Skip to main content

पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 218

पार्वण-श्राद्ध-विधि

अध्याय 217अध्याय-सूचीअध्याय 219

श्लोक 1 (garuda.1.218.1)

ब्रह्मोवाच । व्यास ! श्राद्धमहं वक्ष्ये भुक्तिमुक्तिप्रदं नृणाम् । पूर्वं निमन्त्रयेद्विप्रान्विशेषाद्ब्रह्मचारिणः

brahmovāca vyāsa ! śrāddhamahaṁ vakṣye bhuktimuktipradaṁ nṛṇām pūrvaṁ nimantrayedviprānviśeṣādbrahmacāriṇaḥ

ब्रह्मा ने कहा — हे व्यास! अब मैं मनुष्यों को भोग और मोक्ष देने वाले श्राद्ध का वर्णन करूँगा। पहले ब्राह्मणों को, विशेषतः ब्रह्मचारियों को निमन्त्रित करना चाहिए।

श्लोक 2 (garuda.1.218.2)

प्रदक्षिणोपवीतेन देवान्वामोपवीतिना । पितॄन्निमन्त्रयेत्पादौ क्षालयेद्वाक्यमन्त्रतः

pradakṣiṇopavītena devānvāmopavītinā pitṝnnimantrayetpādau kṣālayedvākyamantrataḥ

यज्ञोपवीत को दाहिने कंधे पर रखकर देवताओं को, बाएँ कंधे पर रखकर पितरों को निमन्त्रित करना चाहिए; उनके पैर धोकर विहित मन्त्रों का उच्चारण करना चाहिए।

श्लोक 3 (garuda.1.218.3)

ओं स्वागतं भवद्भिरिति प्रश्रः । ओं सुस्वागतामिति तैरुक्ते ओं विश्वेभ्यो देवेभ्य एतत्पादोदकमर्घ्यं स्वाहेति देवब्राह्मणपादयोर्देवतीर्थेनाभुग्नकुशसहितजलदानम्

oṁ svāgataṁ bhavadbhiriti praśraḥ oṁ susvāgatāmiti tairukte oṁ viśvebhyo devebhya etatpādodakamarghyaṁ svāheti devabrāhmaṇapādayordevatīrthenābhugnakuśasahitajaladānam

'आपका स्वागत है' कहकर, उनके 'सुस्वागत' कहने पर — 'ॐ विश्वेदेवों को यह चरणोदक अर्घ्य है, स्वाहा' — कहते हुए देवता-तीर्थ (अंगुलियों के अग्रभाग) से मुड़े कुश सहित देव-ब्राह्मण के चरणों में जल अर्पित करना चाहिए।

श्लोक 4 (garuda.1.218.4)

ततो दक्षिणा भिमुखेन वामोपवीतेनामुकगोत्रेभ्यो अस्मत्पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्य एतत्पादोदकमर्घ्यं स्वधेति पित्रादिब्राह्मणपादयोः पितृतीर्थेन आभुग्नकुशकुसुमसहितजलदानम्

tato dakṣiṇā bhimukhena vāmopavītenāmukagotrebhyo asmatpitṛpitāmahaprapitāmahebhyo yathānāmaśarmabhya etatpādodakamarghyaṁ svadheti pitrādibrāhmaṇapādayoḥ pitṛtīrthena ābhugnakuśakusumasahitajaladānam

फिर दक्षिण की ओर मुख कर, बाएँ कंधे पर उपवीत रखकर — 'अमुक गोत्र के हमारे पिता-पितामह-प्रपितामह को यथानाम स्वधा-अर्घ्य' — कहते हुए पितृ-तीर्थ से मुड़े कुश और फूल सहित पितृ-प्रतिनिधि ब्राह्मणों के चरणों में जल अर्पित करना चाहिए।

श्लोक 5 (garuda.1.218.5)

एवं मातामहादिभ्यः । एतदाचमनीयं स्वाहा स्वधेति ब्राह्मणहस्ते एषवोर्ऽघ्य इति ब्राह्मणहस्ते पुष्पदानम्

evaṁ mātāmahādibhyaḥ etadācamanīyaṁ svāhā svadheti brāhmaṇahaste eṣavor'ghya iti brāhmaṇahaste puṣpadānam

इसी प्रकार मातामह आदि के लिए भी करना चाहिए। 'यह आचमन है, स्वाहा-स्वधा' कहते हुए ब्राह्मण के हाथ में जल, और 'यह अर्घ्य है' कहते हुए ब्राह्मण के हाथ में फूल अर्पित करना चाहिए।

श्लोक 6 (garuda.1.218.6)

ओं सिद्धमिदमासनमिह सिद्धमित्यभिधाय ओं भूः ओं भुवः ओं स्वः ओं महः ओं जनः ओं तपः ओं सत्यमिति सप्तव्याहृतिभिः पूर्वमुखन्देवब्राह्मणोपवेशनम् । उत्तरदिङ्मुखंपितृब्राह्मयोणोपवेशनम् । ओं देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिभ्य एव च । नमः स्वधायै स्वाहायै नित्यमेव भवन्तुते इति त्रिर्जपेत्

oṁ siddhamidamāsanamiha siddhamityabhidhāya oṁ bhūḥ oṁ bhuvaḥ oṁ svaḥ oṁ mahaḥ oṁ janaḥ oṁ tapaḥ oṁ satyamiti saptavyāhṛtibhiḥ pūrvamukhandevabrāhmaṇopaveśanam uttaradiṅmukhaṁpitṛbrāhmayoṇopaveśanam oṁ devatābhyaḥ pitṛbhyaśca mahāyogibhya eva ca namaḥ svadhāyai svāhāyai nityameva bhavantute iti trirjapet

'यह आसन सिद्ध है, यहाँ सिद्ध है' कहकर सात व्याहृतियों (भूः भुवः स्वः महः जनः तपः सत्यम्) से देव-ब्राह्मण को पूर्वाभिमुख बिठाना चाहिए, और पितृ-ब्राह्मण को उत्तराभिमुख। 'ॐ देवताओं, पितरों और महायोगियों को नमस्कार; स्वधा और स्वाहा सदा तुम्हारे साथ रहें' — यह तीन बार जपना चाहिए।

श्लोक 7 (garuda.1.218.7)

ओं अद्यास्मिन्देशे अमुकमासे अमुकराशिङ्गते सवितर्यमुकतिथावमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानां यथानामशर्मणां विश्वेदेवपूर्वकन्दृश्राद्धं करिष्ये । ओं विश्वेभ्यो देवभ्यः स्वाहा ओं विश्वेदेवानावाहयिष्ये । आवाहयेत्युक्ते ओं विश्वेदेवाः स आगत शृणुतामिमं हवम् । एदं बर्हिर्निषीदत ओं विश्वेदेवाः शृणुतेमं इवं मे ये अन्तरिक्षे य उपद्यविष्ट । ये अग्निजिह्वा उत वा यजत्रा आसद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वम् । ओं ओषधयः संवदन्ते सोमेन सह राज्ञा । यस्मै कृणोति ब्राह्मणस्तं राजन्पारयामसि । ओं आगच्छन्तु महाभागा विश्वेदेवा महाबलाः । ये अत्र विहिताः श्राद्धे सावधाना भवन्तु ते । ओं अपहतासुरा रक्षांसि वेदिषद इति त्रित्रिर्यवविकिरणम्

oṁ adyāsmindeśe amukamāse amukarāśiṅgate savitaryamukatithāvamukagotrāṇāmasmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāṁ yathānāmaśarmaṇāṁ viśvedevapūrvakandṛśrāddhaṁ kariṣye | oṁ viśvebhyo devabhyaḥ svāhā oṁ viśvedevānāvāhayiṣye āvāhayetyukte oṁ viśvedevāḥ sa āgata śṛṇutāmimaṁ havam edaṁ barhirniṣīdata oṁ viśvedevāḥ śṛṇutemaṁ ivaṁ me ye antarikṣe ya upadyaviṣṭa ye agnijihvā uta vā yajatrā āsadyāsminbarhiṣi mādayadhvam oṁ oṣadhayaḥ saṁvadante somena saha rājñā yasmai kṛṇoti brāhmaṇastaṁ rājanpārayāmasi oṁ āgacchantu mahābhāgā viśvedevā mahābalāḥ ye atra vihitāḥ śrāddhe sāvadhānā bhavantu te oṁ apahatāsurā rakṣāṁsi vediṣada iti tritriryavavikiraṇam

