पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 214
स्नान-विधि का वर्णन
श्लोक 1 (garuda.1.214.1)
ब्रह्मोवाच । अथ स्नानविधिं वक्ष्ये स्नानमूला क्रिया यतः । मृद्गोमयतिलान्दर्भान्पुष्पाणि सुरभीणि च
brahmovāca atha snānavidhiṁ vakṣye snānamūlā kriyā yataḥ mṛdgomayatilāndarbhānpuṣpāṇi surabhīṇi ca
ब्रह्मा ने कहा — अब मैं स्नान-विधि का वर्णन करूँगा, क्योंकि समस्त कर्म स्नान पर ही आधारित है। मिट्टी, गोबर, तिल, कुश और सुगन्धित फूल —
श्लोक 2 (garuda.1.214.2)
आहरेत्स्नानकाले च स्नानार्थो प्रयतः शुचिः । गन्धोदकान्तं विविक्ते (धं) स्थापयेत्तान्यथ क्षितौ
āharetsnānakāle ca snānārtho prayataḥ śuciḥ gandhodakāntaṁ vivikte (dhaṁ) sthāpayettānyatha kṣitau
— स्नान के समय शुद्ध और प्रयत्नशील होकर इन्हें लाना चाहिए; सुगन्धित जल तक इन सबको एकान्त स्थान में पृथ्वी पर रखना चाहिए।
श्लोक 3 (garuda.1.214.3)
त्रिधा कृत्वा मृदं तां तु गोमयं च विचक्षणः । अद्भिर्मृद्भिश्च चरणौ प्रक्षाल्याथ करौ तथा
tridhā kṛtvā mṛdaṁ tāṁ tu gomayaṁ ca vicakṣaṇaḥ adbhirmṛdbhiśca caraṇau prakṣālyātha karau tathā
विवेकशील पुरुष को मिट्टी और गोबर को तीन-तीन भाग करके, जल और मिट्टी से पहले पैर और फिर हाथ धोने चाहिए।
श्लोक 4 (garuda.1.214.4)
उपवीती बद्धशिखः सम्यगाचम्य वाग्यतः । उरुं राजेत्यृचा तोयमुपस्थाय प्रदक्षिणम्
upavītī baddhaśikhaḥ samyagācamya vāgyataḥ uruṁ rājetyṛcā toyamupasthāya pradakṣiṇam
यज्ञोपवीत धारण किए, शिखा बाँधे, भलीभाँति आचमन कर मौन रहते हुए 'उरुं राजा' ऋचा से जल के पास जाकर प्रदक्षिणा करनी चाहिए।
श्लोक 5 (garuda.1.214.5)
आवर्तयेत्तदुदकं ये ते शतमितित्र्यृचा
āvartayettadudakaṁ ye te śatamititryṛcā
उस जल को 'ये ते शतम्' इस ऋचा से हिलाना चाहिए।
श्लोक 6 (garuda.1.214.6)
ओं उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थानमन्वेत वा । प्रतिधाता च वक्तारस्ताहृदयाविपश्चित् । नमोऽग्न्यरुणाया भिष्टुतोवरुणस्य पाशः । वरुणाय नमः
oṁ uruṁ hi rājā varuṇaścakāra sūryāya panthānamanveta vā pratidhātā ca vaktārastāhṛdayāvipaścit namo'gnyaruṇāyā bhiṣṭutovaruṇasya pāśaḥ varuṇāya namaḥ
ॐ — 'उरुं हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय पन्थानम्' आदि इस वरुण-सूक्त का पाठ करना चाहिए, जिसमें अग्नि और अरुण को नमस्कार तथा वरुण के पाश (पापों के बन्धन) से मुक्ति की प्रार्थना है, और अन्त में 'वरुणाय नमः' कहा जाता है।
श्लोक 7 (garuda.1.214.7)
ओं ये ते शतं वरुणये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महान्तः । तेभिर्नो अद्य सवितोत विष्णुर्विश्वे मुञ्चन्तु मरुतः स्वर्काः स्वाहा । सुमित्रियान इत्यबञ्जलिमाकृत्योत्तरेण तोयं पश्चाद्विराज्य चैव विनिः क्षिपेत् । ओं सुमित्रिया न आप ओषधयः सन्तु । दुर्मित्रियास्तस्मै सन्तु योऽस्मान्द्वेष्टि यञ्च वयं द्विष्मः
