूनां कारणं चैव पक्षिणां कारणं परम् । मुनीनां कारणं श्रेष्ठ योगिनां कारणं परम्
manūnāṁ kāraṇaṁ caiva pakṣiṇāṁ kāraṇaṁ param munīnāṁ kāraṇaṁ śreṣṭha yogināṁ kāraṇaṁ param
मनुओं के कारण, पक्षियों के भी परम कारण, मुनियों के श्रेष्ठ कारण, योगियों के भी परम कारण,
श्लोक 58 (garuda.1.15.58)
सिद्धानां कारणं चैव यक्षाणां कारणं परम् । कारणं किन्नराणां च गन्धर्वाणां च कारणम्
siddhānāṁ kāraṇaṁ caiva yakṣāṇāṁ kāraṇaṁ param kāraṇaṁ kinnarāṇāṁ ca gandharvāṇāṁ ca kāraṇam
सिद्धों के कारण, यक्षों के भी परम कारण, किन्नरों के कारण, गंधर्वों के भी कारण,
श्लोक 59 (garuda.1.15.59)
नदानां कारणं चैव नदीनां कारणं परम् । कारणं च समुद्राणां वृक्षाणां कारणं तथा
nadānāṁ kāraṇaṁ caiva nadīnāṁ kāraṇaṁ param kāraṇaṁ ca samudrāṇāṁ vṛkṣāṇāṁ kāraṇaṁ tathā
नदों (महानदियों) के कारण, नदियों के भी परम कारण, समुद्रों के कारण, वृक्षों के भी कारण,
श्लोक 60 (garuda.1.15.60)
कारणं वीरुधां चैव लोकानां कारणं तथा । पाताल कारणं चैव देवानां कारणं तथा
kāraṇaṁ vīrudhāṁ caiva lokānāṁ kāraṇaṁ tathā pātāla kāraṇaṁ caiva devānāṁ kāraṇaṁ tathā
बेलों के कारण, तथा लोकों के भी कारण, पाताल के कारण, देवताओं के भी कारण,
श्लोक 61 (garuda.1.15.61)
सर्पाणां कारणं चैव श्रेयसां कारणं तथा । पशूनां कारणं चैव सर्वेषां कारणं तथा
sarpāṇāṁ kāraṇaṁ caiva śreyasāṁ kāraṇaṁ tathā paśūnāṁ kāraṇaṁ caiva sarveṣāṁ kāraṇaṁ tathā
सर्पों के कारण, कल्याणों के भी कारण, पशुओं के कारण, तथा समस्त वस्तुओं के भी कारण,
श्लोक 62 (garuda.1.15.62)
देहात्मा चेन्द्रियात्मा च आत्मा बुद्धिस्तथैव च । मनसश्च तथैवात्मा चात्माहंकारचेतसः
dehātmā cendriyātmā ca ātmā buddhistathaiva ca manasaśca tathaivātmā cātmāhaṁkāracetasaḥ
देह के आत्मा, इंद्रियों के आत्मा, बुद्धि के भी आत्मा, तथा वैसे ही मन के आत्मा, अहंकार और चित्त के भी आत्मा,
श्लोक 63 (garuda.1.15.63)
जाग्रतः स्वपतश्चात्मा महदात्मा परस्तथा । प्रधानस्य परात्मा च आकाशात्मा ह्यपां तथा
jāgrataḥ svapataścātmā mahadātmā parastathā pradhānasya parātmā ca ākāśātmā hyapāṁ tathā
जाग्रत और स्वप्न (अवस्थाओं) के आत्मा, महत्तत्त्व के आत्मा, तथा परे, प्रधान के परम आत्मा, आकाश के आत्मा, तथा जल के भी आत्मा,
श्लोक 64 (garuda.1.15.64)
पृथिव्याः परमात्मा च रसस्यात्मा तथैव च । गन्धस्य परमात्मा च रूपस्यात्मा परस्तथा
pṛthivyāḥ paramātmā ca rasasyātmā tathaiva ca gandhasya paramātmā ca rūpasyātmā parastathā
पृथ्वी के परमात्मा, रस (जल-तत्त्व) के भी आत्मा, गंध के परमात्मा, रूप के भी परम आत्मा,
श्लोक 65 (garuda.1.15.65)
शब्दात्मा चैव वागात्मा स्पर्शात्मा पुरुषस्तथा । श्रोत्रात्मा च त्वगात्मा च जिह्वायाः परमस्तथा
śabdātmā caiva vāgātmā sparśātmā puruṣastathā śrotrātmā ca tvagātmā ca jihvāyāḥ paramastathā
शब्द के आत्मा, वाणी के आत्मा, स्पर्श के आत्मा, पुरुष-स्वरूप, श्रोत्र के आत्मा, त्वचा के आत्मा, जिह्वा के भी परम आत्मा,
श्लोक 66 (garuda.1.15.66)
घ्राणात्मा चैव हस्तात्मा पादात्मा परमस्तथा । उपस्थस्य तथैवात्मा पाय्वात्मा परमस्तथा
ghrāṇātmā caiva hastātmā pādātmā paramastathā upasthasya tathaivātmā pāyvātmā paramastathā
घ्राण के आत्मा, हाथों के आत्मा, पैरों के भी परम आत्मा, उपस्थ (जननेन्द्रिय) के भी आत्मा, मलद्वार के भी परम आत्मा,
श्लोक 67 (garuda.1.15.67)
इन्द्रात्मा चैव ब्रह्मात्मा रुद्रा(शान्ता)त्मा च मनोस्तथा । दक्षप्रजापतेरात्मा सत्या (स्त्रष्टा)त्मा परमस्तथा
indrātmā caiva brahmātmā rudrā(śāntā)tmā ca manostathā dakṣaprajāpaterātmā satyā (straṣṭā)tmā paramastathā
इंद्र के आत्मा, ब्रह्मा के आत्मा, रुद्र के आत्मा, तथा मनु के भी, दक्ष प्रजापति के आत्मा, सत्य (स्रष्टा) के भी परम आत्मा,
श्लोक 68 (garuda.1.15.68)
ईशात्मा परमात्मा च रौद्रात्मा मोक्षविद्यतिः । यत्नवांश्च तथा यत्नश्चर्म्मो खड्गीसुरान्तकः
īśātmā paramātmā ca raudrātmā mokṣavidyatiḥ yatnavāṁśca tathā yatnaścarmmo khaḍgīsurāntakaḥ
ईश के आत्मा, परमात्मा, रुद्र-आत्मा, मोक्ष-विद्या के अधिपति, प्रयत्नशील, तथा प्रयत्न-स्वरूप, चर्म (कवच)-स्वरूप, खड्गधारी असुरों का अंत करने वाले,
श्लोक 69 (garuda.1.15.69)
ह्रीप्रवर्त्तनशीलश्च यतीनां च हिते रतः । यतिरूपी च योगी च योगिध्येयो हरिः शितिः
hrīpravarttanaśīlaśca yatīnāṁ ca hite rataḥ yatirūpī ca yogī ca yogidhyeyo hariḥ śitiḥ
लज्जा को प्रेरित करने वाले, यतियों के हित में रत, यति-रूपधारी, योगी, योगियों के ध्येय, हरि, शिति (श्वेत या श्याम-वर्ण),
श्लोक 70 (garuda.1.15.70)