'ॐ आज इस स्थान में, अमुक मास में, सूर्य के अमुक राशि में स्थित होने पर, अमुक तिथि को, अमुक गोत्र के हमारे पिता-पितामह-प्रपितामह के लिए, यथा-नाम, मैं विश्वेदेव-पूर्वक श्राद्ध करूँगा। ॐ विश्वेदेवों को स्वाहा — मैं विश्वेदेवों का आवाहन करूँगा।' 'आवाहन करो' कहे जाने पर — 'ॐ विश्वेदेवो, यहाँ आओ, यह पुकार सुनो, इस कुश पर बैठो; अन्तरिक्ष और स्वर्ग में रहने वाले, अग्नि-जिह्वा वाले, यज्ञ-योग्य देवगण यहाँ आकर इस कुश पर प्रसन्न हों। औषधियाँ राजा सोम के साथ वार्तालाप करती हैं — जिसके लिए ब्राह्मण यह कर्म करता है, हे राजन्, उसे हम पार लगाते हैं। महाभाग, महाबली विश्वेदेव आएँ, जो इस श्राद्ध में नियुक्त हों, वे सावधान हों। असुर-राक्षस दूर हटें जो वेदी पर बैठे हों' — यह कहते हुए तीन-तीन बार जौ बिखेरना चाहिए।

श्लोक 8 (garuda.1.218.8)

ओं पात्रमहं करिष्ये । ओं करुष्वेत्यनुज्ञातः कृत्वा पात्रे पवित्रनिषेवणम्

oṁ pātramahaṁ kariṣye oṁ karuṣvetyanujñātaḥ kṛtvā pātre pavitraniṣevaṇam

'ॐ मैं पात्र बनाऊँगा' — 'बनाओ' कहे जाने पर पात्र में पवित्र कुश रखना चाहिए।

श्लोक 9 (garuda.1.218.9)

ओं शन्नो देवीरभिष्टय आपो भवन्तु पीतये । शंयोरभिस्त्रवन्तु न इति पात्रे जलदानम् । ओं यवोऽसि यवयास्मद्वेषो यवयारातीरिति यवदानम् । गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां ता (त्वा) मिहोपह्वये श्रियमिति गन्धदानम् । ओं या दिव्या आपः पयसा संबभूवुर्या अन्तरिक्षौत पार्थवीर्याः । हिरण्यवर्णा यज्ञियास्तान आपः शिवाः शं स्योना सुहवा भवन्तु । एषोर्ऽघो नम इति ब्राह्मणहस्ते जलं दत्त्वानेनैव पात्रेण पवित्रग्रहणं कृत्वा संस्त्रवं पवित्रं च ब्राह्मणपार्श्वे दद्यात् । ततः प्रथमपात्रे संस्त्रवजलं संस्थाप्य कुशोपरि ऊर्ध्वमुखं स्थापनं कुर्यत् । तदुपरि कुशदानम्

oṁ śanno devīrabhiṣṭaya āpo bhavantu pītaye śaṁyorabhistravantu na iti pātre jaladānam oṁ yavo'si yavayāsmadveṣo yavayārātīriti yavadānam gandhadvārāṁ durādharṣāṁ nityapuṣṭāṁ karīṣiṇīm īśvarīṁ sarvabhūtānāṁ tā (tvā) mihopahvaye śriyamiti gandhadānam oṁ yā divyā āpaḥ payasā saṁbabhūvuryā antarikṣauta pārthavīryāḥ hiraṇyavarṇā yajñiyāstāna āpaḥ śivāḥ śaṁ syonā suhavā bhavantu eṣor'gho nama iti brāhmaṇahaste jalaṁ dattvānenaiva pātreṇa pavitragrahaṇaṁ kṛtvā saṁstravaṁ pavitraṁ ca brāhmaṇapārśve dadyāt tataḥ prathamapātre saṁstravajalaṁ saṁsthāpya kuśopari ūrdhvamukhaṁ sthāpanaṁ kuryat tadupari kuśadānam

'ॐ शन्नो देवीरभिष्टये' — 'कल्याणकारी जल हमारे सुख और पान के लिए हो' — कहते हुए पात्र में जल देना चाहिए। 'ॐ तुम यव हो, हमसे द्वेष और शत्रुओं को दूर करो' — कहते हुए जौ अर्पित करना चाहिए। 'सुगन्ध-द्वार वाली, दुर्धर्ष, नित्य-पुष्ट, गोबर-सुगन्धित, सब भूतों की स्वामिनी श्री देवी को मैं यहाँ आमंत्रित करता हूँ' — कहते हुए गन्ध अर्पित करना चाहिए। 'ॐ जो दिव्य जल दूध के साथ उत्पन्न हुए, जो अन्तरिक्ष और पृथ्वी के हैं, सुनहरे और यज्ञ-योग्य — वे जल हमारे लिए कल्याणकारी, शान्त और सुखद हों' — 'यह अर्घ्य है, नमस्कार' कहते हुए ब्राह्मण के हाथ में जल देकर, इसी पात्र से पवित्रक ग्रहण कर शेष जल और पवित्रक ब्राह्मण के पास रखना चाहिए। फिर पहले पात्र में शेष जल रखकर कुश के ऊपर मुख ऊपर की ओर स्थापित करना चाहिए, और उसके ऊपर कुश देना चाहिए।

श्लोक 10 (garuda.1.218.10)

विश्वेभ्यो देवेभ्यः एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासो युगयज्ञो पवीतानि नमः । गन्धादिदानमच्छिद्रमस्तु । अस्त्विति ब्राह्मणप्रतिवचनम्

viśvebhyo devebhyaḥ etāni gandhapuṣpadhūpadīpavāso yugayajño pavītāni namaḥ gandhādidānamacchidramastu astviti brāhmaṇaprativacanam

'विश्वेदेवों को यह गन्ध, पुष्प, धूप, दीप, वस्त्र और यज्ञोपवीत — नमस्कार।' गन्धादि-दान के बाद 'यह निर्दोष हो' कहा जाता है; 'हो' यह ब्राह्मण का उत्तर है।

श्लोक 11 (garuda.1.218.11)

ततः पितृपितामहप्रपितामहानां मातामहप्रमातामहवृद्धप्रमातामहानां सपत्नीकानां श्राद्धमहं करिष्ये इति अनुज्ञावचनम् । कुरुष्वेति ब्राह्मणैरुक्ते । ओं देवताभ्यः पितृभ्यश्च इतित्रिर्जपेत्

tataḥ pitṛpitāmahaprapitāmahānāṁ mātāmahapramātāmahavṛddhapramātāmahānāṁ sapatnīkānāṁ śrāddhamahaṁ kariṣye iti anujñāvacanam kuruṣveti brāhmaṇairukte oṁ devatābhyaḥ pitṛbhyaśca ititrirjapet

