पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 220
सपिण्डीकरण-श्राद्ध
श्लोक 1 (garuda.1.220.1)
ब्रह्मोवाच । सपिण्डीकरणं वक्ष्ये पूर्णेऽब्दे तत्क्षयेऽहनि । कृतं सम्यग्यथाकाले प्रेतादेः पितृलोकदम्
brahmovāca sapiṇḍīkaraṇaṁ vakṣye pūrṇe'bde tatkṣaye'hani kṛtaṁ samyagyathākāle pretādeḥ pitṛlokadam
ब्रह्मा ने कहा — अब मैं सपिण्डीकरण कहूँगा, जो पूरे वर्ष के समाप्त होने के दिन यथाकाल भलीभाँति किया जाने पर प्रेत को पितृ-लोक प्रदान करता है।
श्लोक 2 (garuda.1.220.2)
सपिण्डीकरणं कुर्यादपराह्ने तु पूर्ववत् । पितामहादिब्राह्मणनिमन्त्रणम् । ओं पुरूरवार्द्रवसंज्ञकेभ्यो देवेभ्य एतदासनं नमः । वामपार्श्वे चासनदानम् । आवाहनम् । ततः पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहानां सपत्नीकानां श्राद्धमहं करिष्ये इत्यनुज्ञाग्रहणंपात्रत्रयकरणंपात्रोपरि कुशं दत्त्वा पात्रान्तरेण पिधाय अच्छिद्रावधारणान्तं परिसमाप्य तथैव पितुरपि सपत्नीकस्य प्रेतपदान्तनाम्ना श्राद्धकरणानुज्ञापनं देवपात्राच्छिद्रावधारणम्
sapiṇḍīkaraṇaṁ kuryādaparāhne tu pūrvavat pitāmahādibrāhmaṇanimantraṇam oṁ purūravārdravasaṁjñakebhyo devebhya etadāsanaṁ namaḥ vāmapārśve cāsanadānam āvāhanam tataḥ pitāmahaprapitāmahavṛddhaprapitāmahānāṁ sapatnīkānāṁ śrāddhamahaṁ kariṣye ityanujñāgrahaṇaṁpātratrayakaraṇaṁpātropari kuśaṁ dattvā pātrāntareṇa pidhāya acchidrāvadhāraṇāntaṁ parisamāpya tathaiva piturapi sapatnīkasya pretapadāntanāmnā śrāddhakaraṇānujñāpanaṁ devapātrācchidrāvadhāraṇam
सपिण्डीकरण अपराह्न में पूर्ववत् करना चाहिए। पितामह आदि ब्राह्मणों को निमन्त्रित करना चाहिए। 'ॐ पुरूरवा और आर्द्रव नामधारी देवताओं को यह आसन नमस्कार' — बाईं ओर आसन-दान, आवाहन; फिर 'पितामह-प्रपितामह-वृद्धप्रपितामह का, पत्नी सहित, श्राद्ध मैं करूँगा' — अनुमति लेकर तीन पात्र बनाकर, पात्र के ऊपर कुश देकर, दूसरे पात्र से ढककर 'निर्दोष हो' तक पूरा करना चाहिए; इसी प्रकार पत्नी सहित पिता का भी, प्रेत-पद वाले नाम से, श्राद्ध करने की अनुमति और देव-पात्र की निर्दोषता का वाचन।
श्लोक 3 (garuda.1.220.3)