oṁ ye te śataṁ varuṇaye sahasraṁ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāntaḥ tebhirno adya savitota viṣṇurviśve muñcantu marutaḥ svarkāḥ svāhā sumitriyāna ityabañjalimākṛtyottareṇa toyaṁ paścādvirājya caiva viniḥ kṣipet oṁ sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ santu durmitriyāstasmai santu yo'smāndveṣṭi yañca vayaṁ dviṣmaḥ
ॐ — 'ये ते शतं वरुण सहस्रं यज्ञिया पाशाः' इस मन्त्र से, जिसमें वरुण के सैकड़ों-हज़ारों बन्धनों से सविता, विष्णु और मरुद्गण द्वारा मुक्ति की प्रार्थना है, अंजलि भरकर उत्तर दिशा में जल छोड़ना चाहिए, फिर 'सुमित्रिया न आपः' मन्त्र से — 'ये जल और औषधियाँ हमारी मित्र हों, जो हमसे द्वेष करता है उसके प्रति अमित्र हों' — यह पश्चिम दिशा में जल त्यागते हुए कहा जाता है।
श्लोक 8 (garuda.1.214.8)
पादौ कटिं चैव पूर्वं मृद्भिस्त्रिभिस्त्रिभिः । प्रक्षाल्य हस्ता वाचम्य नमस्कृत्य जलं ततः
pādau kaṭiṁ caiva pūrvaṁ mṛdbhistribhistribhiḥ prakṣālya hastā vācamya namaskṛtya jalaṁ tataḥ
पहले पैर और कमर को तीन-तीन बार मिट्टी से धोकर, फिर हाथों को धोकर, आचमन कर और नमस्कार करके फिर जल की ओर —
श्लोक 9 (garuda.1.214.9)
ओं इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निधे पदं समूढमस्य पांसुरे । महाव्याहृतिभिः पश्चादाचामेत्प्रयतोऽपि सन्
oṁ idaṁ viṣṇurvicakrame tredhā nidhe padaṁ samūḍhamasya pāṁsure mahāvyāhṛtibhiḥ paścādācāmetprayato'pi san
ॐ — 'इदं विष्णुर्विचक्रमे' इस ऋचा का पाठ करना चाहिए, जिसमें विष्णु के तीन पगों का वर्णन है; फिर शुद्ध होते हुए भी महाव्याहृतियों (भूः भुवः स्वः) के साथ आचमन करना चाहिए।
श्लोक 10 (garuda.1.214.10)
मार्जयेद्वै मृदाङ्गानि इदं विष्णुरिति त्वृचा । भास्कराभिमुखो मज्जेदापो अस्मानितित्यृचा
mārjayedvai mṛdāṅgāni idaṁ viṣṇuriti tvṛcā bhāskarābhimukho majjedāpo asmānitityṛcā
'इदं विष्णुः' ऋचा से मिट्टी द्वारा अंगों का मार्जन करना चाहिए; सूर्य की ओर मुख करके 'आपो अस्मान्' ऋचा के साथ जल में डुबकी लगानी चाहिए।
श्लोक 11 (garuda.1.214.11)
ओं आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु घृतेन नो घृतष्वः पुनन्तु । विश्वं हि रिप्रं प्रवहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि
oṁ āpo asmānmātaraḥ śundhayantu ghṛtena no ghṛtaṣvaḥ punantu viśvaṁ hi ripraṁ pravahanti devīrudidābhyaḥ śucirāpūta emi
ॐ — 'आपो अस्मान्मातरः शुन्धयन्तु' — 'हे जल-माताएँ, हमें शुद्ध करें, घी से भरी होकर हमें घृत से पवित्र करें; क्योंकि दिव्य जल समस्त मल को बहा ले जाता है, मैं उनसे शुद्ध होकर निकलता हूँ' — यह ऋचा है।
श्लोक 12 (garuda.1.214.12)
ततोऽवृघृष्य पात्राणि निमज्योन्मज्य वै शनैः । गोमयेन विलिप्याथ मानस्तोक इत्यृचा