संविन्मेधा च कालश्च उष्मा वर्षा म(न) तिस्तथा । संवत्सरो मोक्षकरो मोहप्रध्वंसकस्तथा
saṁvinmedhā ca kālaśca uṣmā varṣā ma(na) tistathā saṁvatsaro mokṣakaro mohapradhvaṁsakastathā
संवित् (चेतना), मेधा, काल, उष्मा (ग्रीष्म), वर्षा, मति, संवत्सर (वर्ष), मोक्ष देने वाले, मोह का नाश करने वाले,
श्लोक 71 (garuda.1.15.71)
मोहकर्त्ता च दुष्टानां माण्डव्यो वडवामुखः । संवर्त्तकः कालकर्त्ता च गौतमो भृगुरंगिराः
mohakarttā ca duṣṭānāṁ māṇḍavyo vaḍavāmukhaḥ saṁvarttakaḥ kālakarttā ca gautamo bhṛguraṁgirāḥ
दुष्टों के लिए मोह उत्पन्न करने वाले, माण्डव्य, वडवामुख (बड़वानल), संवर्तक, काल के कर्ता, गौतम, भृगु, अंगिरा,
श्लोक 72 (garuda.1.15.72)
अत्रिर्वसिष्ठः पुलहः पुलस्त्यः कुत्स एव च । याज्ञवल्क्यो देवलश्च व्यासश्चैव पराशरः
atrirvasiṣṭhaḥ pulahaḥ pulastyaḥ kutsa eva ca yājñavalkyo devalaśca vyāsaścaiva parāśaraḥ
अत्रि, वसिष्ठ, पुलह, पुलस्त्य, कुत्स, याज्ञवल्क्य, देवल, व्यास, तथा पराशर,
श्लोक 73 (garuda.1.15.73)
शर्म्मदश्चैव गांगेयो हृषीकेशो बृहच्छ्रवाः । केशवः क्लेशहन्ता च सुकर्णः कर्णवर्जितः
śarmmadaścaiva gāṁgeyo hṛṣīkeśo bṛhacchravāḥ keśavaḥ kleśahantā ca sukarṇaḥ karṇavarjitaḥ
शर्म (कल्याण) देने वाले, गंगा-पुत्र (भीष्म), हृषीकेश, बृहत्-कीर्ति वाले, केशव, क्लेशों का नाश करने वाले, सुंदर कानों वाले, कानों से रहित,
श्लोक 74 (garuda.1.15.74)
नारायणो महाभागः प्राणस्य पतिरेव च । अपानस्य पतिश्चैव व्यानस्य पतिरेव च
nārāyaṇo mahābhāgaḥ prāṇasya patireva ca apānasya patiścaiva vyānasya patireva ca
नारायण, महाभाग, प्राण के स्वामी, अपान के भी स्वामी, व्यान के भी स्वामी,
श्लोक 75 (garuda.1.15.75)
उदानस्य पतिः श्रेष्ठः समानस्य पतिस्तथा । शब्दस्य च पतिः श्रेष्ठः स्पर्शस्य पतिरेव च
udānasya patiḥ śreṣṭhaḥ samānasya patistathā śabdasya ca patiḥ śreṣṭhaḥ sparśasya patireva ca
उदान के श्रेष्ठ स्वामी, समान के भी स्वामी, शब्द के श्रेष्ठ स्वामी, स्पर्श के भी स्वामी,
श्लोक 76 (garuda.1.15.76)
रूपाणां च पतिश्चाद्यः खङ्गपाणिर्हलायुधः । चक्रपाणिः कुण्डली च श्रीवत्सांकस्तथैव च
rūpāṇāṁ ca patiścādyaḥ khaṅgapāṇirhalāyudhaḥ cakrapāṇiḥ kuṇḍalī ca śrīvatsāṁkastathaiva ca
रूपों के आद्य स्वामी, खड्ग-पाणि, हल-आयुध धारण करने वाले, चक्र-पाणि, कुण्डलधारी, श्रीवत्स-चिह्न वाले,
श्लोक 77 (garuda.1.15.77)
प्रकृतिः कौस्तुभग्रीवः पीताम्बरधरस्तथा । सुमुखो दुर्मुखश्चैव नखेन तु विवर्जितः
prakṛtiḥ kaustubhagrīvaḥ pītāmbaradharastathā sumukho durmukhaścaiva nakhena tu vivarjitaḥ
प्रकृति-स्वरूप, कौस्तुभ-मणि कंठ में धारण करने वाले, पीतांबरधारी, सुंदर मुख वाले, तथा दुर्मुख (भयावह मुख वाले भी), नखों से रहित,
श्लोक 78 (garuda.1.15.78)
अनन्तोऽनन्तरूपश्च सुनखः सुरसुन्दरः । सुकलापो विभुर्जिष्णुर्भ्राजिष्णुश्चैषुधीस्तथा
ananto'nantarūpaśca sunakhaḥ surasundaraḥ sukalāpo vibhurjiṣṇurbhrājiṣṇuścaiṣudhīstathā
अनंत, अनंत-रूप, सुंदर नखों वाले, देवताओं में सुंदरतम, सुंदर वस्त्रधारी, सर्वव्यापी, विजयी, तेजस्वी, तूणीरधारी,
श्लोक 79 (garuda.1.15.79)
हिरण्यकशिपोर्हन्ता हिरण्याक्षविमर्दकः । निहन्ता पूतनायाश्च भास्करान्तविनाशनः
hiraṇyakaśiporhantā hiraṇyākṣavimardakaḥ nihantā pūtanāyāśca bhāskarāntavināśanaḥ
हिरण्यकशिपु के हंता, हिरण्याक्ष का दमन करने वाले, पूतना का वध करने वाले, कंस के अंत को नष्ट करने वाले,
श्लोक 80 (garuda.1.15.80)
केशिनो दलनश्चैव मुष्टिकस्य विमर्दकः । कंसदानवभेत्ता च चाणूरस्य प्रमर्दकः
keśino dalanaścaiva muṣṭikasya vimardakaḥ kaṁsadānavabhettā ca cāṇūrasya pramardakaḥ
केशी का विदारण करने वाले, मुष्टिक का दमन करने वाले, कंस और दानवों को मारने वाले, चाणूर को कुचलने वाले,
श्लोक 81 (garuda.1.15.81)
अरिष्टस्य निहंता च अक्रूरप्रिय एव च । अक्रूरः क्रूररूपश्च अक्रूरप्रियवन्दितः
ariṣṭasya nihaṁtā ca akrūrapriya eva ca akrūraḥ krūrarūpaśca akrūrapriyavanditaḥ
अरिष्ट का वध करने वाले, अक्रूर के प्रिय, अक्रूर-स्वरूप, क्रूर-रूप, अक्रूर के प्रिय द्वारा वंदित,
श्लोक 82 (garuda.1.15.82)
भगहा भगवान् भानुस्तथा भागवतः स्वयम् । उद्धवश्चोद्धवस्येशो ह्युद्धेवन विचिन्तितः
bhagahā bhagavān bhānustathā bhāgavataḥ svayam uddhavaścoddhavasyeśo hyuddhevana vicintitaḥ
भग (ऐश्वर्य) का हरण करने वाले, भगवान, सूर्य-स्वरूप, स्वयं भागवत-स्वरूप, उद्धव, उद्धव के स्वामी, उद्धव द्वारा चिंतित,
श्लोक 83 (garuda.1.15.83)
चक्रधृक् चञ्चलश्चैव चलाचलविवर्जितः । अहं कारोपमाश्चित्तं गगनं पृथिवी जलम्
