पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 216
वैश्वदेव: होम-विधान
श्लोक 1 (garuda.1.216.1)
ब्रह्मोवाच । वैश्वदेवं प्रवक्ष्यामि होमलक्षणमुत्तमम् । प्रज्वाल्य चाग्निं पर्युक्ष्यओं क्रष्यादमग्निं प्रहिणोमि दूरं यमराज्यं गच्छतु रिप्रवाहः । इहैवायमितरो जातवेदा देवेभ्यो हव्यं वहतु प्रजानत् । ओं पावक वैश्वानर इदमासनं अरणीगर्भसंस्कृततेजोरूप महाब्रह्मन्मुहूर्तास्त्रिषु वैश्वानरं प्रतिबोधयामि । ओं वैश्वानरे न उभयं आप्रयातु परावतः अग्निर्न स्वद्युतीरूपपृष्ठो दिवि पृष्ठोऽश्वि पृथिव्यां पृष्ठा विवेवा ओषधीचाविवेश वैश्वानरः सहसा पृष्ठोऽग्निः नमो दिव्य स षष्ठां नक्तम्
brahmovāca vaiśvadevaṁ pravakṣyāmi homalakṣaṇamuttamam prajvālya cāgniṁ paryukṣyaoṁ kraṣyādamagniṁ prahiṇomi dūraṁ yamarājyaṁ gacchatu ripravāhaḥ ihaivāyamitaro jātavedā devebhyo havyaṁ vahatu prajānat oṁ pāvaka vaiśvānara idamāsanaṁ araṇīgarbhasaṁskṛtatejorūpa mahābrahmanmuhūrtāstriṣu vaiśvānaraṁ pratibodhayāmi oṁ vaiśvānare na ubhayaṁ āprayātu parāvataḥ agnirna svadyutīrūpapṛṣṭho divi pṛṣṭho'śvi pṛthivyāṁ pṛṣṭhā vivevā oṣadhīcāviveśa vaiśvānaraḥ sahasā pṛṣṭho'gniḥ namo divya sa ṣaṣṭhāṁ naktam
ब्रह्मा ने कहा — अब मैं वैश्वदेव नामक उत्तम होम-विधि कहूँगा। अग्नि प्रज्वलित कर, जल छिड़ककर — 'मैं इस पापवाही अग्नि को दूर यमराज्य भेजता हूँ; यहाँ ही यह श्रेष्ठ जातवेदा अग्नि देवताओं तक हवि पहुँचाए' — ऐसा कहा जाता है। 'हे पावक वैश्वानर! यह आसन अरणि के गर्भ से उत्पन्न तेजोरूप महाब्रह्म है; तीनों मुहूर्तों में मैं वैश्वानर को जगाता हूँ' — तथा वैश्वानर की महिमा के अन्य मन्त्र भी कहे जाते हैं, जिनमें अग्नि को आकाश, पृथ्वी और ओषधियों में व्याप्त बताया गया है।
श्लोक 2 (garuda.1.216.2)
ओं प्रजापतये स्वाहा । ओं सोमाय स्वाहा । ओं बृहस्पतये स्वाहा । ओं अग्निषोमाभ्यां स्वाहा । ओं इन्द्राग्निभ्यां स्वाहा । ओं द्यावापृथिवीभ्यां स्वाहा । ओं इन्द्राय स्वाहा । ओं विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वाहा । ओं ब्रह्मणे स्वाहा । ओं अद्भ्यः स्वाहा । ओं ओषधिवनस्पतिभ्यः स्वाहा । ओं ग्रह्याय स्वाहा । ओं देवदेवताभ्यः स्वाहा । ओं इन्द्राय स्वाहा । ओं इन्द्रपुरुषेभ्यः स्वाहा । ओं यमाय स्वाहा । ओं यमपुरुषाय स्वाहा । ओं सर्वेभ्यो भूतेभ्यो दिवाचारिभ्यः स्वाहा । ओं वसुधापितृभ्यः स्वाहा । ओं ये भूता प्रचरन्ति दीनाच निमिहन्तो भुवनस्य मध्ये । तेभ्यो बलिं पुष्टिकामो ददामि मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्ददातु । ओं आचाण्डालपतिर्ददातु आचाण्डालपतितवायसेभ्यः
oṁ prajāpataye svāhā oṁ somāya svāhā oṁ bṛhaspataye svāhā oṁ agniṣomābhyāṁ svāhā oṁ indrāgnibhyāṁ svāhā oṁ dyāvāpṛthivībhyāṁ svāhā oṁ indrāya svāhā oṁ viśvebhyo devebhyaḥ svāhā oṁ brahmaṇe svāhā oṁ adbhyaḥ svāhā oṁ oṣadhivanaspatibhyaḥ svāhā oṁ grahyāya svāhā oṁ devadevatābhyaḥ svāhā oṁ indrāya svāhā oṁ indrapuruṣebhyaḥ svāhā oṁ yamāya svāhā oṁ yamapuruṣāya svāhā oṁ sarvebhyo bhūtebhyo divācāribhyaḥ svāhā oṁ vasudhāpitṛbhyaḥ svāhā oṁ ye bhūtā pracaranti dīnāca nimihanto bhuvanasya madhye tebhyo baliṁ puṣṭikāmo dadāmi mayi puṣṭiṁ puṣṭipatirdadātu oṁ ācāṇḍālapatirdadātu ācāṇḍālapatitavāyasebhyaḥ
ॐ प्रजापति को स्वाहा, सोम को स्वाहा, बृहस्पति को स्वाहा, अग्नि-सोम को स्वाहा, इन्द्र-अग्नि को स्वाहा, द्यावा-पृथिवी को स्वाहा, इन्द्र को स्वाहा, विश्वेदेवों को स्वाहा, ब्रह्मा को स्वाहा, जल को स्वाहा, औषधि-वनस्पतियों को स्वाहा, ग्रह्य को स्वाहा, देव-देवताओं को स्वाहा, इन्द्र को स्वाहा, इन्द्र-पुरुषों को स्वाहा, यम को स्वाहा, यम-पुरुष को स्वाहा, दिन में विचरण करने वाले सभी भूतों को स्वाहा, वसुधा-पितरों को स्वाहा — इस प्रकार आहुतियाँ दी जाती हैं। 'जो भूत-गण संसार के मध्य में दीन होकर विचरते हैं, उन्हें मैं पुष्टि की कामना से बलि देता हूँ; पुष्टिपति मुझे पुष्टि प्रदान करें' — तथा चाण्डाल-पति और कौओं आदि को भी बलि दी जाती है।