तत्परिसमाप्य पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहक्रमेण पात्राणां मनाक्चालनम् । उद्धाटनं कृत्वाओं ये समानाः समनसः पितरो यमराज्ये । तेषां लोकः स्वधा नमो यज्ञो देवेषु कल्पताम् । ओं ये समानाः समनसो जीवा जीवेषु मामकाः । तेषां श्रीर्मयि कल्पतामस्मिन् लोके शतं समाः । एतन्मन्त्रद्वयेन पितृपात्रोदकं पितामहप्रपितामहपात्रे वृद्धप्रपितामहपात्रं परित्यज्य पितामहप्रपितामहयोरुदकं पवित्रञ्च पितृपात्रे क्षिपेत्
tatparisamāpya pitāmahaprapitāmahavṛddhaprapitāmahakrameṇa pātrāṇāṁ manākcālanam uddhāṭanaṁ kṛtvāoṁ ye samānāḥ samanasaḥ pitaro yamarājye teṣāṁ lokaḥ svadhā namo yajño deveṣu kalpatām oṁ ye samānāḥ samanaso jīvā jīveṣu māmakāḥ teṣāṁ śrīrmayi kalpatāmasmin loke śataṁ samāḥ etanmantradvayena pitṛpātrodakaṁ pitāmahaprapitāmahapātre vṛddhaprapitāmahapātraṁ parityajya pitāmahaprapitāmahayorudakaṁ pavitrañca pitṛpātre kṣipet
इसे पूरा कर पितामह-प्रपितामह-वृद्धप्रपितामह के क्रम से पात्रों को थोड़ा हिलाना चाहिए। ढक्कन हटाकर — 'ॐ यमराज्य में जो समान मन वाले, एकत्र रहने वाले पितर हैं, उनका लोक, स्वधा, नमस्कार, देवताओं में यज्ञ स्थापित हो। ॐ जीवितों में जो मेरे समान मन वाले, एकत्र रहने वाले जीव हैं, उनकी श्री मुझमें, इस लोक में सौ वर्ष तक स्थापित हो' — इन दो मन्त्रों से पितर के पात्र का जल पितामह-प्रपितामह के पात्र में, वृद्धप्रपितामह के पात्र को छोड़कर, पितामह-प्रपितामह का जल और पवित्रक पिता के पात्र में डालना चाहिए।
श्लोक 4 (garuda.1.220.4)
ततः पितृब्राह्मणहस्ते पात्रस्थपवित्रदानम् । पात्रस्थपुष्पेण शिरसः करपादार्चनं ब्राह्मणहस्तेऽन्य जलदानंहस्ताभ्यां पात्रमुत्थाप्य ओं या दिव्येति पठित्वा ओं अमुकगोत्र मत्पितामह अमुकदेवशर्मन् सपत्नीक एष ते अर्घ्यः स्वधा । पितृपात्रेणैव पितामहब्राह्मणहस्ते स्तोकमर्घ्योदकं सपवित्रङ्गृहीत्वास्तोकमुदकं पिण्डसेचनार्थं पात्रान्तरेण पिधाय पितृब्राह्मणवामपार्श्व दक्षिणाग्रकुशोपरि पितृभ्यः स्तानमसीति अधोमुखपात्रस्थपनम्
tataḥ pitṛbrāhmaṇahaste pātrasthapavitradānam pātrasthapuṣpeṇa śirasaḥ karapādārcanaṁ brāhmaṇahaste'nya jaladānaṁhastābhyāṁ pātramutthāpya oṁ yā divyeti paṭhitvā oṁ amukagotra matpitāmaha amukadevaśarman sapatnīka eṣa te arghyaḥ svadhā pitṛpātreṇaiva pitāmahabrāhmaṇahaste stokamarghyodakaṁ sapavitraṅgṛhītvāstokamudakaṁ piṇḍasecanārthaṁ pātrāntareṇa pidhāya pitṛbrāhmaṇavāmapārśva dakṣiṇāgrakuśopari pitṛbhyaḥ stānamasīti adhomukhapātrasthapanam
