पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 206
व्याकरण: सन्धि, समास और शब्द-रूपों के उदाहरण
श्लोक 1 (garuda.1.206.1)
सूत उवाच । सिद्धोदाहरणं वक्ष्ये संहितादिपुरः सरम् । विप्राः स्वसागता वीदं सुत्तमं स्यात्पितॄषभः
sūta uvāca siddhodāharaṇaṁ vakṣye saṁhitādipuraḥ saram viprāḥ svasāgatā vīdaṁ suttamaṁ syātpitṝṣabhaḥ
सूत ने कहा — अब मैं सन्धि आदि से आरम्भ कर सिद्ध (व्याकरण-सम्मत) उदाहरण कहूँगा — जैसे 'विप्राः स्वागताः' का 'विप्राः स्वसागताः', 'वि इदम्' का 'वीदम्', 'सु उत्तमम्' का 'सुत्तमम्', 'पितृ ऋषभः' का 'पितॄषभः' — इस प्रकार स्वर-सन्धि के उदाहरण हैं।
श्लोक 2 (garuda.1.206.2)
ळकारो विश्रुता सेवं लाङ्गलीषा मनीपया । गङ्गोदकं तवल्कार ऋणार्णं प्रार्णमित्यपि
ḻakāro viśrutā sevaṁ lāṅgalīṣā manīpayā gaṅgodakaṁ tavalkāra ṛṇārṇaṁ prārṇamityapi
इसी प्रकार 'लकार', 'विश्रुता सा इयम्', 'लांगली इषा मनीषया', 'गंगा उदकम्' का 'गंगोदकम्', 'तव ऋकारः' का 'तवर्कारः', 'ऋणम् अर्णम्' का 'ऋणार्णम्', 'प्र ऋणम्' का 'प्रार्णम्' — ये भी स्वर-सन्धि के उदाहरण हैं।
श्लोक 3 (garuda.1.206.3)
शीतार्तश्च तवल्कारः सैन्द्री सौकार इत्यपि । वध्वासनञ्च पित्रर्थो लनुबन्धो नये जयेत्
śītārtaśca tavalkāraḥ saindrī saukāra ityapi vadhvāsanañca pitrartho lanubandho naye jayet
'शीत आर्तः' का 'शीतार्तः', 'सैन्द्री सा उकारः' और 'वध्वा असनम्' का 'वध्वासनम्', 'पितुः अर्थः' का 'पित्रर्थः', 'लनु बन्धः' का 'लनुबन्धः', 'नये जयेत्' — ये भी सन्धि के उदाहरण हैं।
श्लोक 4 (garuda.1.206.4)
नायको लवणं गावस्त एते न त ईश्वराः । देवीगृहमथो अत्र अ अवेहि पटू इमौ
nāyako lavaṇaṁ gāvasta ete na ta īśvarāḥ devīgṛhamatho atra a avehi paṭū imau
'नायकः', 'लवणम्', 'गावः ते एते न ते ईश्वराः', 'देवीगृहम्', 'अथ अत्र', 'अ अवेहि', 'पटू इमौ' — इस प्रकार आगे भी विविध सन्धि-प्रकार दिखाए गए हैं।
श्लोक 5 (garuda.1.206.5)
अमी अश्वाः षडस्येति तन्न वाक्षड्दलानि च । तच्चरेत्तल्लु नातीति तज्जलं तच्छ्मशानकम्
amī aśvāḥ ṣaḍasyeti tanna vākṣaḍdalāni ca taccarettallu nātīti tajjalaṁ tacchmaśānakam
'अमी अश्वाः', 'षड् अस्य इति तत् न वाक् षड्दलानि च', 'तत् चरेत्', 'तत् लुनाति इति', 'तत् जलम्', 'तत् श्मशानकम्' — व्यंजन-सन्धि के भी ऐसे उदाहरण हैं।