tato'vṛghṛṣya pātrāṇi nimajyonmajya vai śanaiḥ gomayena vilipyātha mānastoka ityṛcā
फिर पात्रों को माँजकर, धीरे-धीरे डुबकी लगाकर और ऊपर आकर, गोबर से लीपकर 'मा नस्तोके' ऋचा का पाठ करना चाहिए।
श्लोक 13 (garuda.1.214.13)
ओं मानस्तोके तनये मा न आयुषि मा नो गोषु मा नो अश्वेषु रीरिषः । मा नो वीरान्रुद्रभामिनोऽबधीर्हविष्मन्तः सदमित्वा हवामहे
oṁ mānastoke tanaye mā na āyuṣi mā no goṣu mā no aśveṣu rīriṣaḥ mā no vīrānrudrabhāmino'badhīrhaviṣmantaḥ sadamitvā havāmahe
ॐ — 'मा नस्तोके तनये मा न आयुषि' — 'हे रुद्र, हमारी संतान, आयु, गौओं और घोड़ों को हानि न पहुँचाओ; क्रोधवश हमारे वीरों का वध न करो — हम हवि लेकर सदा तुम्हें पुकारते हैं' — यह प्रार्थना है।
श्लोक 14 (garuda.1.214.14)
ततोऽभिषिञ्चेन्मन्त्रैस्तु वरुणैस्तु यथाक्रमम् । इमंमे वरुणे द्वाभ्यां त्वन्नः सत्वन्न इत्यपि
tato'bhiṣiñcenmantraistu varuṇaistu yathākramam imaṁme varuṇe dvābhyāṁ tvannaḥ satvanna ityapi
फिर क्रमशः वरुण-मन्त्रों से अभिषेक करना चाहिए — 'इमं मे वरुण' दो मन्त्रों से, 'त्वन्नः सत्' मन्त्र से भी,
श्लोक 15 (garuda.1.214.15)
आपो त्वन्तुमसीति च मुञ्चन्त्ववभृतेति च । ओं इमंमे वरुण श्रुधीहवमद्या च मृडयत्वा मवस्युराचके
āpo tvantumasīti ca muñcantvavabhṛteti ca oṁ imaṁme varuṇa śrudhīhavamadyā ca mṛḍayatvā mavasyurācake
— तथा 'आपस्त्वा' और 'मुञ्चन्त्ववभृथेन' मन्त्रों से; ॐ — 'इमं मे वरुण श्रुधि हवम्' — 'हे वरुण, आज मेरी यह पुकार सुनो और प्रसन्न हो; तुम्हारी शरण चाहता हुआ मैं तुम्हें पुकारता हूँ' — यह प्रार्थना है।
श्लोक 16 (garuda.1.214.16)
ओं तत्त्वयामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः । अहेडमानो वरुणेह बोध्युरुशं समान आयुः प्रमोषीः । ओं त्वन्नो अग्ने वरुणस्य विद्वान्देवस्य हेडो अवयासिसीष्ठाः । यजिष्ठो वह्नितमः शोशुचानो विश्वा द्वेषांसिप्रमुमुग्ध्यस्मत्स्वाहा । ओं स त्वन्नो अग्नेवमो भवती नेदिष्ठो अस्या उषसोव्युष्टौ । अवयक्ष्वनो वरुणं रराणो वीहिमृडीकं सुहवो न एधि । ओं आपो नौषधि हिंसार्धम्नो राजस्ततो वरुणो नोमुञ्चा यदाहरघ्न्या इति वरुणेति शपार्महे ततो वरुण नो मुञ्च । ओं उदुत्तमं वरुण पाशमस्मदवाधमं विमध्यमंश्रथाय । अथावयमादित्यव्रते तवानागसो अदितये स्याम । मुञ्चन्तुमामप्यथाद्वरुणस्य त्वत् । अहो यमस्य पत्नीमानः सर्वस्मादेव किल्बिषात् । अवभृथनिचं पुनर्विचेरुसि नित्यं प्रन्नः । अवदेवैर्देवकृता मनोयासि समवत्यै कृतं पुष्पाच्छा देवधीमल्पाही
