पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 219
नित्य, वृद्धि और एकोद्दिष्ट श्राद्ध
श्लोक 1 (garuda.1.219.1)
ब्रह्मोवाच । नित्यश्राद्धं प्रवक्ष्यामि पूर्ववत्तद्विशेषवत् । ओं अमुकगोत्राणामस्मत्पितृपितामहानां अमुकशर्मणां सपत्नीकानां श्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मास्वहं करिष्ये । आसनादिकमत्र स्याद्विश्वेदेवाविवर्जितम्
brahmovāca nityaśrāddhaṁ pravakṣyāmi pūrvavattadviśeṣavat oṁ amukagotrāṇāmasmatpitṛpitāmahānāṁ amukaśarmaṇāṁ sapatnīkānāṁ śrāddhaṁ siddhānnena yuṣmāsvahaṁ kariṣye āsanādikamatra syādviśvedevāvivarjitam
ब्रह्मा ने कहा — अब मैं नित्य-श्राद्ध कहूँगा, जो पूर्ववत् है पर कुछ विशेषता लिए हुए है। 'ॐ अमुक गोत्र के हमारे पिता-पितामह, अमुक शर्मन्, पत्नी सहित — मैं तुम्हारे लिए यह सिद्ध अन्न से श्राद्ध करूँगा।' यहाँ आसन आदि विश्वेदेवों के बिना होते हैं।
श्लोक 2 (garuda.1.219.2)
वृद्धिश्राद्धं प्रवक्ष्यामि पूर्ववत्तद्विशेषकम् । जातपुत्रमुखदर्शनादौ वृद्धि श्राद्धं पूर्वाभिमुखेषु दक्षिणोपवीतिषु सयवबदरकुशैर्देवतीर्थेन नमस्कारान्तेन दक्षिणोपचारेण कर्तव्यम्
vṛddhiśrāddhaṁ pravakṣyāmi pūrvavattadviśeṣakam jātaputramukhadarśanādau vṛddhi śrāddhaṁ pūrvābhimukheṣu dakṣiṇopavītiṣu sayavabadarakuśairdevatīrthena namaskārāntena dakṣiṇopacāreṇa kartavyam
अब मैं वृद्धि-श्राद्ध कहूँगा, जो पूर्ववत् है पर विशेष है। पुत्र-जन्म पर मुख-दर्शन आदि शुभ अवसरों पर किया जाने वाला वृद्धि-श्राद्ध पूर्वाभिमुख, दाहिने कंधे पर उपवीत रखे हुए व्यक्तियों द्वारा, जौ-बेर-कुश सहित, देव-तीर्थ से, नमस्कार तक, दक्षिण-आचार से करना चाहिए।
श्लोक 3 (garuda.1.219.3)
दक्षिणजानु गृहीत्वा अद्यास्मदीयामुकवृद्धौ अमुकगात्राणामस्मत्प्रपितामहीपितामहीमातॄणाममुकदेवीनाममुकगोत्राणां श्राद्धे कर्तव्ये वसुसत्यसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां श्राद्धं सिद्धान्नेनयुष्मासु मया कर्तव्यमिति देवब्राह्मणामन्त्रणम् । ओं करिष्यसीति तेनोक्त इत्थमेवापरदेवब्राह्मणामन्त्रणम्
dakṣiṇajānu gṛhītvā adyāsmadīyāmukavṛddhau amukagātrāṇāmasmatprapitāmahīpitāmahīmātṝṇāmamukadevīnāmamukagotrāṇāṁ śrāddhe kartavye vasusatyasaṁjñakānāṁ viśveṣāṁ devānāṁ śrāddhaṁ siddhānnenayuṣmāsu mayā kartavyamiti devabrāhmaṇāmantraṇam oṁ kariṣyasīti tenokta itthamevāparadevabrāhmaṇāmantraṇam
दाहिना घुटना पकड़कर — 'आज हमारी अमुक वृद्धि (शुभ अवसर) में, अमुक गोत्र की हमारी प्रपितामही-पितामही-माता, अमुक देवी नाम की, के श्राद्ध में, वसु-सत्य नामधारी विश्वेदेवों का श्राद्ध सिद्ध अन्न से मुझे तुम्हारे साथ करना है' — यह देव-ब्राह्मण को आमंत्रण है। 'करूँगा' कहे जाने पर इसी प्रकार अन्य देव-ब्राह्मण को भी आमंत्रित करना चाहिए।