श्लोक 6 (garuda.1.206.6)
सुगन्नत्र पचन्नत्र भवांश्छादयतीति च । भवाज्झनत्करश्चैव भवांस्तरति संस्मृतम्
sugannatra pacannatra bhavāṁśchādayatīti ca bhavājjhanatkaraścaiva bhavāṁstarati saṁsmṛtam
'सु अत्र', 'पचन् अत्र', 'भवान् छादयति' का 'भवांश्छादयति', 'भवान् झनत्करः' का 'भवाज्झनत्करः', 'भवान् तरति' — ये विसर्ग-सन्धि के स्मरणीय उदाहरण हैं।
श्लोक 7 (garuda.1.206.7)
भवांल्लिखति ताञ्चक्रे भवाञ्शेतेऽप्यनीदृशः । भवाण्डीनं त्वन्तरसि त्वङ्करोषि सदार्चनम्
bhavāṁllikhati tāñcakre bhavāñśete'pyanīdṛśaḥ bhavāṇḍīnaṁ tvantarasi tvaṅkaroṣi sadārcanam
'भवान् लिखति' का 'भवाँल्लिखति', 'तान् चक्रे' का 'ताञ्चक्रे', 'भवान् शेते' का 'भवाञ्शेते' — ये और भी विसर्ग-सन्धि के उदाहरण हैं। 'भवान् डीनम्' का 'भवाण्डीनम्', 'त्वम् अन्तरसि' का 'त्वमन्तरसि', 'त्वम् करोषि' का 'त्वङ्करोषि' — ऐसे उदाहरण भी सदा स्मरणीय हैं।
श्लोक 8 (garuda.1.206.8)
कश्चरेत्कष्टकारेण क कुर्यात्क फले स्थितः । कःशेते चैव कःषण्डः कस्को याति च गौरवम्
kaścaretkaṣṭakāreṇa ka kuryātka phale sthitaḥ kaḥśete caiva kaḥṣaṇḍaḥ kasko yāti ca gauravam
'कः चरेत्' का 'कश्चरेत्' कष्ट-कारण से, 'क कुर्यात्' का 'क कुर्यात्' फल में स्थित रहने से, 'कः शेते' और 'कः षण्डः', 'कः को याति' — इस प्रकार गौरव (जटिलता) के भी उदाहरण हैं।
श्लोक 9 (garuda.1.206.9)
क इहात्र क एवाहुर्देवा आहुश्च भो व्रज । स्वभूर्विष्णुर्व्रजति च गीष्पतिश्चैव धूर्पतिः
ka ihātra ka evāhurdevā āhuśca bho vraja svabhūrviṣṇurvrajati ca gīṣpatiścaiva dhūrpatiḥ
'क इह अत्र', 'क एव आहुः', 'देवाः आहुः' का 'देवा आहुः', 'भो व्रज', 'स्वभूः विष्णुः व्रजति' का 'स्वभूर्विष्णुर्व्रजति', 'गीः पतिः' का 'गीष्पतिः', 'धूः पतिः' का 'धूर्पतिः' — ऐसे और भी उदाहरण हैं।
श्लोक 10 (garuda.1.206.10)
अस्मानेष व्रजेत्सस्यादृक्साम स च गच्छति । कुटीच्छाया तथा छाया सन्धयोऽन्ये तथेदृशाः
asmāneṣa vrajetsasyādṛksāma sa ca gacchati kuṭīcchāyā tathā chāyā sandhayo'nye tathedṛśāḥ
'अस्मान् एष व्रजेत्' का 'अस्मानेष व्रजेत्', 'सः स्यात्' का 'स स्यात्', 'ऋक् साम' का 'ऋक्साम', 'सः च गच्छति' का 'स च गच्छति', 'कुटी छाया' का 'कुटीच्छाया', 'तथा छाया' — ऐसी और भी सन्धियाँ हैं।