फिर 'मैं पिता-पितामह-प्रपितामह और मातामह-प्रमातामह-वृद्धप्रमातामह का, उनकी पत्नियों सहित, श्राद्ध करूँगा' — यह अनुमति-वचन है। ब्राह्मणों द्वारा 'करो' कहे जाने पर — 'ॐ देवताओं और पितरों को' — यह तीन बार जपना चाहिए।

श्लोक 12 (garuda.1.218.12)

ओं अमुकगोत्रेब्योऽस्मत्पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः इदमासनं स्वधा इति ब्राह्मणवामे आसनदानम् । ओं पितॄनावाहयिष्ये । ओं । आवाहयेत्युक्ते ओं उशन्तस्त्वा निधीमह्युशन्तः समिधीमहि । उशन्नु शत आवह पितॄन्हविषे उत्तवे । ओं आयन्तु नः पितरः सौम्यासोऽग्निष्वात्ताः पथिभिर्देवयानैः । अस्मिन्यज्ञे स्वधया मदन्तोऽधिब्रुवन्तु तेवन्त्वस्मानित्यावाहनम् । ओं अपहता सुरा रक्षांसि वेदिषदः इति तिलविकिरणम् । पूर्ववक्त्रमेण स्थापितपात्रेषूदकदानम् । ओं तिलोऽसि सोमदेवत्यो गोसवो देवनिर्मितः । प्रत्नमद्भिः पृक्तः स्वधया पितॄंल्लोकान्प्रीणीहि नः स्वाहा इति तिलदानम्

oṁ amukagotrebyo'smatpitṛpitāmahebhyo yathānāmaśarmabhyaḥ sapatnīkebhyaḥ idamāsanaṁ svadhā iti brāhmaṇavāme āsanadānam oṁ pitṝnāvāhayiṣye oṁ āvāhayetyukte oṁ uśantastvā nidhīmahyuśantaḥ samidhīmahi uśannu śata āvaha pitṝnhaviṣe uttave oṁ āyantu naḥ pitaraḥ saumyāso'gniṣvāttāḥ pathibhirdevayānaiḥ asminyajñe svadhayā madanto'dhibruvantu tevantvasmānityāvāhanam oṁ apahatā surā rakṣāṁsi vediṣadaḥ iti tilavikiraṇam pūrvavaktrameṇa sthāpitapātreṣūdakadānam oṁ tilo'si somadevatyo gosavo devanirmitaḥ pratnamadbhiḥ pṛktaḥ svadhayā pitṝṁllokānprīṇīhi naḥ svāhā iti tiladānam

'ॐ अमुक गोत्र के हमारे पिता-पितामह को, यथा-नाम, उनकी पत्नियों सहित, यह आसन स्वधा है' — कहते हुए ब्राह्मण के बाईं ओर आसन देना चाहिए। 'ॐ मैं पितरों का आवाहन करूँगा — ॐ' — 'आवाहन करो' कहे जाने पर — 'हम उत्सुकता से तुम्हें स्थापित करते हैं, उत्सुकता से प्रज्वलित करते हैं; उत्सुक होकर पितरों को हवि के लिए यहाँ लाओ। हमारे सौम्य अग्निष्वात्त पितर देवयान मार्गों से आएँ; इस यज्ञ में स्वधा से आनन्दित होकर हमारे लिए बोलें, हमारी रक्षा करें' — यह आवाहन है। 'ॐ वेदी पर बैठे असुर-राक्षस दूर हटें' — कहते हुए तिल बिखेरना चाहिए। पहले की भाँति स्थापित पात्रों में जल देना चाहिए। 'ॐ तुम तिल हो, सोम-देवता वाले, गो-सव से उत्पन्न, देवताओं द्वारा निर्मित; प्राचीन काल में जल से मिश्रित — स्वधा से हमारे पितरों को उनके लोकों में तृप्त करो, स्वाहा' — कहते हुए तिल अर्पित करना चाहिए।

श्लोक 13 (garuda.1.218.13)

गन्धपुष्पे हस्ताभ्यां दत्त्वा पितृपात्रमुत्थाप्य या दिव्येति पठित्वा अमुकगोत्रास्मत्पितः ! अमुकदेवशर्मन् ! सपत्नीक ! एष तेऽर्घ्यः स्वधा । अपवित्रं पात्रं गृहीत्वा वामपार्श्वे दक्षिणे कुशोपरि ओं पितृभ्यः स्थानमसीत्यधोमुखपात्रस्थापनम्

gandhapuṣpe hastābhyāṁ dattvā pitṛpātramutthāpya yā divyeti paṭhitvā amukagotrāsmatpitaḥ ! amukadevaśarman ! sapatnīka ! eṣa te'rghyaḥ svadhā apavitraṁ pātraṁ gṛhītvā vāmapārśve dakṣiṇe kuśopari oṁ pitṛbhyaḥ sthānamasītyadhomukhapātrasthāpanam

गन्ध-पुष्प दोनों हाथों से देकर, पितृ-पात्र उठाकर, 'या दिव्या' पढ़कर — 'अमुक गोत्र के मेरे पिता, अमुक देव-शर्मन्, पत्नी सहित, यह तुम्हारा अर्घ्य है, स्वधा' — कहना चाहिए। खाली हुए पात्र को बाईं ओर लेकर, दाईं ओर कुश पर — 'ॐ तुम पितरों के स्थान हो' — कहते हुए उलटा रखना चाहिए।

श्लोक 14 (garuda.1.218.14)

ओं शुन्धन्तां लोकाः पितृसदनाः पितृसदनमसि । अधोमुखपात्त्रस्पर्शनम् । अमुकगोत्रेभ्योऽस्मत्पितृपितामह प्रपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्य एतानि गन्धपुष्पधूपदीपवासोगुणसोत्तरीययज्ञोपवीतानि वः स्वधा पितृतीर्थेन गन्धादिदानम् । गन्धादिदानमक्षय्यमस्तु । संकल्पसिद्धिरस्तु । ब्राह्मणवचनम् । एवं मातामहादीनामनुज्ञापनादिकर्म । ओं यादिव्येतिभूमिसंमार्जनम् । ततो घृताक्तमन्नं गृहीत्वा दक्षिणोपवीती पितृब्राह्मणमों अग्नौ करणमहं करिष्ये । ओं कुरुष्वेति तेनोक्ते ओं अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा इति आहुतिद्वयं देवब्राह्मणहस्ते दत्त्वा अवशिष्टान्नं पिण्डार्थं स्थापयित्वा अपरमर्धं पित्रादिपात्रे मातामहादिपात्रे च निः क्षिपेत्

oṁ śundhantāṁ lokāḥ pitṛsadanāḥ pitṛsadanamasi adhomukhapāttrasparśanam amukagotrebhyo'smatpitṛpitāmaha prapitāmahebhyaḥ sapatnīkebhya etāni gandhapuṣpadhūpadīpavāsoguṇasottarīyayajñopavītāni vaḥ svadhā pitṛtīrthena gandhādidānam gandhādidānamakṣayyamastu saṁkalpasiddhirastu brāhmaṇavacanam evaṁ mātāmahādīnāmanujñāpanādikarma oṁ yādivyetibhūmisaṁmārjanam tato ghṛtāktamannaṁ gṛhītvā dakṣiṇopavītī pitṛbrāhmaṇamoṁ agnau karaṇamahaṁ kariṣye oṁ kuruṣveti tenokte oṁ agnaye kavyavāhanāya svāhā iti āhutidvayaṁ devabrāhmaṇahaste dattvā avaśiṣṭānnaṁ piṇḍārthaṁ sthāpayitvā aparamardhaṁ pitrādipātre mātāmahādipātre ca niḥ kṣipet