oṁ tattvayāmi brahmaṇā vandamānastadāśāste yajamāno havirbhiḥ aheḍamāno varuṇeha bodhyuruśaṁ samāna āyuḥ pramoṣīḥ oṁ tvanno agne varuṇasya vidvāndevasya heḍo avayāsisīṣṭhāḥ yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣāṁsipramumugdhyasmatsvāhā oṁ sa tvanno agnevamo bhavatī nediṣṭho asyā uṣasovyuṣṭau avayakṣvano varuṇaṁ rarāṇo vīhimṛḍīkaṁ suhavo na edhi oṁ āpo nauṣadhi hiṁsārdhamno rājastato varuṇo nomuñcā yadāharaghnyā iti varuṇeti śapārmahe tato varuṇa no muñca oṁ uduttamaṁ varuṇa pāśamasmadavādhamaṁ vimadhyamaṁśrathāya athāvayamādityavrate tavānāgaso aditaye syāma muñcantumāmapyathādvaruṇasya tvat aho yamasya patnīmānaḥ sarvasmādeva kilbiṣāt avabhṛthanicaṁ punarvicerusi nityaṁ prannaḥ avadevairdevakṛtā manoyāsi samavatyai kṛtaṁ puṣpācchā devadhīmalpāhī
इसके बाद वरुण, अग्नि और अदिति से सम्बोधित अनेक वैदिक ऋचाओं का दीर्घ पाठ होता है, जिनमें पापों के बन्धन-रूपी पाशों से — ऊपर, नीचे और मध्य से — मुक्ति की प्रार्थना है, तथा 'तद्विष्णोः परमं पदम्' जैसे प्रसिद्ध मन्त्रों तक सभी देवताओं से शुद्धि की याचना की जाती है।
श्लोक 17 (garuda.1.214.17)
अभिषिच्य तथात्मानं निमज्याचम्य वै पुनः । दर्भेण पाययेन्मन्त्रैरलिङ्गैः पावनैरिमैः
abhiṣicya tathātmānaṁ nimajyācamya vai punaḥ darbheṇa pāyayenmantrairaliṅgaiḥ pāvanairimaiḥ
इस प्रकार स्वयं को अभिषिक्त कर, फिर डुबकी लगाकर आचमन करके, कुश द्वारा इन शुद्ध, निर्दोष मन्त्रों से जल पीना चाहिए —
श्लोक 18 (garuda.1.214.18)
आपोहिष्ठेति तिसृभिरिदमापो हविष्मतीः । देवीराप इति द्वाभ्यां आपोदेवा इति त्र्यृचा
āpohiṣṭheti tisṛbhiridamāpo haviṣmatīḥ devīrāpa iti dvābhyāṁ āpodevā iti tryṛcā
— 'आपो हि ष्ठा' तीन ऋचाओं से, 'इदमापो हविष्मतीः' से, 'देवीराप' दो ऋचाओं से, 'आपो देवा' तीन ऋचाओं से,
श्लोक 19 (garuda.1.214.19)
द्रुपदादिव इति च शन्नो देवीरपां रसः । आपो देवो पावमान्यः पुनन्त्वाद्या ऋचो नव
drupadādiva iti ca śanno devīrapāṁ rasaḥ āpo devo pāvamānyaḥ punantvādyā ṛco nava
— 'द्रुपदादिव' से, 'शन्नो देवीरपाम्' से, 'आपो देवीः पावमान्यः' नौ ऋचाओं से पवित्र होना चाहिए।
श्लोक 20 (garuda.1.214.20)
चित्पतिर्मेति च शनैः प्लाव्यात्मनं समाहितः । हिरण्यवर्णा इति च पावमान्यस्तथा पराः
citpatirmeti ca śanaiḥ plāvyātmanaṁ samāhitaḥ hiraṇyavarṇā iti ca pāvamānyastathā parāḥ
'चित्पतिर्मा' मन्त्र से धीरे-धीरे स्वयं को डुबोते हुए, तथा 'हिरण्यवर्णाः' और आगे की पावमानी ऋचाओं से भी।
श्लोक 21 (garuda.1.214.21)
तरत्सामा शुद्धवत्यः पवित्राणि च शक्तितः । वारुण्या बहवः पुण्याः शक्तितः संप्रयोजयेत्
taratsāmā śuddhavatyaḥ pavitrāṇi ca śaktitaḥ vāruṇyā bahavaḥ puṇyāḥ śaktitaḥ saṁprayojayet
'तरत्सामा', शुद्धिकारी ऋचाओं और पवित्र सूक्तों को अपनी सामर्थ्य के अनुसार; वरुण-सम्बन्धी अनेक पवित्र मन्त्रों का यथाशक्ति प्रयोग करना चाहिए।
श्लोक 22 (garuda.1.214.22)
ओं कारेण व्याहृतिभिर्गायत्र्या च समन्वितः । आदावन्ते च कुर्वीत अभिषेकं यथाक्रमम्
oṁ kāreṇa vyāhṛtibhirgāyatryā ca samanvitaḥ ādāvante ca kurvīta abhiṣekaṁ yathākramam