श्लोक 11 (garuda.1.206.11)
समासाः षट्समाख्याताः स द्विजः कर्मधारयः । द्विगुस्त्रिवेदी ग्रामश्च अयं तत्पुरुषः स्मृतः
samāsāḥ ṣaṭsamākhyātāḥ sa dvijaḥ karmadhārayaḥ dvigustrivedī grāmaśca ayaṁ tatpuruṣaḥ smṛtaḥ
समास छह प्रकार के कहे गए हैं। 'सः द्विजः' अर्थात् 'द्विज ही' — यह कर्मधारय है; 'द्विगु' (संख्यावाची) का उदाहरण 'त्रिवेदी ग्रामः'; 'अयम्' — यह तत्पुरुष कहा गया है।
श्लोक 12 (garuda.1.206.12)
तत्कृतश्च तदर्थश्च वृकभीतिश्च यद्धनम् । ज्ञानदक्षेण तत्त्वज्ञो बहुव्रीहिरथाव्ययी
tatkṛtaśca tadarthaśca vṛkabhītiśca yaddhanam jñānadakṣeṇa tattvajño bahuvrīhirathāvyayī
'तत्कृतः' (उसके द्वारा किया गया) और 'तदर्थः' (उसके लिए), 'वृकभीतिः' (भेड़िये से भय) — ये तत्पुरुष के भेद हैं। 'यत् धनम्' — 'ज्ञानदक्षेण' और 'तत्त्वज्ञः' बहुव्रीहि के उदाहरण हैं, तथा अव्ययीभाव भी।
श्लोक 13 (garuda.1.206.13)
भावोऽधिस्त्रि यथोक्तं तु द्वन्द्वो देवर्षिमानवाः । तद्धिताः पाण्डवः शैवो ब्राहयं च ब्रह्मतादयः
bhāvo'dhistri yathoktaṁ tu dvandvo devarṣimānavāḥ taddhitāḥ pāṇḍavaḥ śaivo brāhayaṁ ca brahmatādayaḥ
भाव, अधि (आदि उपसर्ग) तीनों अर्थों में जैसा कहा गया, वैसा है। द्वन्द्व समास का उदाहरण 'देवर्षिमानवाः' है। तद्धित प्रत्ययों के उदाहरण 'पाण्डवः', 'शैवः', 'ब्राह्यम्' और 'ब्रह्मता' आदि हैं।
श्लोक 14 (garuda.1.206.14)
देवाग्निसखिपत्यंशुक्रोष्टुस्वायम्भुवः पिता । ना प्रशस्ताश्चरा गौर्ग्लौरबजन्ताश्च पुंस्यपि
devāgnisakhipatyaṁśukroṣṭusvāyambhuvaḥ pitā nā praśastāścarā gaurglaurabajantāśca puṁsyapi
देव, अग्नि, सखि, पति, अंशु, क्रोष्टु, स्वायम्भुव, पितृ — ये पुंलिंग में प्रशस्त शब्द हैं, तथा चर, गौ, ग्लौ और अज्-अन्त शब्द भी पुल्लिंग में होते हैं।
श्लोक 15 (garuda.1.206.15)
हलन्तश्चाश्वयुक्क्ष्माभुङ्मरुत्क्रव्यान्मृगाविधः । आत्मा राजा युवा पन्थाः पूषब्रह्महणौ हली
halantaścāśvayukkṣmābhuṅmarutkravyānmṛgāvidhaḥ ātmā rājā yuvā panthāḥ pūṣabrahmahaṇau halī
आत्मा, राजा, युवा, पन्था, पूषन्, ब्रह्महन् और हली — ये हल्-अन्त (व्यंजनान्त) शब्द हैं, जैसे अश्वयुज्, क्ष्माभुज्, मरुत्, क्रव्यात् और मृगावित् आदि।
श्लोक 16 (garuda.1.206.16)
विड्वे धा उशनानड्वान्मधुलिट्काष्ठतट्तथा । बनवार्यस्थिवस्तूनि जगत्सामाहनी तथा