'ॐ पितरों के निवास-लोक शुद्ध हों — तुम पितृ-स्थान हो' — कहते हुए उलटे पात्र का स्पर्श करना चाहिए। 'अमुक गोत्र के हमारे पिता-पितामह-प्रपितामह को, पत्नी सहित, यह गन्ध-पुष्प-धूप-दीप-वस्त्र-यज्ञोपवीत स्वधा है' — पितृ-तीर्थ से गन्धादि देना चाहिए। 'गन्धादि-दान अक्षय हो, संकल्प सिद्ध हो' — यह ब्राह्मण-वचन है। इसी प्रकार मातामह आदि के लिए भी अनुमति आदि कर्म करना चाहिए। 'या दिव्या' कहते हुए भूमि झाड़नी चाहिए। फिर घी लगा अन्न लेकर, दाहिने कंधे पर उपवीत रखकर पितृ-ब्राह्मण से — 'ॐ मैं अग्नि में हवन करूँगा' — कहना चाहिए। 'करो' कहे जाने पर — 'ॐ कव्यवाहन अग्नि को स्वाहा' — कहते हुए देव और पितृ-ब्राह्मण के हाथों में दो आहुतियाँ देकर, शेष अन्न पिण्ड के लिए रखकर, आधा भाग पिता आदि के पात्र में और मातामह आदि के पात्र में डालना चाहिए।

श्लोक 15 (garuda.1.218.15)

पात्रमुद्रादि निधाय कुशं दत्त्वा अधोमुखाभ्यां पाणिभ्यां पात्रं गृहीत्वा ओं पृथिवीते पात्रं द्यौरपिधानं ब्राह्मणस्य मुखे अमृते अमृतं जुहोमि स्वाहा पात्राभिमन्त्रणम् । इदं विष्णुर्विचक्रमे त्रेधा निदधे पदम् । समूढमस्य पांसुरे । विष्णो हव्यंरक्षस्व इत्यन्नमध्ये अधोमुखद्विजाङ्गुष्ठनिवेशनम्

pātramudrādi nidhāya kuśaṁ dattvā adhomukhābhyāṁ pāṇibhyāṁ pātraṁ gṛhītvā oṁ pṛthivīte pātraṁ dyaurapidhānaṁ brāhmaṇasya mukhe amṛte amṛtaṁ juhomi svāhā pātrābhimantraṇam idaṁ viṣṇurvicakrame tredhā nidadhe padam samūḍhamasya pāṁsure viṣṇo havyaṁrakṣasva ityannamadhye adhomukhadvijāṅguṣṭhaniveśanam

पात्र पर मुद्रा आदि लगाकर, कुश देकर, दोनों हाथ नीचे की ओर करके पात्र उठाना चाहिए — 'ॐ पृथ्वी तुम्हारा पात्र है, द्यौ ढक्कन है; ब्राह्मण के मुख में मैं अमृत में अमृत का हवन करता हूँ, स्वाहा' — यह पात्र-अभिमन्त्रण है। 'यह विष्णु ने तीन डग भरे, अपना पद धूल में स्थापित किया' — 'विष्णु, इस हवि की रक्षा करो' — कहते हुए अन्न के मध्य में द्विज (ब्राह्मण) के अँगूठे को उलटा रखना चाहिए।

श्लोक 16 (garuda.1.218.16)

अपहतेति त्रिर्यवविकिरणम् । ओं निहन्मि सर्वं यदमेध्यवद्भवेद्धताश्च सर्वेऽसुरदानवा मया । रक्षांसि यक्षाः सपिशाचसङ्घा हता मया यातुधानाश्च सर्वे इति सिद्धार्थविकिरणम्

apahateti triryavavikiraṇam oṁ nihanmi sarvaṁ yadamedhyavadbhaveddhatāśca sarve'suradānavā mayā rakṣāṁsi yakṣāḥ sapiśācasaṅghā hatā mayā yātudhānāśca sarve iti siddhārthavikiraṇam

'दूर हटो' कहते हुए तीन बार जौ बिखेरना चाहिए। 'ॐ जो कुछ अपवित्र हो उसे मैं नष्ट करता हूँ; मेरे द्वारा सभी असुर-दानव मारे गए हैं, राक्षस-यक्ष-पिशाच-समूह और सभी यातुधान मेरे द्वारा मारे गए हैं' — कहते हुए सफ़ेद सरसों बिखेरनी चाहिए।

श्लोक 17 (garuda.1.218.17)

ततो धूरिलोचनसंज्ञकेभ्योदवेभ्य एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं स्वाहेति वारिकुशाद्यैरनुसङ्कल्पनम् । ओं अन्नमिदमक्षय्यमस्तु ओं संङ्कल्पसिद्धिरस्तु

tato dhūrilocanasaṁjñakebhyodavebhya etadannaṁ saghṛtaṁ sapānīyaṁ savyañjanaṁ svāheti vārikuśādyairanusaṅkalpanam oṁ annamidamakṣayyamastu oṁ saṁṅkalpasiddhirastu

फिर धूरिलोचन नामक देवताओं के लिए — 'यह घी-सहित, जल-सहित, व्यंजन-सहित अन्न स्वाहा' — कहते हुए जल-कुश आदि से पुनः संकल्प करना चाहिए। 'यह अन्न अक्षय हो; संकल्प सिद्ध हो।'

श्लोक 18 (garuda.1.218.18)

ततो विपरीतोपवीतेन सव्यञ्जनं सघृतमन्नं पित्रादि ब्राह्मणपात्रे निधाय तदुपरि भूमिसंलग्नकुशं दत्त्वा ओं पृथिवी ते पात्रं इति मन्त्रेण उत्तानाभ्यां पात्रं गृहीत्वा ओं इदं विष्णोरित्यन्नोपरि उत्तानं द्विजाङ्गुष्ठं निवेशयेत् । ओं अपहतेति तिलविकिरणम् । भूमिपातितवामजानुः अमुकगोत्रेभ्यः अस्मत्पितृपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यः एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं स्वधा । अन्नं सङ्कल्प्य ओं ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृत पयः कीलालं परिस्त्रुतं स्वधास्तु तर्पयत मे पितरम् । दक्षिणामुखवरिधारत्यागः

tato viparītopavītena savyañjanaṁ saghṛtamannaṁ pitrādi brāhmaṇapātre nidhāya tadupari bhūmisaṁlagnakuśaṁ dattvā oṁ pṛthivī te pātraṁ iti mantreṇa uttānābhyāṁ pātraṁ gṛhītvā oṁ idaṁ viṣṇorityannopari uttānaṁ dvijāṅguṣṭhaṁ niveśayet oṁ apahateti tilavikiraṇam bhūmipātitavāmajānuḥ amukagotrebhyaḥ asmatpitṛpitāmahebhyaḥ sapatnīkebhyaḥ etadannaṁ saghṛtaṁ sapānīyaṁ savyañjanaṁ pratiṣiddhavarjitaṁ svadhā annaṁ saṅkalpya oṁ ūrjaṁ vahantīramṛtaṁ ghṛta payaḥ kīlālaṁ paristrutaṁ svadhāstu tarpayata me pitaram dakṣiṇāmukhavaridhāratyāgaḥ