ॐकार, व्याहृतियों और गायत्री के साथ मिलाकर, आरम्भ और अन्त में क्रमशः अभिषेक करना चाहिए।
श्लोक 23 (garuda.1.214.23)
जलमध्यस्थितस्यैव मार्जनं तु विधीयते । अन्तर्जले जपेन्मन्त्रं त्रिः कृत्वा चाघमर्षणम्
jalamadhyasthitasyaiva mārjanaṁ tu vidhīyate antarjale japenmantraṁ triḥ kṛtvā cāghamarṣaṇam
जल के भीतर खड़े रहकर ही मार्जन विहित है; जल के भीतर अघमर्षण मन्त्र का तीन बार जप करना चाहिए।
श्लोक 24 (garuda.1.214.24)
द्रुपदाद्यास्त्रिरावर्तेदयं गौरिति च त्र्यृचम् । अन्यांश्चैव तु मन्त्रान्वा स्मृतिदृष्टान्समाहितः
drupadādyāstrirāvartedayaṁ gauriti ca tryṛcam anyāṁścaiva tu mantrānvā smṛtidṛṣṭānsamāhitaḥ
'द्रुपदादिव' को तीन बार आवृत्ति करनी चाहिए, तथा 'अयं गौः' की तीन ऋचाएँ भी; अथवा एकाग्रचित्त होकर स्मृति में देखे गए अन्य मन्त्र भी पढ़े जा सकते हैं।
श्लोक 25 (garuda.1.214.25)
सव्याहृतिं सप्रणवां गायत्रीं वा जपेद्बुधः आवर्तयेद्वा प्रणवं स्मरेद्वा विष्णमव्ययम्
savyāhṛtiṁ sapraṇavāṁ gāyatrīṁ vā japedbudhaḥ āvartayedvā praṇavaṁ smaredvā viṣṇamavyayam
बुद्धिमान व्यक्ति व्याहृति और प्रणव सहित गायत्री का जप करे, अथवा प्रणव की आवृत्ति करे, अथवा अव्यय विष्णु का स्मरण करे।
श्लोक 26 (garuda.1.214.26)
विष्णोरायतनं त्वापः स एवाप्पतिरुच्यते । तस्यैवं तनवस्त्वेतास्तस्मात्तं ह्यप्सु संस्मरेत्
viṣṇorāyatanaṁ tvāpaḥ sa evāppatirucyate tasyaivaṁ tanavastvetāstasmāttaṁ hyapsu saṁsmaret
जल विष्णु का निवास-स्थान है, इसीलिए वे स्वयं जलपति कहलाते हैं; ये जल उन्हीं के रूप हैं, अतः जल में उन्हीं का स्मरण करना चाहिए।
श्लोक 27 (garuda.1.214.27)
तद्विष्णोरिति मन्त्रेण निमज्याप्सु पुनः पुनः । गायत्त्री वैष्णवी ह्येषा विष्णोः संस्मरणाय वै
tadviṣṇoriti mantreṇa nimajyāpsu punaḥ punaḥ gāyattrī vaiṣṇavī hyeṣā viṣṇoḥ saṁsmaraṇāya vai
'तद्विष्णोः' मन्त्र से बार-बार जल में डुबकी लगानी चाहिए; यह वैष्णवी गायत्री विष्णु के स्मरण के लिए ही है।
श्लोक 28 (garuda.1.214.28)
ओं इदमापप्रवहता स्वं मलं क्षाललोहितम् । यथात्वहोत्रामृतं यच्च शोफे अभीषणम्
oṁ idamāpapravahatā svaṁ malaṁ kṣālalohitam yathātvahotrāmṛtaṁ yacca śophe abhīṣaṇam
ॐ — फिर 'इदमापः प्रवहत स्वं मलम्' जैसी अनेक ऋचाओं द्वारा, जिनमें रक्त और शोफ आदि दोषों की शुद्धि की प्रार्थना है,
श्लोक 29 (garuda.1.214.29)