फिर पिता-ब्राह्मण के हाथ में पात्र-स्थित पवित्रक देना चाहिए। पात्र के फूल से सिर-हाथ-पैर की पूजा, ब्राह्मण के हाथ में अन्य जल-दान, दोनों हाथों से पात्र उठाकर 'या दिव्या' पढ़कर — 'अमुक गोत्र, मेरे पितामह, अमुक देव-शर्मन्, पत्नी सहित — यह तुम्हारा अर्घ्य, स्वधा' — पिता के ही पात्र से पितामह-ब्राह्मण के हाथ में थोड़ा अर्घ्य-जल पवित्रक सहित लेकर, थोड़ा जल पिण्ड-सिंचन के लिए दूसरे पात्र से ढककर, पिता-ब्राह्मण के बाईं ओर, दक्षिण-दिशा की ओर अग्रभाग वाले कुश पर 'पितरों के लिए स्थान हो' कहते हुए उलटा पात्र रखना चाहिए।
श्लोक 5 (garuda.1.220.5)
पितामहप्रपितामहवृद्धप्रपितामहेभ्यो गन्धादिदानमग्नौकरणम् । अवशिष्टान्नं प्रपितामहादिपात्रे क्षिपेत् । पितामहपात्राभिमन्त्रणपर्यन्तक्रमेण समाप्यापि ब्राह्मणपात्राभिमन्त्रणम् । अङ्गुष्ठनिवेशनं तिलविकरणं कृत्वा अमुकगोत्र एतत्ते अन्नं सघृतं सपानीयं सव्यञ्जनं प्रतिषिद्धवर्जितं ये चात्र त्वा मनुयाश्च त्वामनु तस्मै ते स्वधा इति
pitāmahaprapitāmahavṛddhaprapitāmahebhyo gandhādidānamagnaukaraṇam avaśiṣṭānnaṁ prapitāmahādipātre kṣipet pitāmahapātrābhimantraṇaparyantakrameṇa samāpyāpi brāhmaṇapātrābhimantraṇam aṅguṣṭhaniveśanaṁ tilavikaraṇaṁ kṛtvā amukagotra etatte annaṁ saghṛtaṁ sapānīyaṁ savyañjanaṁ pratiṣiddhavarjitaṁ ye cātra tvā manuyāśca tvāmanu tasmai te svadhā iti
पितामह-प्रपितामह-वृद्धप्रपितामह को गन्धादि-दान और अग्नि में हवन करना चाहिए। शेष अन्न प्रपितामह आदि के पात्र में डालना चाहिए। पितामह के पात्र-अभिमन्त्रण तक की विधि पूरी कर, ब्राह्मण के पात्र का भी अभिमन्त्रण करना चाहिए। अँगूठा रखकर, तिल बिखेरकर — 'अमुक गोत्र, यह तुम्हारा अन्न, घी-जल-व्यंजन सहित, निषिद्ध-रहित; जो तुम्हारे पीछे और उनके पीछे हैं, उन्हें भी स्वधा' — यह कहना चाहिए।
श्लोक 6 (garuda.1.220.6)
ततो देवप्रभृतिभ्य अपोशानं दद्यात् । अतिथिप्राप्तौ अतिधिश्राद्धं कुर्यात् । अस्मिन्नवसरे विकिरणम् । पितामाहदौ प्रश्रं कृत्वा पितृब्राह्मणमों स्वदितं भवद्भिरिति प्रश्रः । ओं अमुकगोत्र मत्पितः अमुकशर्मन् सपत्नीक एष ते पिण्डो ये चात्रत्वामनुयाश्च त्वामनु तस्मै स्वधेति पिण्डपात्रमच्छिद्रमस्तु । ततः सङ्कल्प सिद्धिवाचनं समाप्य पिण्डं द्विधा कृत्वा ये समानाः सुमनस इति मन्त्रद्वयं पठित्वा पितामहवृद्धप्रपितामहपात्रेषु क्षिपेत् । पिण्डेषु गन्धादिकं दत्त्वा पिण्डचालनम् । अतिथिब्राह्मणे स्वदितादिप्रश्रः । ब्राह्मणानामाचमनम् । भुक्तिक्रमेण ताम्बूलदानम् । सुप्रोक्षितमस्तु शिवा आपः सन्तुवृद्धप्रपितामहक्रमेण ब्राह्मणहस्ते जलदानम् । गोत्रस्याक्षय्यमस्तु पितृब्राह्मणहस्ते उपतिष्टतामिति सतिजलदानम्