फिर उपवीत को उलटा कर, व्यंजन-घी सहित अन्न पिता आदि ब्राह्मणों के पात्र में रखकर, उसके ऊपर भूमि-स्पर्शी कुश देकर — 'ॐ पृथ्वी तुम्हारा पात्र है' — मन्त्र से, हाथ ऊपर की ओर करके पात्र उठाकर, 'ॐ यह विष्णु ने' — कहते हुए अन्न के ऊपर ब्राह्मण के अँगूठे को सीधा रखना चाहिए। 'ॐ दूर हटो' कहते हुए तिल बिखेरना चाहिए। बायाँ घुटना भूमि पर टेककर — 'अमुक गोत्र के हमारे पिता-पितामह को, पत्नी सहित, यह घी-जल-व्यंजन-सहित, निषिद्ध-रहित अन्न स्वधा है' — अन्न का संकल्प कर 'ॐ बल, अमृत, घी, दूध और मधुर रस धारण करने वाली स्वधा! मेरे पिता को तृप्त करो' — कहते हुए दक्षिण दिशा की ओर जल-धारा छोड़नी चाहिए।

श्लोक 19 (garuda.1.218.19)

ओं श्राद्धमिदमच्छिद्रमस्तु ओं सङ्कल्पसिद्धरस्तु । ओं भूर्भुवः स्वस्तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गोदेवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयातिति विसजयित्वा ओं मधुवाता ऋतायते मधुक्षरन्तु सिन्धवः माध्वीर्नः सन्त्वोषधीर्मधुनक्तमुतोषसो मधुत्पार्थिवं रजः । मधुद्यौरस्तु नः पिता मधुमान्नो वनस्पतिः मधुमानस्तु सूर्यो माध्वीर्गावो भवन्तु नः । मधु मधु मधु इति जपः

oṁ śrāddhamidamacchidramastu oṁ saṅkalpasiddharastu oṁ bhūrbhuvaḥ svastatsaviturvareṇyaṁ bhargodevasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayātiti visajayitvā oṁ madhuvātā ṛtāyate madhukṣarantu sindhavaḥ mādhvīrnaḥ santvoṣadhīrmadhunaktamutoṣaso madhutpārthivaṁ rajaḥ madhudyaurastu naḥ pitā madhumānno vanaspatiḥ madhumānastu sūryo mādhvīrgāvo bhavantu naḥ madhu madhu madhu iti japaḥ

'ॐ यह श्राद्ध निर्दोष हो; ॐ संकल्प सिद्ध हो।' गायत्री — 'ॐ भूर्भुवः स्वः तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गो देवस्य धीमहि धियो यो नः प्रचोदयात्' — पढ़कर विसर्जन करना चाहिए, फिर 'मधु वात ऋतायते' — 'हवा मधुर बहे, नदियाँ मधु बहाएँ, औषधियाँ हमारे लिए मधुर हों, रात-दिन-उषा मधुर हों, पृथ्वी की धूल मधुर हो, आकाश हमारा पिता मधुर हो, वनस्पति मधुर हो, सूर्य मधुर हो, गौएँ हमारे लिए मधुर हों' — 'मधु मधु मधु' जप करना चाहिए।

श्लोक 20 (garuda.1.218.20)

यथासुखं वाग्यता जुषध्वमिति ब्रूयात् । बुक्तवत्सु सप्तव्याधादिकं पितृस्तोत्रं जपेत् । तच्चसप्तव्याधा दशार्णेषु मृगाः कालञ्जरे गिरौ । चक्रवाकाः शराद्वीपे हंसाः सरसि मानसे

yathāsukhaṁ vāgyatā juṣadhvamiti brūyāt buktavatsu saptavyādhādikaṁ pitṛstotraṁ japet taccasaptavyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau cakravākāḥ śarādvīpe haṁsāḥ sarasi mānase

'सुखपूर्वक, मौन रहकर भोजन करो' — यह कहना चाहिए। भोजन करने के बाद सप्तव्याध आदि पितृ-स्तोत्र का जप करना चाहिए, जो इस प्रकार है — 'सप्त व्याध (शिकारी) दशार्ण देश में मृग बने, कालंजर पर्वत पर, — शरद्वीप में चक्रवाक पक्षी, मानसरोवर में हंस बने,

श्लोक 21 (garuda.1.218.21)

तेऽभिजाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः । प्रस्थिता दूरमध्वानं यूयं किमवसीदथ

te'bhijātāḥ kurukṣetre brāhmaṇā vedapāragāḥ prasthitā dūramadhvānaṁ yūyaṁ kimavasīdatha

— वे ही कुरुक्षेत्र में वेद-पारंगत ब्राह्मण के रूप में जन्मे। हे लम्बी यात्रा पर निकले हुओ, तुम अब क्यों खिन्न होते हो?'

श्लोक 22 (garuda.1.218.22)

ततस्तृप्यस्व दक्षिणाभिमुखो वामोपवीती तदुत्सृष्टाग्रतः । ओं अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु पराङ्गतिम् । इति भूमौ कुशोपरि सघृतमन्नं जलप्लुतं विकिरेत्

tatastṛpyasva dakṣiṇābhimukho vāmopavītī tadutsṛṣṭāgrataḥ oṁ agnidagdhāśca ye jīvā ye'pyadagdhāḥ kule mama bhūmau dattena tṛpyantu tṛptā yāntu parāṅgatim iti bhūmau kuśopari saghṛtamannaṁ jalaplutaṁ vikiret

फिर, दक्षिण की ओर मुख कर, बाएँ कंधे पर उपवीत रखकर, उस अर्पित अन्न के आगे — 'ॐ जो मेरे कुल में अग्नि-दग्ध हुए और जो बिना दाह हुए मरे — वे इस भूमि पर दिए गए अन्न से तृप्त हों, तृप्त होकर उत्तम गति को प्राप्त हों' — कहते हुए भूमि पर कुश के ऊपर घी-सहित, जल-सिक्त अन्न बिखेरना चाहिए।

श्लोक 23 (garuda.1.218.23)

ततो ब्राह्मणक्रमेण जलगण्डूषं दत्त्वा पूर्ववत्सव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेतित्र्यृचं जप्त्वा ओं रुचितं भवद्भिरिति देवब्राह्मणप्रश्रः । सुरुचितमिति तेनोक्ते ओं शेषमन्नमिति प्रश्रः । इष्टैः सह भोजनम् । पित्रादिब्राह्मणं वामोपवीतेन ओं तृप्ताः स्थ इति प्रश्रः । ओं तृप्ताः स्म इति तेनोक्ते भूम्यभ्युक्षणं मण्डलचतुष्कोणं ति लविकिरणम्

tato brāhmaṇakrameṇa jalagaṇḍūṣaṁ dattvā pūrvavatsavyāhṛtikāṁ gāyattrīṁ madhuvātetitryṛcaṁ japtvā oṁ rucitaṁ bhavadbhiriti devabrāhmaṇapraśraḥ surucitamiti tenokte oṁ śeṣamannamiti praśraḥ iṣṭaiḥ saha bhojanam pitrādibrāhmaṇaṁ vāmopavītena oṁ tṛptāḥ stha iti praśraḥ oṁ tṛptāḥ sma iti tenokte bhūmyabhyukṣaṇaṁ maṇḍalacatuṣkoṇaṁ ti lavikiraṇam

फिर क्रमशः ब्राह्मणों को जल का कुल्ला देकर, पूर्ववत् व्याहृति-सहित गायत्री और 'मधु वात' की तीन ऋचाएँ जपकर — 'ॐ आपको रुचा?' — यह देव-ब्राह्मण से प्रश्न है। 'बहुत रुचा' कहने पर — 'ॐ अन्न शेष है?' — यह प्रश्न है, फिर आमंत्रित जनों सहित भोजन करना चाहिए। पिता आदि ब्राह्मण से, बाएँ कंधे पर उपवीत रखकर — 'ॐ आप तृप्त हैं?' — यह प्रश्न है। 'तृप्त हैं' कहने पर भूमि पर चतुष्कोण मण्डल छिड़ककर तिल बिखेरना चाहिए।