cakradhṛk cañcalaścaiva calācalavivarjitaḥ ahaṁ kāropamāścittaṁ gaganaṁ pṛthivī jalam
चक्रधारी, चंचल, चल-अचल दोनों से रहित, अहंकार के समान, चित्त, आकाश, पृथ्वी, जल,
श्लोक 84 (garuda.1.15.84)
वायुश्चक्षुस्तथा श्रोत्रं जिह्वा च घ्राणमेव च । वाक्पाणिपादजवनः पायूपस्थस्तथैव च
vāyuścakṣustathā śrotraṁ jihvā ca ghrāṇameva ca vākpāṇipādajavanaḥ pāyūpasthastathaiva ca
वायु, नेत्र, तथा श्रोत्र, जिह्वा और घ्राण भी, वाणी, हाथ, पैर, वेग, मलद्वार, तथा उपस्थ भी,
श्लोक 85 (garuda.1.15.85)
शंकरश्चैव सर्वश्च क्षान्तिदः क्षान्तिकृन्नरः । भक्तप्रियस्तता भर्त्ता भक्तिमान् भक्तिवर्द्धनः
śaṁkaraścaiva sarvaśca kṣāntidaḥ kṣāntikṛnnaraḥ bhaktapriyastatā bharttā bhaktimān bhaktivarddhanaḥ
शंकर, तथा सर्वस्वरूप, क्षमा देने वाले, मनुष्यों में क्षमा उत्पन्न करने वाले, भक्तों के प्रिय, भर्ता, भक्तिमान, भक्ति को बढ़ाने वाले,
श्लोक 86 (garuda.1.15.86)
भक्तस्तुतो भक्तपरः कीर्त्तिदः कीर्त्तिवर्द्धनः । कीर्त्तिर्दीप्तिः क्षमाकांतिर्भक्तश्चैव दया परा
bhaktastuto bhaktaparaḥ kīrttidaḥ kīrttivarddhanaḥ kīrttirdīptiḥ kṣamākāṁtirbhaktaścaiva dayā parā
भक्तों द्वारा स्तुत, भक्तों में तत्पर, कीर्ति देने वाले, कीर्ति बढ़ाने वाले, कीर्ति, दीप्ति, क्षमा, कांति, भक्त-स्वरूप, तथा परम दया,
श्लोक 87 (garuda.1.15.87)
दानं दाता च कर्त्ता च देवदेवप्रियः शुचिः । शुचिमान्सुखदो मोक्षः कामश्चार्थः सहस्त्रपात्
dānaṁ dātā ca karttā ca devadevapriyaḥ śuciḥ śucimānsukhado mokṣaḥ kāmaścārthaḥ sahastrapāt
दान, दाता, कर्ता, देवों के देव को प्रिय, शुचि (पवित्र), शुचिमान, सुख देने वाले, मोक्ष, काम, अर्थ, सहस्र-चरण वाले,
श्लोक 88 (garuda.1.15.88)
सहस्त्रशीर्षा वैद्यश्च मोक्षद्वारं तथैव च । प्रजाद्वारं सहस्त्राक्षः सहस्त्रकर एव च
sahastraśīrṣā vaidyaśca mokṣadvāraṁ tathaiva ca prajādvāraṁ sahastrākṣaḥ sahastrakara eva ca
सहस्र-सिर वाले, वैद्य, मोक्ष का द्वार भी, प्रजा का द्वार, सहस्र-नेत्र, सहस्र-कर,
श्लोक 89 (garuda.1.15.89)
शुक्रश्च सुकिरीटी च सुग्रीवः कौस्तुभस्तथा । प्रद्युम्नश्चानिरुद्धश्च हयग्रीवश्च शूकरः
śukraśca sukirīṭī ca sugrīvaḥ kaustubhastathā pradyumnaścāniruddhaśca hayagrīvaśca śūkaraḥ
शुक्र, सुंदर मुकुट वाले, सुग्रीव, कौस्तुभ-धारी, प्रद्युम्न, अनिरुद्ध, हयग्रीव, शूकर (वराह),
श्लोक 90 (garuda.1.15.90)
मत्स्यः परशुरामश्च प्रह्रादो बलिरेवच । शरण्यश्चैव नित्यश्च बुद्धो मुक्तः शरीरभृत्
matsyaḥ paraśurāmaśca prahrādo balirevaca śaraṇyaścaiva nityaśca buddho muktaḥ śarīrabhṛt
मत्स्य, परशुराम, प्रह्लाद, बलि, शरण देने वाले, नित्य, बुद्ध, मुक्त, शरीरधारी,
श्लोक 91 (garuda.1.15.91)
खरदूषणहन्ता च रावणस्य प्रमर्दनः । सीतापतिश्च वर्द्धिष्णुर्भरतश्च तथैव च
kharadūṣaṇahantā ca rāvaṇasya pramardanaḥ sītāpatiśca varddhiṣṇurbharataśca tathaiva ca
खर और दूषण का वध करने वाले, रावण का दमन करने वाले, सीता के पति, समृद्धिशील, तथा भरत भी,
श्लोक 92 (garuda.1.15.92)
कुम्भेंद्रजिन्निहन्ता च कुम्भकर्णप्रमर्दनः । नरांतकांतकश्चैव देवांतकविनाशनः
kumbheṁdrajinnihantā ca kumbhakarṇapramardanaḥ narāṁtakāṁtakaścaiva devāṁtakavināśanaḥ
कुंभकर्ण के पुत्र इंद्रजित को मारने वाले, कुंभकर्ण का दमन करने वाले, मनुष्यों के अंत करने वाले (राक्षसों) का अंत करने वाले, देवताओं के शत्रुओं (राक्षसों) का विनाश करने वाले,
श्लोक 93 (garuda.1.15.93)
दुष्टासुरनिहंता च शम्बरारिस्तथैव च । नरकस्य निहन्ता च त्रिशीर्षस्य विनाशनः
duṣṭāsuranihaṁtā ca śambarāristathaiva ca narakasya nihantā ca triśīrṣasya vināśanaḥ
दुष्ट असुरों को मारने वाले, शंबरासुर के शत्रु, नरकासुर का वध करने वाले, त्रिशिरा का विनाश करने वाले,
श्लोक 94 (garuda.1.15.94)
यमलार्जनभेत्ता च तपोहितकरस्तथा । वादित्रं चैव वाद्यं च बुद्धश्चैव वरप्रदः
yamalārjanabhettā ca tapohitakarastathā vāditraṁ caiva vādyaṁ ca buddhaścaiva varapradaḥ
यमल-अर्जुन वृक्षों को तोड़ने वाले, तप में सहायक, वाद्य-यंत्र, तथा वाद्य-ध्वनि भी, बुद्ध, वर देने वाले,
श्लोक 95 (garuda.1.15.95)
सारः सारप्रियः सौरः कालहन्तानिकृन्तनः । अगस्त्यो देवलश्चैव नारदो नारदप्रियः
sāraḥ sārapriyaḥ sauraḥ kālahantānikṛntanaḥ agastyo devalaścaiva nārado nāradapriyaḥ
सार, सार को प्रिय मानने वाले, सूर्य से संबंधित, काल का नाश करने वाले, काटने वाले, अगस्त्य, देवल, नारद, नारद के प्रिय,
श्लोक 96 (garuda.1.15.96)
प्राणोऽपानस्तथा व्यानो रजः सत्त्वं तमः शरत् । उदानश्च समानश्च भेषजं च भिषक् तथा
