Skip to main content

पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 81

सर्वतीर्थ माहात्म्य

अध्याय 80अध्याय-सूचीअध्याय 82

श्लोक 1 (garuda.1.81.1)

सूत उवाच । सर्वतीर्थानि वक्ष्यामि गङ्गा तीर्थोत्तमोत्तमा । सर्वत्र सुलभा गङ्गात्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

sūta uvāca sarvatīrthāni vakṣyāmi gaṅgā tīrthottamottamā sarvatra sulabhā gaṅgātriṣu sthāneṣu durlabhā

सूत जी ने कहा — अब मैं समस्त तीर्थों का वर्णन करूँगा; उन सबमें गंगा सर्वश्रेष्ठ तीर्थ है। गंगा सर्वत्र सुलभ है, किन्तु तीन स्थानों में वह विशेष रूप से दुर्लभ (अर्थात् दुर्लभ फलदायी) है।

श्लोक 2 (garuda.1.81.2)

गङ्गाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे । प्रयागं परमं तीर्थं मृतानां भुक्तिमुक्तिदम्

gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṅgame prayāgaṁ paramaṁ tīrthaṁ mṛtānāṁ bhuktimuktidam

गंगाद्वार में, प्रयाग में और गंगा-सागर के संगम में — इनमें प्रयाग परम तीर्थ है, जो मृतकों को भोग और मोक्ष दोनों प्रदान करने वाला है।

श्लोक 3 (garuda.1.81.3)

सेवनात्कृतपिण्डानां पापजित्कामदं नृणाम् । वाराणसी परं तीर्थं विश्वेशो यत्र केशवः

sevanātkṛtapiṇḍānāṁ pāpajitkāmadaṁ nṛṇām vārāṇasī paraṁ tīrthaṁ viśveśo yatra keśavaḥ

वहाँ पिण्डदान करने से पाप नष्ट होता है और मनुष्यों की कामनाएँ पूर्ण होती हैं। वाराणसी परम तीर्थ है, जहाँ विश्वेश्वर स्वयं केशव हैं।

श्लोक 4 (garuda.1.81.4)

कुरुक्षेत्रं परं तीर्थं दानाद्यैर्भुक्तिमुक्तिदम् । प्रभासं परं तीर्थं सोमनाथो हि तत्र च

kurukṣetraṁ paraṁ tīrthaṁ dānādyairbhuktimuktidam prabhāsaṁ paraṁ tīrthaṁ somanātho hi tatra ca

कुरुक्षेत्र परम तीर्थ है, जो दान आदि के द्वारा भोग और मोक्ष देने वाला है; प्रभास परम तीर्थ है, जहाँ सोमनाथ स्वयं विराजते हैं।

श्लोक 5 (garuda.1.81.5)

द्वारका च पुरी रम्या भुक्तिमुक्तिप्रदायिका । प्राची सरस्वती पुण्या सप्तसारस्वतं परम्

dvārakā ca purī ramyā bhuktimuktipradāyikā prācī sarasvatī puṇyā saptasārasvataṁ param

द्वारका, वह रमणीय नगरी, भोग और मोक्ष दोनों देने वाली है; पुण्यमयी प्राची सरस्वती और सप्तसारस्वत तीर्थ परम श्रेष्ठ हैं।

श्लोक 6 (garuda.1.81.6)

केदारं सर्वपापघ्नं स (श) म्भलग्राम उत्तमः । नरनारायणं तीर्थं मुक्त्यै वदरिकाश्रमः

kedāraṁ sarvapāpaghnaṁ sa (śa) mbhalagrāma uttamaḥ naranārāyaṇaṁ tīrthaṁ muktyai vadarikāśramaḥ

केदार सर्वपापनाशक है, और शाम्भलग्राम उत्तम है; नरनारायण तीर्थ है, और बदरिकाश्रम मुक्ति देने वाला है।

श्लोक 7 (garuda.1.81.7)

श्वेतद्वीपं पुरी माया नैमिषं पुष्करं परम् । अयोध्यां चार्घ्यतीर्थं तु चित्रकूटं च गोमती

śvetadvīpaṁ purī māyā naimiṣaṁ puṣkaraṁ param ayodhyāṁ cārghyatīrthaṁ tu citrakūṭaṁ ca gomatī

श्वेतद्वीप, मायापुरी, नैमिष और उत्तम पुष्कर; अर्घ्यदान योग्य अयोध्या तीर्थ, तथा चित्रकूट और गोमती —

श्लोक 8 (garuda.1.81.8)

वैनायकं महीतीर्थं रामगिर्य्याश्रमं परम् । काञ्चीपुरी तुङ्गभद्रा श्रीशैलं सेतुबन्धनम्

vaināyakaṁ mahītīrthaṁ rāmagiryyāśramaṁ param kāñcīpurī tuṅgabhadrā śrīśailaṁ setubandhanam