viḍve dhā uśanānaḍvānmadhuliṭkāṣṭhataṭtathā banavāryasthivastūni jagatsāmāhanī tathā
विड्वे, धा, उशना, अनड्वान्, मधुलिट्, काष्ठ, तट् — तथा वन, वारि, अस्थि, वस्तु — ये सब जगत्, साम, अहन् के समान (नपुंसकलिंग) हैं।
श्लोक 17 (garuda.1.206.17)
कर्मसर्पिर्वपुस्तेज अज्झलन्ता नपुंसके । जाया जरा नदी लक्ष्मीः श्रीस्त्रीभूमिर्वधूरपि
karmasarpirvapusteja ajjhalantā napuṁsake jāyā jarā nadī lakṣmīḥ śrīstrībhūmirvadhūrapi
कर्मन्, सर्पिस्, वपुस्, तेजस् — अच्-अन्त और हल्-अन्त शब्द नपुंसकलिंग में होते हैं। जाया, जरा, नदी, लक्ष्मी — ये तथा श्री, स्त्री, भूमि, वधू भी
श्लोक 18 (garuda.1.206.18)
भ्रूः पुनर्भूस्तथा धेनुः स्वसा माता च नौ स्त्रियः । वाक्स्रग्दिङ्मुत्क्रुधः प्रायो युवतिः कुकुभस्तथा
bhrūḥ punarbhūstathā dhenuḥ svasā mātā ca nau striyaḥ vāksragdiṅmutkrudhaḥ prāyo yuvatiḥ kukubhastathā
भ्रू, पुनर्भू, धेनु, स्वसा, माता और नौ — ये स्त्रीलिंग शब्द हैं। वाक्, स्रज्, दिश्, मुत्, क्रुध् — ये प्रायः, तथा युवति और कुकुभ भी स्त्रीलिंग हैं।
श्लोक 19 (garuda.1.206.19)
द्योदिवौ प्रावृषश्चैव सुमान उष्णिगस्त्रियाम् । गुणद्रव्यक्रियायोगात्स्त्रीलिङ्गांश्च वदामि ते
dyodivau prāvṛṣaścaiva sumāna uṣṇigastriyām guṇadravyakriyāyogātstrīliṅgāṁśca vadāmi te
द्यो, दिव्, प्रावृष्, सुमनस् और उष्णिक् — ये भी स्त्रीलिंग में गिने जाते हैं। अब मैं गुण, द्रव्य और क्रिया के योग से बने स्त्रीलिंग शब्द कहूँगा।
श्लोक 20 (garuda.1.206.20)
शुक्लकीलालपाश्चैव शुचिश्च ग्रामणीः सुधीः । पटुः कमलभूः कर्ता सुमतो बहवः सुनौः
śuklakīlālapāścaiva śuciśca grāmaṇīḥ sudhīḥ paṭuḥ kamalabhūḥ kartā sumato bahavaḥ sunauḥ
शुक्ल, कीलाल-पा, शुचि, ग्रामणी, सुधी, पटु, कमलभू, कर्ता, सुमति और बहु — ये शब्द भी, और सुनौ भी,
श्लोक 21 (garuda.1.206.21)
सत्या नाग्न्यस्तथा पुंसो ह्यभक्षयत दीर्घपात् । सर्वविश्वोभ ये चोभौ एकोन्यान्यतराणि च
satyā nāgnyastathā puṁso hyabhakṣayata dīrghapāt sarvaviśvobha ye cobhau ekonyānyatarāṇi ca
सत्या, नाग्नी — पुरुष के भी अभक्षित, दीर्घपाद जैसे शब्द होते हैं। सर्व, विश्व, उभय, उभौ, एक, अन्य, अन्यतर आदि —
श्लोक 22 (garuda.1.206.22)