prāṇo'pānastathā vyāno rajaḥ sattvaṁ tamaḥ śarat udānaśca samānaśca bheṣajaṁ ca bhiṣak tathā
प्राण, अपान, व्यान, रजोगुण, सत्त्वगुण, तमोगुण, शरद् ऋतु, उदान, समान, औषधि, तथा वैद्य भी,
श्लोक 97 (garuda.1.15.97)
कूटस्थः स्वच्छरूपश्च सर्वदेहविवर्जितः । चक्षुरिन्द्रियहीनश्च वागिंद्रियविवर्जितः
kūṭasthaḥ svaccharūpaśca sarvadehavivarjitaḥ cakṣurindriyahīnaśca vāgiṁdriyavivarjitaḥ
कूटस्थ (अपरिवर्तनशील), स्वच्छ-स्वरूप, समस्त देह से रहित, नेत्रेंद्रिय से रहित, वाग्-इंद्रिय से भी रहित,
श्लोक 98 (garuda.1.15.98)
हस्तेंद्रियविहीनश्च पादाभ्यां च विवर्जितः । पायूपस्थविहीनश्च महातपविवर्जितः
hasteṁdriyavihīnaśca pādābhyāṁ ca vivarjitaḥ pāyūpasthavihīnaśca mahātapavivarjitaḥ
हाथ की इंद्रिय से रहित, तथा पैरों से भी रहित, मलद्वार और उपस्थ से रहित, महान तप से भी रहित,
श्लोक 99 (garuda.1.15.99)
प्रबोधेन विहीनश्च बुद्ध्या चैव विवर्जितः । चेतसा विगतश्चैव प्राणेन च विवर्जितः
prabodhena vihīnaśca buddhyā caiva vivarjitaḥ cetasā vigataścaiva prāṇena ca vivarjitaḥ
जागृति से रहित, बुद्धि से भी रहित, चित्त से विगत, प्राण से भी रहित,
श्लोक 100 (garuda.1.15.100)
अपानेन विहीनश्च व्यानेन च विवर्जितः । उदानेन विहीनश्च समानेन विवर्जितः
apānena vihīnaśca vyānena ca vivarjitaḥ udānena vihīnaśca samānena vivarjitaḥ
अपान से रहित, व्यान से भी रहित, उदान से रहित, समान से भी रहित,
श्लोक 101 (garuda.1.15.101)
आकाशेन विहीनश्च वायुना परिवर्जितः । अग्निना च विहीनश्च उदकेन विवर्जितः
ākāśena vihīnaśca vāyunā parivarjitaḥ agninā ca vihīnaśca udakena vivarjitaḥ
आकाश से रहित, वायु से भी रहित, अग्नि से रहित, जल से भी रहित,
श्लोक 102 (garuda.1.15.102)
पृथिव्या च विहीनश्च शब्देन च विवर्जितः । स्पर्शेन च विहीनश्च सर्वरूपविवर्जितः
pṛthivyā ca vihīnaśca śabdena ca vivarjitaḥ sparśena ca vihīnaśca sarvarūpavivarjitaḥ
पृथ्वी से रहित, शब्द से भी रहित, स्पर्श से रहित, समस्त रूपों से भी रहित,
श्लोक 103 (garuda.1.15.103)
रागेण विगतश्चैव अघेन परिवर्जितः । शोकेन रहितश्चैव वचसा परिवर्जितः
rāgeṇa vigataścaiva aghena parivarjitaḥ śokena rahitaścaiva vacasā parivarjitaḥ
राग से रहित, पाप से भी रहित, शोक से रहित, वाणी से भी परे,
श्लोक 104 (garuda.1.15.104)
रजो विवर्जितश्चैव विकारैः षड्भिरेव च । कामेन वर्जितश्चैव क्रोधेन परिवर्जितः
rajo vivarjitaścaiva vikāraiḥ ṣaḍbhireva ca kāmena varjitaścaiva krodhena parivarjitaḥ
रजोगुण से रहित, छहों विकारों से भी रहित, काम से रहित, क्रोध से भी रहित,
श्लोक 105 (garuda.1.15.105)
लोभेन विगतश्चैव दम्भेन च विवर्जितः । सूक्ष्मश्चैव सुसूक्ष्मश्च स्थूलात्स्थूलतरस्तथा
lobhena vigataścaiva dambhena ca vivarjitaḥ sūkṣmaścaiva susūkṣmaśca sthūlātsthūlatarastathā
लोभ से रहित, दंभ से भी रहित, सूक्ष्म, अत्यंत सूक्ष्म, स्थूल से भी स्थूलतर,
श्लोक 106 (garuda.1.15.106)
विशारदो बलाध्यक्षः सर्वस्य क्षोभकस्तथा । प्रकृतेः क्षोभकश्चैव महतः क्षोभकस्तथा
viśārado balādhyakṣaḥ sarvasya kṣobhakastathā prakṛteḥ kṣobhakaścaiva mahataḥ kṣobhakastathā
विशारद (कुशल), बल के अध्यक्ष, सबको क्षुब्ध करने वाले, प्रकृति को क्षुब्ध करने वाले, महत्तत्त्व को क्षुब्ध करने वाले,
श्लोक 107 (garuda.1.15.107)
भूतानां क्षोभकश्चैव बुद्धेश्च क्षोमकस्तथा । इन्द्रियाणां क्षोभकश्च विषयक्षोभकस्तथा
bhūtānāṁ kṣobhakaścaiva buddheśca kṣomakastathā indriyāṇāṁ kṣobhakaśca viṣayakṣobhakastathā
भूतों को क्षुब्ध करने वाले, बुद्धि को क्षुब्ध करने वाले, इंद्रियों को क्षुब्ध करने वाले, विषयों को क्षुब्ध करने वाले,
श्लोक 108 (garuda.1.15.108)
ब्रह्मणः क्षोभकश्चैव रुद्रस्य क्षोभकस्तथा । अगम्यश्चक्षुरादेश्च श्रोत्रागम्यस्तथैव च
brahmaṇaḥ kṣobhakaścaiva rudrasya kṣobhakastathā agamyaścakṣurādeśca śrotrāgamyastathaiva ca
ब्रह्मा को क्षुब्ध करने वाले, रुद्र को भी क्षुब्ध करने वाले, नेत्र आदि से अगम्य, श्रोत्र से भी अगम्य,
श्लोक 109 (garuda.1.15.109)
त्वचा न गम्यः कूर्म्मश्च जिह्वाऽग्राह्यस्तथैव च । घ्राणोन्द्रियागम्य एव वाचाऽग्राह्यस्तथैव च
tvacā na gamyaḥ kūrmmaśca jihvā'grāhyastathaiva ca ghrāṇondriyāgamya eva vācā'grāhyastathaiva ca
त्वचा से अगम्य, कूर्म-स्वरूप, जिह्वा से भी अग्राह्य, घ्राण-इंद्रिय से अगम्य, वाणी से भी अग्राह्य,
श्लोक 110 (garuda.1.15.110)
अगम्यश्चैव पाणिभ्यां पदागम्यस्तथैव च । अग्राह्यो मनसश्चैव बुद्ध्याऽग्राह्यो हरिस्तथा
agamyaścaiva pāṇibhyāṁ padāgamyastathaiva ca agrāhyo manasaścaiva buddhyā'grāhyo haristathā