श्लोक 24 (garuda.1.218.24)

ओं अमुकगोत्र ! अस्मत्पितः ! अमुकदेवदर्शन् ! सपत्नीक ! एतत्ते पिण्डासनं स्वधा । इत्थं रेखामध्ये पितामहाय खव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेति त्रर्जपन्नन्नं साज्यं पिण्डं कृत्वा कुशोपरि अमुकगोत्र अस्मत्पितः ! अमुकदेवश्रमन् ! सपत्नीक एष पिण्डस्ते स्वधा । इत्थं रेखामध्ये पितामहाय । ततः सव्याहृतिकां गायत्त्रीं मधुवातेति त्रिर्जंपन्पिण्डविकिरणं पिण्डान्तिके । ओं लेपभुजः प्रीयन्तमिति स्तरण्कुशेषु हस्तमार्जनं प्रक्षालितपिण्डोदकेन ओं अमुकगोत्र ! अस्मत्पितः ! अमुकशर्मन् सपत्नीक एतत्ते जलमवनेक्ष्व ये चात्रत्वामनुजाश्च त्वामनु तस्मै तेस्वधेति पितृपिण्डसेचनम् । पिण्डपात्रमधोमुखं कृत्वा बद्धाञ्जलिः ओं पितरो मादयध्वं यथाभागमावृषायध्वमिति जपेत् । अपः स्पृष्ट्वा वामेन परावृत्त्य उदङ्मुखः प्राणांस्त्रिः संयम्य षड्भ्य ऋतुभ्यो नमः इति जपः

oṁ amukagotra ! asmatpitaḥ ! amukadevadarśan ! sapatnīka ! etatte piṇḍāsanaṁ svadhā itthaṁ rekhāmadhye pitāmahāya khavyāhṛtikāṁ gāyattrīṁ madhuvāteti trarjapannannaṁ sājyaṁ piṇḍaṁ kṛtvā kuśopari amukagotra asmatpitaḥ ! amukadevaśraman ! sapatnīka eṣa piṇḍaste svadhā itthaṁ rekhāmadhye pitāmahāya tataḥ savyāhṛtikāṁ gāyattrīṁ madhuvāteti trirjaṁpanpiṇḍavikiraṇaṁ piṇḍāntike oṁ lepabhujaḥ prīyantamiti staraṇkuśeṣu hastamārjanaṁ prakṣālitapiṇḍodakena oṁ amukagotra ! asmatpitaḥ ! amukaśarman sapatnīka etatte jalamavanekṣva ye cātratvāmanujāśca tvāmanu tasmai tesvadheti pitṛpiṇḍasecanam piṇḍapātramadhomukhaṁ kṛtvā baddhāñjaliḥ oṁ pitaro mādayadhvaṁ yathābhāgamāvṛṣāyadhvamiti japet apaḥ spṛṣṭvā vāmena parāvṛttya udaṅmukhaḥ prāṇāṁstriḥ saṁyamya ṣaḍbhya ṛtubhyo namaḥ iti japaḥ

'ॐ अमुक गोत्र, हमारे पिता, अमुक देव-दर्शन्, पत्नी सहित, यह तुम्हारा पिण्ड-आसन है, स्वधा' — इस प्रकार रेखा के भीतर, पितामह के लिए व्याहृति-सहित गायत्री और 'मधु वात' तीन बार जपकर, घी-सहित अन्न का पिण्ड बनाकर, कुश के ऊपर — 'अमुक गोत्र, हमारे पिता, अमुक देव-शर्मन्, पत्नी सहित, यह तुम्हारा पिण्ड है, स्वधा' — इसी प्रकार रेखा के भीतर पितामह के लिए भी। फिर व्याहृति-सहित गायत्री और 'मधु वात' तीन बार जपते हुए पिण्ड के पास शेष पिण्ड-भाग बिखेरना चाहिए। 'ॐ लेप का भोग करने वाले प्रसन्न हों' — कहते हुए बिछे कुश पर हाथ पोंछना चाहिए; पिण्ड धोए हुए जल से — 'अमुक गोत्र, हमारे पिता, अमुक शर्मन्, पत्नी सहित, यह जल देखो, तथा जो तुम्हारे पीछे और उनके पीछे हैं, उन्हें भी स्वधा' — कहते हुए पितृ-पिण्ड को सींचना चाहिए। पिण्ड-पात्र को उलटा कर, हाथ जोड़कर — 'ॐ पितरो, प्रसन्न हो, यथा-भाग बाँट लो' — जपना चाहिए। जल स्पर्श कर बाईं ओर घूमकर, उत्तर की ओर मुख कर, तीन बार प्राणायाम कर 'छह ऋतुओं को नमस्कार' जपना चाहिए।

श्लोक 25 (garuda.1.218.25)

वामेनैव परावृत्य पुष्पदानम् । अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु मे पुण्यं शान्तिपुष्टिदृ । दक्षिणामुखः अमी मदन्तः पितरो यथाभागमावृषायिषत इति जपः । वासः शिथिलीकृत्वाञ्जलिं कृत्वा ओं नमो वः पितरो नमो वः इति जपः । गृहान्नः पितरो दत्त इति गृहवीक्षणम् । ततः सदा वः पितरो द्वेष्म इति वीक्ष्य एतद्वः पितरो वास इत्युच्चार्य अमुकगोत्र एतत्ते वासः स्वधा इति सूत्रदानम् । वामेन पाणिना उदकपात्रं गृहीत्वा ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतं पयः इत्यादि पिण्डोपरि धारात्यागः

vāmenaiva parāvṛtya puṣpadānam akṣatañcāriṣṭañcāstu me puṇyaṁ śāntipuṣṭidṛ dakṣiṇāmukhaḥ amī madantaḥ pitaro yathābhāgamāvṛṣāyiṣata iti japaḥ vāsaḥ śithilīkṛtvāñjaliṁ kṛtvā oṁ namo vaḥ pitaro namo vaḥ iti japaḥ gṛhānnaḥ pitaro datta iti gṛhavīkṣaṇam tataḥ sadā vaḥ pitaro dveṣma iti vīkṣya etadvaḥ pitaro vāsa ityuccārya amukagotra etatte vāsaḥ svadhā iti sūtradānam vāmena pāṇinā udakapātraṁ gṛhītvā ūrjaṁ vahantīramṛtaṁ ghṛtaṁ payaḥ ityādi piṇḍopari dhārātyāgaḥ

बाईं ओर घूमकर फूल अर्पित करना चाहिए — 'मेरे लिए अक्षय, अनिष्ट-रहित पुण्य, शान्ति और पुष्टि हो।' दक्षिण की ओर मुख कर — 'ये आनन्दित पितर यथा-भाग बाँट चुके' — यह जपना चाहिए। वस्त्र को ढीला कर, हाथ जोड़कर — 'ॐ पितरो, तुम्हें नमस्कार, तुम्हें नमस्कार' — जपना चाहिए। 'हे पितरो, हमारे घर को समृद्धि दो' — कहते हुए घर की ओर देखना चाहिए। फिर 'हम सदा तुम्हारे भक्त हैं, हे पितरो' — देखकर, 'यह वस्त्र तुम्हारे लिए है, हे पितरो' — कहकर, 'अमुक गोत्र, यह वस्त्र तुम्हारे लिए है, स्वधा' — कहते हुए सूत्र (यज्ञोपवीत/वस्त्र) अर्पित करना चाहिए। बाएँ हाथ से जल-पात्र लेकर 'बल-अमृत-घी-दूध धारण करने वाली' आदि मन्त्र से पिण्ड के ऊपर जल-धारा छोड़नी चाहिए।

श्लोक 26 (garuda.1.218.26)

पूर्वस्थापितपात्रशेषोदकैः प्रत्येकं पिण्डसेचनंपिण्डमावाह्य गन्धादिदानंपिण्डोपरि कुशपत्रञ्च दत्त्वा ओं अक्षन्नमीमदन्तह्य व प्रिया अधूषत अस्तोषतस्वभानवो विप्रा नविष्ठयामती । यो जान्विन्द्र ते हरीति त्रिर्जपः

pūrvasthāpitapātraśeṣodakaiḥ pratyekaṁ piṇḍasecanaṁpiṇḍamāvāhya gandhādidānaṁpiṇḍopari kuśapatrañca dattvā oṁ akṣannamīmadantahya va priyā adhūṣata astoṣatasvabhānavo viprā naviṣṭhayāmatī yo jānvindra te harīti trirjapaḥ

पहले रखे हुए पात्रों के शेष जल से हर पिण्ड को सींचकर, पिण्ड का आवाहन कर, गन्धादि अर्पित कर, पिण्ड के ऊपर कुश-पत्र देकर — 'ॐ उन्होंने भोजन किया, आनन्दित हुए, प्रिय होकर प्रसन्न हुए, स्तुत हुए, नवीन तेज वाले विद्वान — हे इन्द्र, जो तुम्हारे घोड़ों को जानता है' — यह तीन बार जपना चाहिए।

श्लोक 27 (garuda.1.218.27)

ओं इत्थं मातामहादिब्राह्मणानामाचमनम् । ओं सुसुप्रोक्षितमस्त्विति भूम्यभ्युक्षणं कृत्वा । ओं अपां मध्ये स्थिता देवाः सर्वमप्सु प्रतिष्ठितम् । ब्राह्मणस्य करे न्यस्ताः शिवा आपो भवन्तु नः । शिवा आपः सन्त्विति ब्राह्मणहस्ते जलदानम् । लक्ष्मीर्वसतिपुष्पेषु लक्ष्मीर्वसति पुष्करे । लक्ष्मीर्वसति गोष्ठेषु सौमनस्यं सदास्तु ते । सौमनस्यमस्त्विति पुष्पदानम् । अक्षतं चास्तु मे पुण्यं शान्तिः पुष्टिर्धृतिश्च मे । यद्यच्छ्रेयस्करं लोके तत्तदस्तु सदा मम । ओं अक्षतञ्चारिष्टञ्चास्तु इति यवतण्डुलदानम्

oṁ itthaṁ mātāmahādibrāhmaṇānāmācamanam oṁ susuprokṣitamastviti bhūmyabhyukṣaṇaṁ kṛtvā oṁ apāṁ madhye sthitā devāḥ sarvamapsu pratiṣṭhitam brāhmaṇasya kare nyastāḥ śivā āpo bhavantu naḥ śivā āpaḥ santviti brāhmaṇahaste jaladānam lakṣmīrvasatipuṣpeṣu lakṣmīrvasati puṣkare lakṣmīrvasati goṣṭheṣu saumanasyaṁ sadāstu te saumanasyamastviti puṣpadānam akṣataṁ cāstu me puṇyaṁ śāntiḥ puṣṭirdhṛtiśca me yadyacchreyaskaraṁ loke tattadastu sadā mama oṁ akṣatañcāriṣṭañcāstu iti yavataṇḍuladānam

इस प्रकार मातामह आदि ब्राह्मणों को भी आचमन कराना चाहिए। 'ॐ भलीभाँति सिंचित हो' — कहते हुए भूमि सींचकर — 'ॐ जल के मध्य में देवता स्थित हैं, सब कुछ जल में प्रतिष्ठित है; ब्राह्मण के हाथ में रखे गए ये जल हमारे लिए कल्याणकारी हों, कल्याणकारी जल हों' — कहते हुए ब्राह्मण के हाथ में जल देना चाहिए। 'लक्ष्मी फूलों में वास करती हैं, लक्ष्मी कमल में वास करती हैं, लक्ष्मी गोशाला में वास करती हैं, तुम्हारा सौमनस्य सदा बना रहे — सौमनस्य हो' — कहते हुए फूल अर्पित करने चाहिए। 'मेरे लिए अक्षय पुण्य, शान्ति, पुष्टि और धृति हो; संसार में जो भी कल्याणकारी है, वह सदा मेरा हो' — 'ॐ अक्षत और अरिष्ट हो' — कहते हुए जौ-चावल अर्पित करने चाहिए।

श्लोक 28 (garuda.1.218.28)

अमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानां सपत्नीकानामिदमन्नपानादिकमक्षय्यमस्त्विति पित्रादिब्राह्मणहस्ते तिलजलदानम् । अस्त्विति ब्राह्मणो वदेत् । एतन्मातामहादीनामक्षय्यमाशिषः । ओं अघोराः पितरः सन्तु गोत्रं नो वर्धतांदातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः सन्ततिरेव च । श्रद्धा च नो मा व्यगमद्बहुदेयञ्च नोऽस्त्विति । अन्नञ्च नो बहु भवेदतिथींश्च लभेमहि । याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिष्म कञ्चन । एताः सत्याशिषः सन्तु

amukagotrāṇāmasmatpitṛpitāmahaprapitāmahānāṁ sapatnīkānāmidamannapānādikamakṣayyamastviti pitrādibrāhmaṇahaste tilajaladānam astviti brāhmaṇo vadet etanmātāmahādīnāmakṣayyamāśiṣaḥ oṁ aghorāḥ pitaraḥ santu gotraṁ no vardhatāṁdātāro no'bhivardhantāṁ vedāḥ santatireva ca śraddhā ca no mā vyagamadbahudeyañca no'stviti annañca no bahu bhavedatithīṁśca labhemahi yācitāraśca naḥ santu mā ca yāciṣma kañcana etāḥ satyāśiṣaḥ santu

'अमुक गोत्र के हमारे पिता-पितामह-प्रपितामह का, पत्नी सहित, यह अन्न-पान आदि अक्षय हो' — कहते हुए पिता आदि ब्राह्मण के हाथ में तिल-जल देना चाहिए। 'हो' — यह ब्राह्मण कहे। यही अक्षय-आशीर्वाद मातामह आदि के लिए भी। 'ॐ पितर क्रोध-रहित हों; हमारा गोत्र बढ़े, हमारे दाता बढ़ें, वेद और संतान भी बढ़ें; हमारी श्रद्धा कभी क्षीण न हो, हमें बहुत कुछ देने की सामर्थ्य हो — — हमारा अन्न प्रचुर हो और हमें अतिथि प्राप्त हों; हमसे माँगने वाले हों, पर हम किसी से न माँगें' — ये सच्चे आशीर्वाद हों।

श्लोक 29 (garuda.1.218.29)

सौमनस्यमस्तु । अस्त्वित्युक्ते प्रदत्तपिण्डस्थाने अर्घ्यार्थपवित्रमोचनम् । कुशपवित्रं गृहीत्वातेन कुशेन पित्रादिब्राह्मणं स्पृष्ट्वा स्वधां वाचयिष्येओं वाच्यतांों पितृपितामहेभ्यो यथानामशर्मभ्यः सपत्नीकेभ्यः स्वधोच्यताम् । अस्तुस्वधा इत्युक्ते ऊर्जं वहन्तीरमृतं घृतमिति पिण्डोपरि वारिधारां दद्यात्

saumanasyamastu astvityukte pradattapiṇḍasthāne arghyārthapavitramocanam kuśapavitraṁ gṛhītvātena kuśena pitrādibrāhmaṇaṁ spṛṣṭvā svadhāṁ vācayiṣyeoṁ vācyatāṁoṁ pitṛpitāmahebhyo yathānāmaśarmabhyaḥ sapatnīkebhyaḥ svadhocyatām astusvadhā ityukte ūrjaṁ vahantīramṛtaṁ ghṛtamiti piṇḍopari vāridhārāṁ dadyāt