डतरो डतमो नेमस्त्वः समोऽथ सिमेतरौ । पूर्वश्चैवाधरश्चैव दक्षिणश्चोत्तरावरौ
ḍataro ḍatamo nemastvaḥ samo'tha simetarau pūrvaścaivādharaścaiva dakṣiṇaścottarāvarau
डतर, डतम, नेम, त्व, सम, सिम, इतर — तथा पूर्व, अधर, दक्षिण, उत्तर, अवर —
श्लोक 23 (garuda.1.206.23)
परश्चान्तरमप्येतद्यत्त्यत्किमदसस्त्विदम् । युष्मदस्मत्तत्प्रथमचरमाल्पतयार्धकाः
paraścāntaramapyetadyattyatkimadasastvidam yuṣmadasmattatprathamacaramālpatayārdhakāḥ
पर, अन्तर, यत्, त्यत्, किम्, अदस्, इदम् — ये सर्वनाम शब्द हैं। युष्मद्, अस्मद्, तत्, प्रथम, चरम, अल्प, अर्ध —
श्लोक 24 (garuda.1.206.24)
तथा कतिपयो द्वौ चेत्येवं सर्वादयस्तथा । शृणोत्याद्या जुहोतिश्च जहातिश्च दधात्यपि
tathā katipayo dvau cetyevaṁ sarvādayastathā śṛṇotyādyā juhotiśca jahātiśca dadhātyapi
तथा कतिपय, द्वि — इस प्रकार सर्व आदि शब्द (सर्वनाम-वर्ग) कहे गए हैं। श्रु, हु, हा, धा —
श्लोक 25 (garuda.1.206.25)
दीप्यतिः स्तूयतिश्चैव पुत्त्रीयति धनीयति । त्रुट्यति म्रियते चैव चिचीषति निनीषति
dīpyatiḥ stūyatiścaiva puttrīyati dhanīyati truṭyati mriyate caiva cicīṣati ninīṣati
दीप्, स्तु, पुत्रीय, धनीय, त्रुट्, म्रि, चिकीर्ष्, निनीष् — ये विभिन्न धातु-रूपों के उदाहरण हैं।
श्लोक 26 (garuda.1.206.26)
सर्वे तिष्ठन्ति सर्वस्मै सर्वस्मात्सर्वन्तो गतः । सर्वेषां चैव सर्वस्मिन्नेवं विश्वादयस्तथा
sarve tiṣṭhanti sarvasmai sarvasmātsarvanto gataḥ sarveṣāṁ caiva sarvasminnevaṁ viśvādayastathā
सर्व तिष्ठन्ति, सर्वस्मै, सर्वस्मात्, सर्वान्, सर्वतः गतः, सर्वेषाम्, सर्वस्मिन् — इस प्रकार 'विश्व' आदि शब्द भी रूप-सिद्ध होते हैं।
श्लोक 27 (garuda.1.206.27)
पूर्वे पूर्वाश्च पूर्वस्मात्पूर्वस्मिन्पूर्व ईरितः । सूत उवाच । सुप्तिङन्तुं सिद्धरूपं नाममात्रेण दर्शितम् । कात्यायनः कुमारात्तु श्रुत्वा विस्तरमब्रवीत्
pūrve pūrvāśca pūrvasmātpūrvasminpūrva īritaḥ sūta uvāca suptiṅantuṁ siddharūpaṁ nāmamātreṇa darśitam kātyāyanaḥ kumārāttu śrutvā vistaramabravīt
पूर्वे, पूर्वाः, पूर्वस्मात्, पूर्वस्मिन्, पूर्वः — इस प्रकार कहा गया। सूत ने कहा — इस प्रकार सुप्-तिङ्-अन्त शब्दों के सिद्ध रूप संक्षेप में दिखाए गए। कुमार से सुनकर कात्यायन ने इसका विस्तार से वर्णन किया।