tato devaprabhṛtibhya apośānaṁ dadyāt atithiprāptau atidhiśrāddhaṁ kuryāt asminnavasare vikiraṇam pitāmāhadau praśraṁ kṛtvā pitṛbrāhmaṇamoṁ svaditaṁ bhavadbhiriti praśraḥ oṁ amukagotra matpitaḥ amukaśarman sapatnīka eṣa te piṇḍo ye cātratvāmanuyāśca tvāmanu tasmai svadheti piṇḍapātramacchidramastu tataḥ saṅkalpa siddhivācanaṁ samāpya piṇḍaṁ dvidhā kṛtvā ye samānāḥ sumanasa iti mantradvayaṁ paṭhitvā pitāmahavṛddhaprapitāmahapātreṣu kṣipet piṇḍeṣu gandhādikaṁ dattvā piṇḍacālanam atithibrāhmaṇe svaditādipraśraḥ brāhmaṇānāmācamanam bhuktikrameṇa tāmbūladānam suprokṣitamastu śivā āpaḥ santuvṛddhaprapitāmahakrameṇa brāhmaṇahaste jaladānam gotrasyākṣayyamastu pitṛbrāhmaṇahaste upatiṣṭatāmiti satijaladānam
फिर देवताओं आदि को कुल्ला देना चाहिए। अतिथि आने पर अतिथि-श्राद्ध करना चाहिए; इस अवसर पर अन्न बिखेरना चाहिए। पितामह आदि से प्रश्न कर, पिता-ब्राह्मण से — 'ॐ क्या आपको स्वादिष्ट लगा?' — यह प्रश्न है। 'अमुक गोत्र, मेरे पिता, अमुक शर्मन्, पत्नी सहित — यह तुम्हारा पिण्ड, जो तुम्हारे पीछे और उनके पीछे हैं, उन्हें भी स्वधा' — पिण्ड-पात्र निर्दोष हो। फिर संकल्प-सिद्धि का वाचन पूरा कर, पिण्ड को दो भागों में बाँटकर 'जो समान मन वाले' — यह दो मन्त्र पढ़कर पितामह-वृद्धप्रपितामह के पात्रों में डालना चाहिए। पिण्डों में गन्धादि देकर पिण्ड-संचालन करना चाहिए। अतिथि-ब्राह्मण से 'स्वादिष्ट लगा' आदि प्रश्न, ब्राह्मणों का आचमन, भोजन-क्रम में ताम्बूल-दान। 'भलीभाँति सिंचित हो, जल कल्याणकारी हों' — वृद्धप्रपितामह के क्रम से ब्राह्मण के हाथ में जल देना चाहिए। 'गोत्र अक्षय हो' — पितृ-ब्राह्मण के हाथ में 'उपस्थित हों' कहते हुए जल देना चाहिए।
श्लोक 7 (garuda.1.220.7)
अघोराः पितरः सन्तु अस्त्वित्युक्ते स्वधां वाचयिण्य इति पितामाहदिब्राह्मणानुज्ञापनम्
aghorāḥ pitaraḥ santu astvityukte svadhāṁ vācayiṇya iti pitāmāhadibrāhmaṇānujñāpanam
'पितर क्रोध-रहित हों' — 'हो' कहे जाने पर 'मैं स्वधा कहलवाऊँगा' — यह पितामह आदि ब्राह्मणों से अनुमति लेना है।
श्लोक 8 (garuda.1.220.8)