हाथों से अगम्य, पैरों से भी अगम्य, मन से अग्राह्य, बुद्धि से भी अग्राह्य हरि,
श्लोक 111 (garuda.1.15.111)
अहं बुद्ध्या तथा ग्राह्यश्चेतसा ग्राह्या एव च । शंखपाणिश्चाव्ययश्च गदापाणिस्तथैव च
ahaṁ buddhyā tathā grāhyaścetasā grāhyā eva ca śaṁkhapāṇiścāvyayaśca gadāpāṇistathaiva ca
किंतु मुझ (शिव) की बुद्धि से ग्राह्य, चित्त से भी ग्राह्य, शंख-पाणि, अव्यय, गदा-पाणि भी,
श्लोक 112 (garuda.1.15.112)
शार्ङ्गपाणिश्च कृष्णश्च ज्ञानमूर्त्तिः परन्तपः । तपस्वी ज्ञानगम्यो हि ज्ञानी ज्ञानविदेव च
śārṅgapāṇiśca kṛṣṇaśca jñānamūrttiḥ parantapaḥ tapasvī jñānagamyo hi jñānī jñānavideva ca
शार्ङ्ग-धनुष-धारी, कृष्ण, ज्ञान-मूर्ति, शत्रुओं को संतप्त करने वाले, तपस्वी, ज्ञान से गम्य, ज्ञानी, ज्ञान के ज्ञाता,
श्लोक 113 (garuda.1.15.113)
ज्ञेयश्च ज्ञेयहीनश्च ज्ञप्तिश्चैतन्यरूपकः । भावो भाव्यो भवकरो भावनो भवनाशनः
jñeyaśca jñeyahīnaśca jñaptiścaitanyarūpakaḥ bhāvo bhāvyo bhavakaro bhāvano bhavanāśanaḥ
ज्ञेय (जानने योग्य), ज्ञेय से भी रहित, ज्ञप्ति (चेतना), चैतन्य-स्वरूप, भाव, भाव्य (होने योग्य), भव के कर्ता, भावन, भव का नाश करने वाले,
श्लोक 114 (garuda.1.15.114)
गोविन्दो गोपतिर्गोपः सर्वगोपीसुखप्रदः । गोपालो गोगतिश्चैव गोमतिर्गोधरस्तथा
govindo gopatirgopaḥ sarvagopīsukhapradaḥ gopālo gogatiścaiva gomatirgodharastathā
गोविंद, गायों के स्वामी, गोप, समस्त गोपियों को सुख देने वाले, गोपाल, गायों की गति, गायों से युक्त, गायों को धारण करने वाले,
श्लोक 115 (garuda.1.15.115)
उपेन्द्रश्च नृसिंहश्च शौरिश्चैव जनार्दनः । आरणेयो बृहद्भानुर्बृहद्दीप्तिस्तथैव च
upendraśca nṛsiṁhaśca śauriścaiva janārdanaḥ āraṇeyo bṛhadbhānurbṛhaddīptistathaiva ca
उपेन्द्र, नृसिंह, शौरि, जनार्दन, अरणि (मंथन) से उत्पन्न, महातेजस्वी, महाद्युति,
श्लोक 116 (garuda.1.15.116)
दामोदरस्त्रिकालश्च कालज्ञः कालवर्जितः । त्रिसन्ध्यो द्वापरं त्रेता प्रजाद्वारं त्रिविक्रमः
dāmodarastrikālaśca kālajñaḥ kālavarjitaḥ trisandhyo dvāparaṁ tretā prajādvāraṁ trivikramaḥ
दामोदर, त्रिकाल-स्वरूप, काल के ज्ञाता, काल से रहित, त्रिसंध्य (तीनों संध्याओं में उपासित), द्वापर, त्रेता, प्रजा के द्वार, त्रिविक्रम,
श्लोक 117 (garuda.1.15.117)
विक्रमो दण्ड(र) हस्तश्च ह्येकदण्डी त्रिदण्डधृक् । सामभेदस्तथोपायः सामरूपी च सामगः
vikramo daṇḍa(ra) hastaśca hyekadaṇḍī tridaṇḍadhṛk sāmabhedastathopāyaḥ sāmarūpī ca sāmagaḥ
विक्रम, दंड-हस्त, एक-दंड धारण करने वाले, त्रि-दंड धारण करने वाले, सामवेद का भेद-स्वरूप, उपाय, साम-रूप, साम गाने वाले,
श्लोक 118 (garuda.1.15.118)
सामवेदोः ह्यथर्वश्च सुकृतः सुतरूपणः । अथर्ववेदविच्चैव ह्यथर्वाचार्य्य एव च
sāmavedoḥ hyatharvaśca sukṛtaḥ sutarūpaṇaḥ atharvavedaviccaiva hyatharvācāryya eva ca
साम और अथर्व वेद-स्वरूप, सुंदर कर्म करने वाले, सुंदर रूपधारी, अथर्ववेद के ज्ञाता, अथर्ववेद के आचार्य भी,
श्लोक 119 (garuda.1.15.119)
ऋग्रूपी चैव ऋग्वेद ऋग्वेदेषु प्रतिष्ठितः । यजुर्वेत्ता यजुर्वेदो यजुर्वेदविदेकपात्
ṛgrūpī caiva ṛgveda ṛgvedeṣu pratiṣṭhitaḥ yajurvettā yajurvedo yajurvedavidekapāt
ऋग्वेद-रूप, ऋग्वेद-स्वरूप, ऋग्वेद में प्रतिष्ठित, यजुर्वेद के ज्ञाता, यजुर्वेद-स्वरूप, यजुर्वेद के ज्ञाता, एक-पाद (एक चरण वाले),
श्लोक 120 (garuda.1.15.120)
बहुपाच्च सुपाच्चैव तथैव च सहस्त्रपात् । चतुष्पाच्च द्विपाच्चैव स्मृतिर्न्यायो यमो बली
bahupācca supāccaiva tathaiva ca sahastrapāt catuṣpācca dvipāccaiva smṛtirnyāyo yamo balī
बहु-पाद, सु-पाद, तथा सहस्र-पाद भी, चतुष्पाद और द्विपाद भी, स्मृति, न्याय, यम, बलवान,
श्लोक 121 (garuda.1.15.121)
सन्न्यासी चैव सन्नयासश्चतुराश्रम एव च । ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थश्च भिक्षुकः
sannyāsī caiva sannayāsaścaturāśrama eva ca brahmacārī gṛhasthaśca vānaprasthaśca bhikṣukaḥ
संन्यासी, संन्यास-स्वरूप, चारों आश्रमों के स्वरूप, ब्रह्मचारी, गृहस्थ, वानप्रस्थ, तथा भिक्षुक,
श्लोक 122 (garuda.1.15.122)
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वर्णस्तथैव च । शीलदः शीलसम्पन्नो दुः शीलपरिवर्जितः
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro varṇastathaiva ca śīladaḥ śīlasampanno duḥ śīlaparivarjitaḥ
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, वर्ण-स्वरूप, शील देने वाले, शील-संपन्न, दुःशीलता से रहित,
श्लोक 123 (garuda.1.15.123)
मोक्षोऽध्यात्मसमाविष्टः स्तुतिः स्तोता च पूजकः । पूज्यो वाक् करणं चैव वाच्यं चैव तु वाचकः