'सौमनस्य हो' कहे जाने पर, पिण्ड रखे जाने के स्थान पर अर्घ्य के लिए रखे पवित्रक को छोड़ना चाहिए। पवित्रक कुश लेकर, उससे पिता आदि ब्राह्मण का स्पर्श कर — 'मैं स्वधा कहलवाऊँगा — ॐ कहलवाओ — ॐ पिता-पितामह को, यथा-नाम, पत्नी सहित, स्वधा कहा जाए' — 'हो, स्वधा' कहे जाने पर 'बल-अमृत-घी धारण करने वाली' मन्त्र से पिण्ड के ऊपर जल-धारा देनी चाहिए।

श्लोक 30 (garuda.1.218.30)

ततः ओं विश्वेदेवा अस्मिन्यज्ञे प्रीयन्तादेवब्राह्मणहस्ते यवोदकदानम् । ओं प्रीयन्तामिति तेनोक्ते ओं देवताभ्य इति त्रिर्जपेत्

tataḥ oṁ viśvedevā asminyajñe prīyantādevabrāhmaṇahaste yavodakadānam oṁ prīyantāmiti tenokte oṁ devatābhya iti trirjapet

फिर — 'ॐ विश्वेदेव इस यज्ञ में प्रसन्न हों' — कहते हुए देव-ब्राह्मण के हाथ में जौ-जल देना चाहिए। 'प्रसन्न हों' कहे जाने पर — 'ॐ देवताओं को' — यह तीन बार जपना चाहिए।

श्लोक 31 (garuda.1.218.31)

अधोमुखः पिण्डपात्राणि चालयित्वा आचम्य दक्षिणोपवीती पूर्वाभिमुखः ओं अमुकगोत्राय अमुकदेवशर्मणे ब्राह्मणाय सपत्नीकाय श्राद्धप्रतिष्ठार्थदक्षिणामेतद्रजतं तुभ्यमहं सम्प्रददे इति दक्षिणां दद्यात् । इति देवूब्राह्मणाय दक्षिणादानम्

adhomukhaḥ piṇḍapātrāṇi cālayitvā ācamya dakṣiṇopavītī pūrvābhimukhaḥ oṁ amukagotrāya amukadevaśarmaṇe brāhmaṇāya sapatnīkāya śrāddhapratiṣṭhārthadakṣiṇāmetadrajataṁ tubhyamahaṁ sampradade iti dakṣiṇāṁ dadyāt iti devūbrāhmaṇāya dakṣiṇādānam

पिण्ड-पात्रों को उलटा कर हिलाकर, आचमन कर, दाहिने कंधे पर उपवीत रखकर, पूर्वाभिमुख होकर — 'ॐ अमुक गोत्र के, अमुक देव-शर्मन् ब्राह्मण को, पत्नी सहित, श्राद्ध की प्रतिष्ठा के लिए यह दक्षिणा — यह रजत मैं तुम्हें देता हूँ' — कहते हुए दक्षिणा देनी चाहिए। इस प्रकार देव-ब्राह्मण को दक्षिणा दी जाती है।

श्लोक 32 (garuda.1.218.32)

ततः पितृब्राह्मणे पिण्डाः सम्पन्ना इति प्रश्रः । सुसम्पन्ना इति पिण्डे क्षीरधारां दत्त्वा पिण्डचालनं अतिथिब्राह्मणे पिण्डपात्रमुत्तानं कृत्वा ओं वाजे वाजे वत वाजिनो नो धनेषु विप्रा अमृता ऋतज्ञाः । अस्यमध्वः पिबत मादयध्वं तृप्ता यात पथिभिर्देवयानैरिति पिण्डा दिविसर्जनंामावाजस्य प्रसवो जगम्यादेमे द्यावापृथिवी विश्वरूपे आमागन्तां पितरा चामा सोमोऽमृतत्वेन गम्यात् । इति देवविसर्जनम् । ओं अभिगम्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम् । ब्राह्मणैरनुद्गतस्य निवर्तनम् । गवादिषु पिण्डप्रतिपादनमिति शेषः

tataḥ pitṛbrāhmaṇe piṇḍāḥ sampannā iti praśraḥ susampannā iti piṇḍe kṣīradhārāṁ dattvā piṇḍacālanaṁ atithibrāhmaṇe piṇḍapātramuttānaṁ kṛtvā oṁ vāje vāje vata vājino no dhaneṣu viprā amṛtā ṛtajñāḥ asyamadhvaḥ pibata mādayadhvaṁ tṛptā yāta pathibhirdevayānairiti piṇḍā divisarjanaṁāmāvājasya prasavo jagamyādeme dyāvāpṛthivī viśvarūpe āmāgantāṁ pitarā cāmā somo'mṛtatvena gamyāt iti devavisarjanam oṁ abhigamyatāmiti pitṛbrāhmaṇavisarjanam brāhmaṇairanudgatasya nivartanam gavādiṣu piṇḍapratipādanamiti śeṣaḥ

फिर पितृ-ब्राह्मण से 'पिण्ड सम्पन्न हुए?' — यह प्रश्न है। 'भलीभाँति सम्पन्न हुए' कहने पर पिण्ड में दूध की धारा देकर, पिण्ड को हटाकर, अतिथि-ब्राह्मण के लिए पिण्ड-पात्र को सीधा कर — 'ॐ बल-बल में, हे बलवान अश्वो, हमारे धनों में, हे विद्वान अमर सत्य-ज्ञाता — इस मधुर रस को पीओ, आनन्दित हो, तृप्त होकर देवयान मार्गों से जाओ' — कहते हुए देवताओं को विसर्जित करना चाहिए। 'ॐ पधारो' — कहते हुए पितृ-ब्राह्मण को विसर्जित करना चाहिए। जो ब्राह्मण न उठे उसे रोकना नहीं चाहिए। शेष पिण्ड गौ आदि को अर्पित करना चाहिए।

श्लोक 33 (garuda.1.218.33)

अयं श्राद्धविधिः प्रोक्तः पठितः पापनाशनः । अनेन विधिना श्राद्धं कृतं वै यत्र कुत्रचित्

ayaṁ śrāddhavidhiḥ proktaḥ paṭhitaḥ pāpanāśanaḥ anena vidhinā śrāddhaṁ kṛtaṁ vai yatra kutracit

यह श्राद्ध-विधि कही गई है, जिसका पाठ पापनाशक है। इस विधि से जहाँ कहीं भी श्राद्ध किया जाए,

श्लोक 34 (garuda.1.218.34)

अक्षया स्यात्पितॄणाञ्च स्वर्गप्राप्तिर्ध्रुवा तथा । इत्युक्तं पार्वणं श्राद्धं पितॄणां ब्रह्मलोकदम्

akṣayā syātpitṝṇāñca svargaprāptirdhruvā tathā ityuktaṁ pārvaṇaṁ śrāddhaṁ pitṝṇāṁ brahmalokadam

— वह पितरों के लिए अक्षय होता है और निश्चित रूप से स्वर्ग की प्राप्ति कराता है। इस प्रकार पार्वण-श्राद्ध कहा गया, जो पितरों को ब्रह्मलोक प्रदान करता है।

अध्याय 217अध्याय-सूचीअध्याय 219