आपो मा तस्मादेनसः पावमानश्च मुञ्चतु इविष्मतो विमा आपोहविष्मानाविरासति । हविष्मान् देव असुरो हविष्मानस्तु सूर्यः । देवीरापो अपा पत्न्या यश्च ऊर्मिर्हविष्यः इन्द्रियवान्मादित्यन्तनः तं देवेभ्यो देवता दाभुशुक्रलेभ्यस्तेषां भागकर्षिवसिसमुद्रस्य दक्षिण्याग्रयासिमेनापोग्रर्भिरश्मतमोधोः । आपो देवी मधुमतीरगृह्णन्तु ह्यन्नती राजस्वतिलाः । याभिर्मित्रावरुणस्य सिञ्चयाभिरिन्द्रमनयत्यन्न वाती वद्रुपदां शन्नो देवी अपामसृग्द्वयसंसूर्ये सन्तं समाहितं अपांरसस्य यो रस्य यो गृह्णास्युत्तमम् । आपो देवीरुपसूर्य मधुमतीवयस्याय प्रजाभ्यः तासा मास्थानात्वर्जिहतामोषधयः सपिप्पलाः । पुनन्तु मा पितरः सौम्यासः पुनन्त्वनापि पिता सहसाः पवित्रेण गतायुषा । पुनन्तु मा पितामहाः पुनन्तु प्रपितामहाः । पवित्रेण गतायुषा विश्वमायुर्व्यश्रवैः । अग्न आयूंषि परसत्माचरोर्जमिषञ्च त्वचे वावस्वत्वच्छूनाम् । पुनन्तु मा देवजनाः पुनन्तु मनसा धियः । पुनन्तु विश्वा भूतानि जातवेदः ! पुनीहि मा । पवित्रेण पुनीहि मा शुक्रेण देव दीद्यत् । अग्ने क्रत्वा क्रतूंरनु । यत्ते पवित्रमर्चिष्यग्ने विततमन्तरा ब्रह्मा तेन पुनातु मा । पवमानः सुवर्जनः । पवित्रेण विचर्षणिः । यः पोता स पुनातु मा । उभाभ्यां देव सवितः । पवित्रेण सवेन च । इदं ब्रह्मपुनीमहे । वैश्वदेवीः पुनती देव्या गृभ्नास्यामिसावक्ष्यस्तान्नोवीत पूज्याः । तयामदन्तः सधमादेषु वयं स्याम पतयो रयीणाम् । चित्प तिर्मा पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपूतस्य यत्कामः । प्रणितच्छकेयं देवो वाक्पतिर्मा सविता त्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते ! पवित्रपूतस्य चत्कामः । पुनस्तच्छकेयं द्युपतिं अयं गौः पृश्रिरक्रमीसदशशतं मातरं पुनः पितरञ्च प्रयस्मः । देवो मा सविता पुनात्वच्छिद्रेण पवित्रेण सूर्यस्य रश्मिभिः । तस्य ते पवित्रपते पवित्रपूतस्य यत्कामः पुनातच्छकेयम् । ओं तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः । दिवीव चक्षुराततम्
āpo mā tasmādenasaḥ pāvamānaśca muñcatu iviṣmato vimā āpohaviṣmānāvirāsati haviṣmān deva asuro haviṣmānastu sūryaḥ devīrāpo apā patnyā yaśca ūrmirhaviṣyaḥ indriyavānmādityantanaḥ taṁ devebhyo devatā dābhuśukralebhyasteṣāṁ bhāgakarṣivasisamudrasya dakṣiṇyāgrayāsimenāpograrbhiraśmatamodhoḥ āpo devī madhumatīragṛhṇantu hyannatī rājasvatilāḥ yābhirmitrāvaruṇasya siñcayābhirindramanayatyanna vātī vadrupadāṁ śanno devī apāmasṛgdvayasaṁsūrye santaṁ samāhitaṁ apāṁrasasya yo rasya yo gṛhṇāsyuttamam āpo devīrupasūrya madhumatīvayasyāya prajābhyaḥ tāsā māsthānātvarjihatāmoṣadhayaḥ sapippalāḥ punantu mā pitaraḥ saumyāsaḥ punantvanāpi pitā sahasāḥ pavitreṇa gatāyuṣā punantu mā pitāmahāḥ punantu prapitāmahāḥ pavitreṇa gatāyuṣā viśvamāyurvyaśravaiḥ agna āyūṁṣi parasatmācarorjamiṣañca tvace vāvasvatvacchūnām punantu mā devajanāḥ punantu manasā dhiyaḥ punantu viśvā bhūtāni jātavedaḥ ! punīhi mā pavitreṇa punīhi mā śukreṇa deva dīdyat agne kratvā kratūṁranu yatte pavitramarciṣyagne vitatamantarā brahmā tena punātu mā pavamānaḥ suvarjanaḥ | pavitreṇa vicarṣaṇiḥ | yaḥ potā sa punātu mā ubhābhyāṁ deva savitaḥ | pavitreṇa savena ca | idaṁ brahmapunīmahe vaiśvadevīḥ punatī devyā gṛbhnāsyāmisāvakṣyastānnovīta pūjyāḥ tayāmadantaḥ sadhamādeṣu vayaṁ syāma patayo rayīṇām citpa tirmā punātvacchidreṇa pavitreṇa sūryasya raśmibhiḥ tasya te pavitrapūtasya yatkāmaḥ praṇitacchakeyaṁ devo vākpatirmā savitā tvacchidreṇa pavitreṇa sūryasya raśmibhiḥ tasya te pavitrapate ! pavitrapūtasya catkāmaḥ punastacchakeyaṁ dyupatiṁ ayaṁ gauḥ pṛśrirakramīsadaśaśataṁ mātaraṁ punaḥ pitarañca prayasmaḥ devo mā savitā punātvacchidreṇa pavitreṇa sūryasya raśmibhiḥ tasya te pavitrapate pavitrapūtasya yatkāmaḥ punātacchakeyam oṁ tadviṣṇoḥ paramaṁ padaṁ sadā paśyanti sūrayaḥ divīva cakṣurātatam
— जल, पितर, प्रपितामह, देवगण, अग्नि और सविता से पवित्रता की याचना करते हुए एक विस्तृत मन्त्र-समूह का पाठ होता है, जो अन्ततः 'तद्विष्णोः परमं पदं सदा पश्यन्ति सूरयः, दिवीव चक्षुराततम्' — 'विष्णु के उस परम पद को विद्वान सदा वैसे देखते हैं जैसे आकाश में फैली हुई आँख हो' — इस प्रसिद्ध मन्त्र पर समाप्त होता है।
श्लोक 30 (garuda.1.214.30)
स्नात्वैवं वाससी धौते अच्छिन्ने परिधाय च । प्रक्षाल्य च मृदाद्भिश्च हस्तौ प्रक्षाल्य वै तदा
snātvaivaṁ vāsasī dhaute acchinne paridhāya ca prakṣālya ca mṛdādbhiśca hastau prakṣālya vai tadā
इस प्रकार स्नान कर, धुले हुए अखंडित दो वस्त्र धारण करके, फिर मिट्टी और जल से हाथ धोकर,
श्लोक 31 (garuda.1.214.31)
आचान्ते पुनाराचामेन्मन्त्रेण स्नानभोजने । द्रुपदां च त्रिरावर्त्य तथा चैवाघमर्षणम्
ācānte punārācāmenmantreṇa snānabhojane drupadāṁ ca trirāvartya tathā caivāghamarṣaṇam
आचमन कर पुनः स्नान-भोजन के मन्त्र से आचमन करना चाहिए, तथा 'द्रुपदा' को तीन बार और अघमर्षण मन्त्र को भी दुहराना चाहिए।
श्लोक 32 (garuda.1.214.32)
आचम्याप्लाव्य चात्मानं त्रिराचम्यशनेरसून् । अथोपतिष्टेदादित्यं मूर्ध्नि पुष्पान्विताञ्जलिः
ācamyāplāvya cātmānaṁ trirācamyaśanerasūn athopatiṣṭedādityaṁ mūrdhni puṣpānvitāñjaliḥ
आचमन कर और अपने ऊपर जल छिड़ककर, तीन बार आचमन कर प्राणों को स्थिर करके, फिर सिर पर फूल सहित अंजलि लेकर सूर्य की उपासना करनी चाहिए।
श्लोक 33 (garuda.1.214.33)
प्रक्षिप्योदकमद्धूय उदुत्यं चित्रमित्यपि । तच्चक्षुर्देव इति च हंसः शुचिषदित्यपि
prakṣipyodakamaddhūya udutyaṁ citramityapi taccakṣurdeva iti ca haṁsaḥ śuciṣadityapi
जल अर्पित कर ऊपर उठाते हुए 'उद्वयं तमसस्परि' और 'चित्रम्' मन्त्र, 'तच्चक्षुर्देवहितम्' और 'हंसः शुचिषत्' मन्त्र भी —
श्लोक 34 (garuda.1.214.34)
एताञ्जपेदूर्ध्वबाहुः सूर्यमीक्ष्य समाहितः । गायत्त्रीं च तथा शक्त्या उपस्थाय दिवाकरम्
etāñjapedūrdhvabāhuḥ sūryamīkṣya samāhitaḥ gāyattrīṁ ca tathā śaktyā upasthāya divākaram