mokṣo'dhyātmasamāviṣṭaḥ stutiḥ stotā ca pūjakaḥ pūjyo vāk karaṇaṁ caiva vācyaṁ caiva tu vācakaḥ
मोक्ष, अध्यात्म में समाविष्ट, स्तुति, स्तोता, पूजक, पूज्य, वाणी का करण, वाच्य (कहने योग्य), वाचक (कहने वाला) भी,
श्लोक 124 (garuda.1.15.124)
वेत्ता व्याकरणं चैव वाक्यं चैव च वाक्यवित् । वाक्यगम्यस्तीर्थवासी तीर्थस्तीर्थो च तीर्थवित्
vettā vyākaraṇaṁ caiva vākyaṁ caiva ca vākyavit vākyagamyastīrthavāsī tīrthastīrtho ca tīrthavit
जानने वाले, व्याकरण-स्वरूप, वाक्य-स्वरूप, वाक्य के ज्ञाता, वाक्य से गम्य, तीर्थवासी, तीर्थ-स्वरूप, तीर्थ के ज्ञाता,
श्लोक 125 (garuda.1.15.125)
तीर्थादिभूतः सांख्यश्च निरुक्तं त्वधिदैवतम् । प्रणवः प्रणवेशश्च प्रणवेन प्रवन्दितः
tīrthādibhūtaḥ sāṁkhyaśca niruktaṁ tvadhidaivatam praṇavaḥ praṇaveśaśca praṇavena pravanditaḥ
तीर्थों के भी मूल-स्वरूप, सांख्य-स्वरूप, निरुक्त (वेद-व्याख्या)-स्वरूप, अधिदैवत (देवताओं का अधिष्ठान), प्रणव (ॐ)-स्वरूप, प्रणव के स्वामी, प्रणव द्वारा वंदित,
श्लोक 126 (garuda.1.15.126)
प्रणवेन च लक्ष्यो वै गायत्री च गदाधरः । शालग्रामनिवासी च शालग्रामस्तथैव च
praṇavena ca lakṣyo vai gāyatrī ca gadādharaḥ śālagrāmanivāsī ca śālagrāmastathaiva ca
प्रणव के द्वारा ही लक्षित, गायत्री, गदाधर, शालग्राम में निवास करने वाले, शालग्राम-स्वरूप,
श्लोक 127 (garuda.1.15.127)
जलशायी योगशायी शेषशायी कुशेशयः । महीभर्त्ता च कार्य्यं च कारणं पृथिवीधरः
jalaśāyī yogaśāyī śeṣaśāyī kuśeśayaḥ mahībharttā ca kāryyaṁ ca kāraṇaṁ pṛthivīdharaḥ
जल में शयन करने वाले, योग-निद्रा में शयन करने वाले, शेषनाग पर शयन करने वाले, कमल में उत्पन्न होने वाले, पृथ्वी के भरण-पोषक, कार्य-स्वरूप, कारण-स्वरूप, पृथ्वी को धारण करने वाले,
श्लोक 128 (garuda.1.15.128)
प्रजापतिः शाश्वतश्च काम्यः कामयिता विराट् । सम्राट् पूषा तथा स्वर्गो रथस्थः सारथिर्बलम्
prajāpatiḥ śāśvataśca kāmyaḥ kāmayitā virāṭ samrāṭ pūṣā tathā svargo rathasthaḥ sārathirbalam
प्रजापति, शाश्वत, कामनीय, कामना करने वाले, विराट्, सम्राट्, पूषा, स्वर्ग, रथ में स्थित, सारथि, बल-स्वरूप,
श्लोक 129 (garuda.1.15.129)
धनी धनप्रदो धन्यो यादवानां हिते रतः । अर्जुनस्य प्रियश्चैव ह्यर्जुनो भीम एव च
dhanī dhanaprado dhanyo yādavānāṁ hite rataḥ arjunasya priyaścaiva hyarjuno bhīma eva ca
धनवान, धन देने वाले, धन्य, यादवों के हित में रत, अर्जुन के प्रिय, अर्जुन-स्वरूप, भीम-स्वरूप,
श्लोक 130 (garuda.1.15.130)
पराक्रमो दुर्विषहः सर्वशास्त्रविशारदः । सारस्वतो महाभीष्मः पारिजातहरस्तथा
parākramo durviṣahaḥ sarvaśāstraviśāradaḥ sārasvato mahābhīṣmaḥ pārijātaharastathā
पराक्रम-स्वरूप, दुर्विषह (असह्य), समस्त शास्त्रों में निपुण, सारस्वत, महान भीष्म-स्वरूप, पारिजात वृक्ष को हरण करने वाले,
श्लोक 131 (garuda.1.15.131)
अमृतस्य प्रदाता च क्षीरोदः क्षीरमेव च । इन्द्रात्मजस्तस्य गोप्ता गोवर्द्धनधरस्तथा
amṛtasya pradātā ca kṣīrodaḥ kṣīrameva ca indrātmajastasya goptā govarddhanadharastathā
अमृत देने वाले, क्षीरसागर-स्वरूप, क्षीर (दूध) भी वही, इंद्र के पुत्र (अर्जुन) के रक्षक, गोवर्धन पर्वत को धारण करने वाले,
श्लोक 132 (garuda.1.15.132)
कंसस्य नाशनस्तद्वद्धस्तिपो हस्तिनाशनः । शिपिविष्टः प्रसन्नश्च सर्वलोकार्त्तिनाशनः
kaṁsasya nāśanastadvaddhastipo hastināśanaḥ śipiviṣṭaḥ prasannaśca sarvalokārttināśanaḥ
कंस का नाश करने वाले, हाथियों के पालक, हाथियों का विनाश करने वाले, शिपिविष्ट (किरणों से युक्त), प्रसन्न-स्वरूप, संपूर्ण लोक की पीड़ा का नाश करने वाले,
श्लोक 133 (garuda.1.15.133)
मुद्रो मुद्रा करश्चैव सर्वमुद्राविवर्जितः । देही देहस्थितश्चैव देहस्य च नियामकः
mudro mudrā karaścaiva sarvamudrāvivarjitaḥ dehī dehasthitaścaiva dehasya ca niyāmakaḥ
मुद्रा-स्वरूप, मुद्रा करने वाले, समस्त मुद्राओं से रहित, देही (देहधारी), देह में स्थित, देह के नियामक,
श्लोक 134 (garuda.1.15.134)
श्रोत्रा श्रोत्रनियन्ता च श्रोतव्यः श्रवणं तथा । त्वक्स्थितश्च स्पर्शयित्वा स्पृश्यं च स्पर्शनं तथा
śrotrā śrotraniyantā ca śrotavyaḥ śravaṇaṁ tathā tvaksthitaśca sparśayitvā spṛśyaṁ ca sparśanaṁ tathā
श्रोत्र (कान), श्रोत्र के नियंता, सुनने योग्य, श्रवण-स्वरूप, त्वचा में स्थित, स्पर्श कराने वाले, स्पर्श करने योग्य, तथा स्पर्श-स्वरूप,
श्लोक 135 (garuda.1.15.135)
रूपद्रष्टा च चक्षुः स्थो नियन्ता चक्षुषस्तथा । दृश्यं चैवतु जिह्वास्थो रसज्ञश्च नियामकः
rūpadraṣṭā ca cakṣuḥ stho niyantā cakṣuṣastathā dṛśyaṁ caivatu jihvāstho rasajñaśca niyāmakaḥ