श्लोक 4 (garuda.1.219.4)
ततः अमुकवृद्धौ अमुकगोत्राया मत्प्रपितामह्या अमुकदेव्या नान्दीमुख्याः श्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मासु मया कर्तव्यमिति प्रपितामहीब्राह्मणामन्त्रणम् । करिष्यामीति तेनोक्ते इत्थमेव प्रमातामह्यादिब्राह्माणमन्त्रणम्
tataḥ amukavṛddhau amukagotrāyā matprapitāmahyā amukadevyā nāndīmukhyāḥ śrāddhaṁ siddhānnena yuṣmāsu mayā kartavyamiti prapitāmahībrāhmaṇāmantraṇam kariṣyāmīti tenokte itthameva pramātāmahyādibrāhmāṇamantraṇam
फिर — 'अमुक वृद्धि में, अमुक गोत्र की मेरी प्रपितामही, अमुक देवी, की नान्दीमुख (मंगल) श्राद्ध मुझे तुम्हारे साथ सिद्ध अन्न से करना है' — यह प्रपितामही-ब्राह्मण को आमंत्रण है। 'करूँगा' कहे जाने पर इसी प्रकार प्रमातामही आदि को भी आमंत्रित करना चाहिए।
श्लोक 5 (garuda.1.219.5)
देवपितृसर्वदेवब्राह्मणं श्राद्धकरणानुज्ञापनम् । आसने ओं विश्वेदेवास आगत शृणुताम इमंर्ठ इवम् । तं बर्हिर्निषीदत । ओं विश्वेदेवाः शृणुतेमं इवं ये मे अन्तरिक्षे य उदद्यविष्ट । पे अग्निजिह्वा उतवा यदत्रा आसाद्यास्मिन्बर्हिषि मादयध्वम् । ओं आगच्छन्तु इति विश्वेदेवावाहनंगन्धादिदानम् । अच्छिद्रावधारणवाचनम्
devapitṛsarvadevabrāhmaṇaṁ śrāddhakaraṇānujñāpanam āsane oṁ viśvedevāsa āgata śṛṇutāma imaṁrṭha ivam taṁ barhirniṣīdata oṁ viśvedevāḥ śṛṇutemaṁ ivaṁ ye me antarikṣe ya udadyaviṣṭa pe agnijihvā utavā yadatrā āsādyāsminbarhiṣi mādayadhvam oṁ āgacchantu iti viśvedevāvāhanaṁgandhādidānam acchidrāvadhāraṇavācanam
देव-पितृ-सर्वदेव-ब्राह्मणों से श्राद्ध करने की अनुमति लेनी चाहिए। आसन पर — 'ॐ विश्वेदेवो, आओ, यह पुकार सुनो, इस कुश पर बैठो; अन्तरिक्ष और स्वर्ग में रहने वाले, अग्नि-जिह्वा वाले यज्ञ-योग्य देवगण यहाँ आकर इस कुश पर प्रसन्न हों — ॐ आओ' — यह विश्वेदेव-आवाहन और गन्धादि-दान है। फिर 'निर्दोष हो' यह वाचन है।
श्लोक 6 (garuda.1.219.6)
ततः प्रपितामहीप्रभृतीनामनुज्ञापनमासनदानं गन्धादिदानञ्च अच्छिद्रावधारणवाचनम् । इत्थं पितामह्याः मातुः । ततः प्रपितामहादीनां अनुज्ञापनम् । आसनमावाहनङ्गन्धादिदानंवृद्धप्रमातामहादीनामनुज्ञापनादिकरणम् । ओं वसुसत्यसंज्ञकेभ्यो देवेभ्य एतदन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं सवदरं सदधि प्रतिषिद्धवर्जितं नम इति अन्नसङ्कल्पनम् । ओं अमुकगोत्रे ! मत्पितामहमुकदेवि नान्दीमुखि ! एतदन्नं सबदरं सदधि नमः । एवं मातामहप्रभातामहेभ्यः
tataḥ prapitāmahīprabhṛtīnāmanujñāpanamāsanadānaṁ gandhādidānañca acchidrāvadhāraṇavācanam itthaṁ pitāmahyāḥ mātuḥ tataḥ prapitāmahādīnāṁ anujñāpanam āsanamāvāhanaṅgandhādidānaṁvṛddhapramātāmahādīnāmanujñāpanādikaraṇam oṁ vasusatyasaṁjñakebhyo devebhya etadannaṁ saghṛtaṁ sapānīyaṁ savyañjanaṁ savadaraṁ sadadhi pratiṣiddhavarjitaṁ nama iti annasaṅkalpanam oṁ amukagotre ! matpitāmahamukadevi nāndīmukhi ! etadannaṁ sabadaraṁ sadadhi namaḥ evaṁ mātāmahaprabhātāmahebhyaḥ