— इन्हें ऊपर की ओर भुजाएँ उठाकर, एकाग्रचित्त होकर सूर्य को देखते हुए जपना चाहिए, तथा यथाशक्ति गायत्री का भी जप कर सूर्य की उपासना करनी चाहिए।
श्लोक 35 (garuda.1.214.35)
विभ्राडित्यनुवाकेन सूक्तेन पुरुषस्य च । शिवसङ्कल्पेन च तथा मण्डलब्राह्मणेन च
vibhrāḍityanuvākena sūktena puruṣasya ca śivasaṅkalpena ca tathā maṇḍalabrāhmaṇena ca
'विभ्राट्' अनुवाक से, पुरुषसूक्त से, शिवसंकल्प सूक्त से और मण्डलब्राह्मण से भी,
श्लोक 36 (garuda.1.214.36)
दिवाकीर्त्या तथा चान्यैः सौरैर्मन्त्रैश्च शक्तितः । जपयज्ञस्तु कर्तव्यः सर्वदेवप्रणीतकैः
divākīrtyā tathā cānyaiḥ saurairmantraiśca śaktitaḥ japayajñastu kartavyaḥ sarvadevapraṇītakaiḥ
— तथा 'दिवाकीर्ति' और अन्य सूर्य-सम्बन्धी मन्त्रों से यथाशक्ति सभी देवताओं द्वारा रचित जप-यज्ञ करना चाहिए।
श्लोक 37 (garuda.1.214.37)
अध्यात्मविद्यां विधिवज्जपेद्वा जपसिद्धये । सव्यं कृत्वा त्रिराचम्य श्रियं मेधां धृतिं क्षितिम्
adhyātmavidyāṁ vidhivajjapedvā japasiddhaye savyaṁ kṛtvā trirācamya śriyaṁ medhāṁ dhṛtiṁ kṣitim
अथवा जप की सिद्धि के लिए विधिपूर्वक अध्यात्म-विद्या का जप करना चाहिए। बाईं ओर मुड़कर तीन बार आचमन कर श्री, मेधा, धृति और क्षिति को तर्पण देना चाहिए,
श्लोक 38 (garuda.1.214.38)
वाचं वागीश्वरीं पुष्टिं तुष्टिञ्च परितर्पयेत् । उमामरुन्धतीं चैव शचीं मातरमेव च
vācaṁ vāgīśvarīṁ puṣṭiṁ tuṣṭiñca paritarpayet umāmarundhatīṁ caiva śacīṁ mātarameva ca
— वाणी, वागीश्वरी, पुष्टि और तुष्टि को तृप्त करना चाहिए; उमा, अरुन्धती, शची और माता (अदिति) को भी।
श्लोक 39 (garuda.1.214.39)
जयां च विजयां चैव सावित्रीं शान्तिमेव च । स्वाहां स्वधां धृतिं चैव तथैवादितिमुत्तमाम्
jayāṁ ca vijayāṁ caiva sāvitrīṁ śāntimeva ca svāhāṁ svadhāṁ dhṛtiṁ caiva tathaivāditimuttamām
जया और विजया को, सावित्री और शान्ति को, स्वाहा, स्वधा और धृति को, तथा उत्तम अदिति को भी तर्पण देना चाहिए,
श्लोक 40 (garuda.1.214.40)
ऋषिपत्नीश्च कन्याश्च तर्पयेत्काम्यदेवताः । सर्वमङ्गलकामस्तु तर्पयेत्सर्वमङ्गलाम्
ṛṣipatnīśca kanyāśca tarpayetkāmyadevatāḥ sarvamaṅgalakāmastu tarpayetsarvamaṅgalām
— ऋषि-पत्नियों, कन्याओं और अपनी इष्ट देवियों को भी तर्पण देना चाहिए; सर्वमंगल की कामना करने वाला सर्वमंगला देवी को तृप्त करे।
श्लोक 41 (garuda.1.214.41)
आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं जगत्तृप्यत्विदं ब्रुवन् । क्षिपेदपोऽञ्जलींस्त्रींश्च कुर्वन्काङ्क्षेत तर्पणम्
ābrahmastambaparyantaṁ jagattṛpyatvidaṁ bruvan kṣipedapo'ñjalīṁstrīṁśca kurvankāṅkṣeta tarpaṇam
'ब्रह्मा से लेकर तृण-पर्यन्त सम्पूर्ण जगत् तृप्त हो' — यह कहते हुए तीन अंजलि जल छोड़नी चाहिए, इस प्रकार तर्पण की समाप्ति की कामना करते हुए।