रूप को देखने वाले, नेत्र में स्थित, नेत्र के नियंता, देखने योग्य, जिह्वा में स्थित, रस को जानने वाले, रस के नियामक,
श्लोक 136 (garuda.1.15.136)
घ्राणस्थो घ्राणकृद् घ्राता घ्राणेन्द्रियनियामकः । वाक्स्थो वक्ता च वक्तव्यो वचनं वाङ्नियामकः
ghrāṇastho ghrāṇakṛd ghrātā ghrāṇendriyaniyāmakaḥ vākstho vaktā ca vaktavyo vacanaṁ vāṅniyāmakaḥ
घ्राण में स्थित, घ्राण-कर्ता, सूँघने वाले, घ्राणेन्द्रिय के नियामक, वाणी में स्थित, वक्ता, कहने योग्य, वचन, वाणी के नियामक,
श्लोक 137 (garuda.1.15.137)
प्राणिस्थः शिल्प कृच्छिल्पो हस्तयोश्च नियामकः । पदव्यश्चैव गन्ता च गन्तव्यं गमनं तथा
prāṇisthaḥ śilpa kṛcchilpo hastayośca niyāmakaḥ padavyaścaiva gantā ca gantavyaṁ gamanaṁ tathā
प्राणियों में स्थित, शिल्प करने वाले, शिल्प-स्वरूप, दोनों हाथों के नियामक, पथ में गमन करने वाले, गंता, जाने योग्य, गमन-स्वरूप,
श्लोक 138 (garuda.1.15.138)
नियन्ता पादयोश्चैव पाद्यभाक्च विसर्गकृत् । विसर्गस्य नियन्ता च ह्युपस्थस्थः सुखं तथा
niyantā pādayoścaiva pādyabhākca visargakṛt visargasya niyantā ca hyupasthasthaḥ sukhaṁ tathā
दोनों पैरों के नियंता, पाद्य को स्वीकार करने वाले, विसर्ग (त्याग) करने वाले, विसर्ग के नियंता, उपस्थ में स्थित, सुख-स्वरूप,
श्लोक 139 (garuda.1.15.139)
उपस्थस्य नियंता च तदानन्दकरश्च ह । शत्रुघ्नः कार्त्तवीर्य्यश्च दत्तात्रेयस्तथैव च
upasthasya niyaṁtā ca tadānandakaraśca ha śatrughnaḥ kārttavīryyaśca dattātreyastathaiva ca
उपस्थ के नियंता, आनंद उत्पन्न करने वाले, शत्रुघ्न, कार्तवीर्य-स्वरूप, दत्तात्रेय भी,
श्लोक 140 (garuda.1.15.140)
अलर्कस्य हितश्चैव कार्त्तवीर्य्यनिकृन्तनः । कालनेमिर्महानेमिर्मेघो मेघपतिस्तथा
alarkasya hitaścaiva kārttavīryyanikṛntanaḥ kālanemirmahānemirmegho meghapatistathā
अलर्क के हितैषी, कार्तवीर्य को काटने वाले, कालनेमि, महानेमि, मेघ, मेघों के स्वामी,
श्लोक 141 (garuda.1.15.141)
अन्नप्रदोऽन्नरूपी च ह्यन्नादोऽन्नप्रवर्तकः । धूमकृद्धूमरूपश्च देवकीपुत्र उत्तमः
annaprado'nnarūpī ca hyannādo'nnapravartakaḥ dhūmakṛddhūmarūpaśca devakīputra uttamaḥ
अन्न देने वाले, अन्न-स्वरूप, अन्न खाने वाले, अन्न को प्रवृत्त करने वाले, धूम्र-कर्ता, धूम्र-स्वरूप, देवकी के उत्तम पुत्र,
श्लोक 142 (garuda.1.15.142)
देवक्यानन्दनो नन्दो रोहिण्याः प्रिय एव च । वसुदेवप्रियश्चैव वसुदेवसुतस्तथा
devakyānandano nando rohiṇyāḥ priya eva ca vasudevapriyaścaiva vasudevasutastathā
देवकी को आनंद देने वाले, नंद, रोहिणी के प्रिय, वसुदेव के प्रिय, वसुदेव के पुत्र,
श्लोक 143 (garuda.1.15.143)
दुन्दुभिर्हासरूपश्च पुष्पहासस्तथैव च । अट्टहासप्रियश्चैव सर्वाध्यक्षः क्षरोऽक्षरः
dundubhirhāsarūpaśca puṣpahāsastathaiva ca aṭṭahāsapriyaścaiva sarvādhyakṣaḥ kṣaro'kṣaraḥ
दुंदुभि-स्वरूप, हास्य-स्वरूप, पुष्पहास (मुस्कान), अट्टहास के प्रिय, सबके अध्यक्ष, नाशवान, अविनाशी,
श्लोक 144 (garuda.1.15.144)
अच्युतश्चैव सत्येशः सत्यायाश्च प्रियो वरः । रुक्मिण्याश्च पतिश्चैव रुक्मिण्या वल्लभस्तथा
acyutaścaiva satyeśaḥ satyāyāśca priyo varaḥ rukmiṇyāśca patiścaiva rukmiṇyā vallabhastathā
अच्युत, सत्य के स्वामी, सत्या के प्रिय और श्रेष्ठ, रुक्मिणी के पति, रुक्मिणी के प्रिय,
श्लोक 145 (garuda.1.15.145)
गोपीनां वल्लभश्चैव पुण्यश्लोकश्च विश्रुतः । वृषाकपिर्यमो गुह्यो मङ्गलश्च बुधस्तथा
gopīnāṁ vallabhaścaiva puṇyaślokaśca viśrutaḥ vṛṣākapiryamo guhyo maṅgalaśca budhastathā
गोपियों के प्रिय, पुण्य-श्लोक (पवित्र कीर्ति वाले), विख्यात, वृषाकपि, यम, गुह्य (गुप्त), मंगल-स्वरूप, बुध,
श्लोक 146 (garuda.1.15.146)
राहुः केतुर्ग्रहो ग्राहो गजेन्द्रमुखमेलकः । ग्राहस्य विनिहन्ता च ग्रामणी रक्षकस्तथा
rāhuḥ keturgraho grāho gajendramukhamelakaḥ grāhasya vinihantā ca grāmaṇī rakṣakastathā
राहु, केतु, ग्रह-स्वरूप, ग्राह (मगरमच्छ), गजेंद्र के मुख (कष्ट) को मिटाने वाले, ग्राह का वध करने वाले, ग्रामणी (नेता), रक्षक,
श्लोक 147 (garuda.1.15.147)
किन्नरश्चैव सिद्धश्च छन्दः स्वच्छन्द एव च । विश्वरूपो विशालाक्षो दैत्यसूदन एव च
kinnaraścaiva siddhaśca chandaḥ svacchanda eva ca viśvarūpo viśālākṣo daityasūdana eva ca
किन्नर, सिद्ध, छंद-स्वरूप, स्वच्छंद (स्वतंत्र), विश्वरूप, विशाल-नेत्र, दैत्यों के संहारक,
श्लोक 148 (garuda.1.15.148)
अनन्तरूपो भूतस्थो देवदानवसंस्थितः । सुषुप्तिस्थः सुषुप्तिश्च स्थानं स्थानान्त एव च
anantarūpo bhūtastho devadānavasaṁsthitaḥ suṣuptisthaḥ suṣuptiśca sthānaṁ sthānānta eva ca