फिर प्रपितामही आदि की अनुमति लेकर आसन-दान, गन्धादि-दान और 'निर्दोष हो' का वाचन करना चाहिए। इसी प्रकार पितामही और माता के लिए भी, फिर प्रपितामह आदि की अनुमति। आसन, आवाहन, गन्धादि-दान — प्रमातामह आदि की अनुमति सहित। 'ॐ वसु-सत्य नामधारी देवताओं को यह घी-जल-व्यंजन-बेर-दही सहित, निषिद्ध-रहित अन्न नमस्कार है' — अन्न-संकल्प है। 'ॐ अमुक गोत्र! मेरी नान्दीमुखी पितामही, अमुक देवी! यह अन्न बेर-दही सहित, नमस्कार' — इसी प्रकार मातामह-प्रमातामह के लिए भी।
श्लोक 7 (garuda.1.219.7)
एकोद्दिष्टं पुरोऽवश्यं तद्विशेषं वदे शृणु । प्रथमं निमन्त्रणं पादप्रक्षालनमासनम् । अद्य अमुकगोत्रस्य मत्पितुरमुकदेवशर्मणः प्रतिसांवत्सरिकमेकोद्दिष्टश्राद्धं सिद्धान्नेन युष्मास्वहं करिष्ये । श्राद्धकरणानुज्ञापनमासनं गन्धादिदानमन्नानुकल्पनम् । जप्यं निवीती । उत्तराभिमुखीभूयातिथिश्राद्धं कुर्यात्
ekoddiṣṭaṁ puro'vaśyaṁ tadviśeṣaṁ vade śṛṇu prathamaṁ nimantraṇaṁ pādaprakṣālanamāsanam adya amukagotrasya matpituramukadevaśarmaṇaḥ pratisāṁvatsarikamekoddiṣṭaśrāddhaṁ siddhānnena yuṣmāsvahaṁ kariṣye śrāddhakaraṇānujñāpanamāsanaṁ gandhādidānamannānukalpanam japyaṁ nivītī uttarābhimukhībhūyātithiśrāddhaṁ kuryāt
अब मैं एकोद्दिष्ट-श्राद्ध (एक ही पितर के लिए किया जाने वाला श्राद्ध) की विशेषता कहता हूँ, सुनो। पहले निमन्त्रण, पैर धोना, आसन — 'आज अमुक गोत्र के मेरे पिता, अमुक देव-शर्मन्, का वार्षिक एकोद्दिष्ट-श्राद्ध मुझे तुम्हारे साथ सिद्ध अन्न से करना है' — श्राद्ध करने की अनुमति, आसन, गन्धादि-दान, अन्न-संकल्प — यह मौन रहकर, नीवीति (उपवीत गले में लटकाकर) किया जाता है। उत्तराभिमुख होकर अतिथि-श्राद्ध करना चाहिए।
श्लोक 8 (garuda.1.219.8)
ततस्मृप्तिं ज्ञात्वा दक्षिणाभिमुखीवामोपवीती उच्छिष्टसमीपे अग्निदग्धा इति अन्नविकिरणम् । अमुकगोत्रमत्पितरमुकदेवशर्मन्नेतत्ते जलमवनेनिक्ष्व ये चात्र त्वामनुयाश्च त्वामनुतस्मै ते स्वधा इति रेखोपरि वारिधारादानम् । शेषं पूर्ववत्
tatasmṛptiṁ jñātvā dakṣiṇābhimukhīvāmopavītī ucchiṣṭasamīpe agnidagdhā iti annavikiraṇam amukagotramatpitaramukadevaśarmannetatte jalamavanenikṣva ye cātra tvāmanuyāśca tvāmanutasmai te svadhā iti rekhopari vāridhārādānam śeṣaṁ pūrvavat
फिर तृप्ति जानकर, दक्षिण की ओर मुख कर, बाएँ कंधे पर उपवीत रखकर, शेष अन्न के पास — 'अग्नि-दग्ध हों' — अन्न बिखेरना चाहिए। 'अमुक गोत्र, मेरे पिता, अमुक देव-शर्मन्! यह जल देखो, तथा जो तुम्हारे पीछे और उनके पीछे हैं, उन्हें भी स्वधा' — रेखा के ऊपर जल-धारा देनी चाहिए। शेष विधि पूर्ववत् है।