ओं वाच्यतां इत्युक्ते ओं पितामहादिभ्यः स्वधोच्यताम् । अस्तु स्वधेत्युक्ते पितृब्राह्मण पितृभ्यः स्वधोच्यतामिति । अस्तु स्वधेत्युक्ते ओं ऊर्जं वहन्तीरिति दक्षिणाभिमुखवारिधारात्यागः । ओं विश्वेदेवा अस्मिन् यज्ञे प्रीयन्तामिति देवब्राह्मणहस्ते ओं यवोदकदानम् । ओं देवताभ्य इति त्रिर्जपः
oṁ vācyatāṁ ityukte oṁ pitāmahādibhyaḥ svadhocyatām astu svadhetyukte pitṛbrāhmaṇa pitṛbhyaḥ svadhocyatāmiti astu svadhetyukte oṁ ūrjaṁ vahantīriti dakṣiṇābhimukhavāridhārātyāgaḥ oṁ viśvedevā asmin yajñe prīyantāmiti devabrāhmaṇahaste oṁ yavodakadānam oṁ devatābhya iti trirjapaḥ
'ॐ कहलवाओ' कहे जाने पर — 'ॐ पितामह आदि को स्वधा कहा जाए' — 'हो, स्वधा' कहे जाने पर, पितृ-ब्राह्मण से 'पिता को स्वधा कहा जाए' — 'हो, स्वधा' कहे जाने पर — 'ॐ बल धारण करने वाली' — कहते हुए दक्षिण की ओर जल-धारा त्यागनी चाहिए। 'ॐ विश्वेदेव इस यज्ञ में प्रसन्न हों' — देव-ब्राह्मण के हाथ में जौ-जल देना चाहिए। 'ॐ देवताओं को' — यह तीन बार जपना चाहिए।
श्लोक 9 (garuda.1.220.9)
पिण्डपात्राणि चालयित्वा आचम्य पितामहादिभ्यो दक्षिणां दत्त्वा ततः पितृ ब्राह्मणाय आशिषो मे प्रदीयन्तामित्याशीः प्रार्थनम् । प्रतिगृह्यतामित्युक्ते दातारो नोऽभिवर्धन्तामिति पात्रमुत्तानं कृत्वा वाजे वाजेदृविसर्जनम् । अभिरण्यतामिति पितृब्राह्मणविसर्जनम्
piṇḍapātrāṇi cālayitvā ācamya pitāmahādibhyo dakṣiṇāṁ dattvā tataḥ pitṛ brāhmaṇāya āśiṣo me pradīyantāmityāśīḥ prārthanam pratigṛhyatāmityukte dātāro no'bhivardhantāmiti pātramuttānaṁ kṛtvā vāje vājedṛvisarjanam abhiraṇyatāmiti pitṛbrāhmaṇavisarjanam
पिण्ड-पात्रों को हिलाकर, आचमन कर, पितामह आदि को दक्षिणा देकर, फिर पितृ-ब्राह्मण से 'मुझे आशीर्वाद दें' — यह प्रार्थना है। 'ग्रहण करो' कहे जाने पर 'दाता बढ़ें' कहते हुए पात्र सीधा कर 'बल में बल' आदि से विसर्जन करना चाहिए। 'पधारो' — यह पितृ-ब्राह्मण का विसर्जन है।
श्लोक 10 (garuda.1.220.10)
सपिण्डीकरणश्राद्धं व्यासप्रोक्तं मया तव । श्राद्धं विष्णुः श्राद्धकर्ता फलं श्राद्धादिकं हरिः
sapiṇḍīkaraṇaśrāddhaṁ vyāsaproktaṁ mayā tava śrāddhaṁ viṣṇuḥ śrāddhakartā phalaṁ śrāddhādikaṁ hariḥ
इस प्रकार व्यास द्वारा कहा गया सपिण्डीकरण-श्राद्ध मैंने तुमसे कहा। विष्णु ही श्राद्ध हैं, विष्णु ही श्राद्ध-कर्ता हैं, और हरि ही श्राद्ध का फल हैं।