अनंत-रूप, भूतों में स्थित, देवों-दानवों में स्थित, सुषुप्ति (गहरी निद्रा) में स्थित, सुषुप्ति-स्वरूप, स्थान, स्थान का अंत भी,
श्लोक 149 (garuda.1.15.149)
जगत्स्थश्चैव जागर्त्ता स्थानं जागरितं तथा । स्वप्रस्थः स्वप्रवित्स्वप्नस्थानं स्वप्नस्तथैव च
jagatsthaścaiva jāgarttā sthānaṁ jāgaritaṁ tathā svaprasthaḥ svapravitsvapnasthānaṁ svapnastathaiva ca
जगत में स्थित, जागने वाले, जागृति का स्थान, जागृति-स्वरूप भी, स्वप्न में स्थित, स्वप्न के ज्ञाता, स्वप्न का स्थान, स्वप्न-स्वरूप भी,
श्लोक 150 (garuda.1.15.150)
जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तैश्च विहीनो वै चतुर्थकः । विज्ञानं वेद्यरूपं च जीवो जीवयिता तथा
jāgratsvapnasuṣuptaiśca vihīno vai caturthakaḥ vijñānaṁ vedyarūpaṁ ca jīvo jīvayitā tathā
जाग्रत, स्वप्न और सुषुप्ति — तीनों से रहित चतुर्थ (तुरीय) अवस्था, विज्ञान, जानने योग्य रूप, जीव, जीवन देने वाले,
श्लोक 151 (garuda.1.15.151)
भुवनाधिपतिश्चैव भुवनानां नियामकः । पातालवासी पातालं सर्वज्वरविनाशनः
bhuvanādhipatiścaiva bhuvanānāṁ niyāmakaḥ pātālavāsī pātālaṁ sarvajvaravināśanaḥ
भुवनों के अधिपति, भुवनों के नियामक, पाताल में निवास करने वाले, पाताल-स्वरूप, समस्त ज्वर का नाश करने वाले,
श्लोक 152 (garuda.1.15.152)
परमानन्दरूपी च धर्म्माणां च प्रवर्त्तकः । सुलभो दुर्लभश्चैव प्राणायामपरस्तथा
paramānandarūpī ca dharmmāṇāṁ ca pravarttakaḥ sulabho durlabhaścaiva prāṇāyāmaparastathā
परमानंद-स्वरूप, धर्मों को प्रवृत्त करने वाले, सुलभ, दुर्लभ, प्राणायाम में तत्पर,
श्लोक 153 (garuda.1.15.153)
प्रत्याहारो धारकश्च प्रत्याहारकरस्तथा । प्रभा कान्तिस्तथा ह्यर्च्चिः शुद्धस्फटिकसन्निभः
pratyāhāro dhārakaśca pratyāhārakarastathā prabhā kāntistathā hyarcciḥ śuddhasphaṭikasannibhaḥ
प्रत्याहार (इंद्रियों का निग्रह), धारक, प्रत्याहार कराने वाले, प्रभा, कांति, अर्चि (ज्वाला), शुद्ध स्फटिक के समान,
श्लोक 154 (garuda.1.15.154)
अग्राहश्चैव गौरश्च सर्वः शुचिरभिष्टुतः । वषट्कारो वषड् वौषट् स्वधा स्वाहा रतिस्तथा
agrāhaścaiva gauraśca sarvaḥ śucirabhiṣṭutaḥ vaṣaṭkāro vaṣaḍ vauṣaṭ svadhā svāhā ratistathā
अग्राह (पकड़ में न आने वाले), गौर-वर्ण, सर्व-स्वरूप, शुचि (पवित्र), स्तुत, वषट्कार, वषट्, वौषट्, स्वधा, स्वाहा, रति-स्वरूप,
श्लोक 155 (garuda.1.15.155)
पक्ता नन्दयिता भोक्ता बोद्धा भावयिता तथा । ज्ञानात्मा चैव देहात्मा भू(उ) मा सर्वेश्वरेश्वरः
paktā nandayitā bhoktā boddhā bhāvayitā tathā jñānātmā caiva dehātmā bhū(u) mā sarveśvareśvaraḥ
पकाने वाले, आनंद देने वाले, भोक्ता, जानने वाले, भावना करने वाले, ज्ञान-स्वरूप, देह-स्वरूप, पृथ्वी-स्वरूप, ईश्वरों के भी ईश्वर,
श्लोक 156 (garuda.1.15.156)
नदी नन्दी च नन्दीशो भारतस्तरुनाशनः । चक्रपः श्रीपतिश्चैव नृपाणां चक्रवर्त्तिनाम्
nadī nandī ca nandīśo bhāratastarunāśanaḥ cakrapaḥ śrīpatiścaiva nṛpāṇāṁ cakravarttinām
नदी, नंदी, नंदी के स्वामी, भरत-स्वरूप, वृक्षों का नाश करने वाले, चक्र चलाने वाले, श्रीपति, चक्रवर्ती राजाओं के भी,
श्लोक 157 (garuda.1.15.157)
ईशश्च सर्वदेवानां द्वारकासंस्थितस्तथा । पुष्करः पुष्कराध्यक्षः पुष्करद्वीप एव च
īśaśca sarvadevānāṁ dvārakāsaṁsthitastathā puṣkaraḥ puṣkarādhyakṣaḥ puṣkaradvīpa eva ca
समस्त देवताओं के स्वामी, द्वारका में निवास करने वाले, पुष्कर, पुष्करों के अध्यक्ष, पुष्कर-द्वीप-स्वरूप भी,
श्लोक 158 (garuda.1.15.158)
भरतो जनको जन्यः सर्वाकारवि वर्जितः । निराकारो निर्निमित्तो निरातंको निराश्रयः
bharato janako janyaḥ sarvākāravi varjitaḥ nirākāro nirnimitto nirātaṁko nirāśrayaḥ
भरत, जनक, उत्पन्न करने वाले, समस्त आकारों से रहित, निराकार, निर्निमित्त (कारणरहित), निरातंक (भयरहित), निराश्रय (आश्रयरहित),
श्लोक 159 (garuda.1.15.159)
इति नामसहस्त्रं ते वृषभध्वज कीर्त्तितम् । देवस्य विष्णोरीशस्य सर्वपापविनाशनम्
iti nāmasahastraṁ te vṛṣabhadhvaja kīrttitam devasya viṣṇorīśasya sarvapāpavināśanam
हे वृषभध्वज! इस प्रकार यह सहस्र नाम, विष्णु ईश्वर देव का, सब पापों का नाशक, आपको कहा गया।
श्लोक 160 (garuda.1.15.160)
पठन्द्विजश्च विष्णुत्वं क्षत्रियो जयमाप्नुयात् । वैश्यो धनं सुखं शूद्रो विष्णुभक्तिसमन्वितः
paṭhandvijaśca viṣṇutvaṁ kṣatriyo jayamāpnuyāt vaiśyo dhanaṁ sukhaṁ śūdro viṣṇubhaktisamanvitaḥ
इसे पढ़ने वाला ब्राह्मण विष्णुत्व को प्राप्त करता है, क्षत्रिय विजय प्राप्त करता है, वैश्य धन और सुख पाता है, और शूद्र विष्णु-भक्ति से युक्त हो जाता है।