वैनायक भूतल का महातीर्थ है, और रामगिर्याश्रम परम श्रेष्ठ है; काञ्चीपुरी, तुंगभद्रा, श्रीशैल और सेतुबन्धन —

श्लोक 9 (garuda.1.81.9)

रामेश्वरं परं तीर्थं कार्त्तिकेयं तथोत्तमम् । भृगुतुङ्गं कामतीर्थं तीर्थं चामरकंटकम्

rāmeśvaraṁ paraṁ tīrthaṁ kārttikeyaṁ tathottamam bhṛgutuṅgaṁ kāmatīrthaṁ tīrthaṁ cāmarakaṁṭakam

रामेश्वर परम तीर्थ है, तथा कार्त्तिकेय-क्षेत्र भी उत्तम है; भृगुतुंग, कामतीर्थ, और अमरकंटक तीर्थ —

श्लोक 10 (garuda.1.81.10)

उज्जयिन्यां महाकालः कुब्जके श्रीधरो हरिः । कुब्जाम्रकं महातीर्थं कालसर्पिश्च कामदम्

ujjayinyāṁ mahākālaḥ kubjake śrīdharo hariḥ kubjāmrakaṁ mahātīrthaṁ kālasarpiśca kāmadam

उज्जयिनी में महाकाल हैं, कुब्जक में श्रीधर हरि हैं; कुब्जाम्रक महातीर्थ है, और कालसर्पि कामनाएँ पूर्ण करने वाला है।

श्लोक 11 (garuda.1.81.11)

महाकेशी च कावेरी चन्द्रभागा विपाशया । एकाम्रं च तथा तीर्थं ब्रह्मेशं देवकोटकम्

mahākeśī ca kāverī candrabhāgā vipāśayā ekāmraṁ ca tathā tīrthaṁ brahmeśaṁ devakoṭakam

महाकेशी, कावेरी, चन्द्रभागा और विपाशा (व्यास) नदी; एकाम्र तीर्थ, तथा देवकोटक में ब्रह्मेश तीर्थ —

श्लोक 12 (garuda.1.81.12)

मथुरा च पुरी रम्या शोणश्चैव महानदः । जम्बूसरो महातीर्थं तानि तीर्थानि विद्धि च

mathurā ca purī ramyā śoṇaścaiva mahānadaḥ jambūsaro mahātīrthaṁ tāni tīrthāni viddhi ca

मथुरा, वह रमणीय नगरी, और महानद शोण; जम्बूसर महातीर्थ है — इन सबको तीर्थ जानो।

श्लोक 13 (garuda.1.81.13)

सूर्य्यः शिवो गणो देवी हरिर्यत्र च तिष्ठति । एतेषु च यथान्येषु स्नानं दानं जपस्तपः

sūryyaḥ śivo gaṇo devī hariryatra ca tiṣṭhati eteṣu ca yathānyeṣu snānaṁ dānaṁ japastapaḥ

जहाँ सूर्य, शिव, गणेश, देवी और हरि विराजमान हैं — इन तथा अन्य ऐसे ही स्थानों में स्नान, दान, जप और तप,

श्लोक 14 (garuda.1.81.14)

पूजा श्राद्धं पिण्डदानं सर्वं भवति चाक्षयम् । शालग्रामं सर्वदं स्यात्तीर्थं पशुपतेः परम्

pūjā śrāddhaṁ piṇḍadānaṁ sarvaṁ bhavati cākṣayam śālagrāmaṁ sarvadaṁ syāttīrthaṁ paśupateḥ param

पूजा, श्राद्ध और पिण्डदान — सब अक्षय फल देने वाले होते हैं। शालग्राम सर्वदाता तीर्थ है, जो पशुपति का परम तीर्थ है।

श्लोक 15 (garuda.1.81.15)

कोकामुखं च वाराहं भा (भु) ण्डीरं स्वामिसंज्ञकम् । लो (मो) हदण्डे महाविष्णुर्मन्दारे मधुसूदनः

kokāmukhaṁ ca vārāhaṁ bhā (bhu) ṇḍīraṁ svāmisaṁjñakam lo (mo) hadaṇḍe mahāviṣṇurmandāre madhusūdanaḥ

कोकामुख, वाराह, स्वामी नामक भण्डीर तीर्थ; लोहदण्ड में महाविष्णु हैं, मन्दार में मधुसूदन हैं।

श्लोक 16 (garuda.1.81.16)

कामरूपं महातीर्थं कामाख्या (क्षा) यत्र तिष्ठति । पुण्ड्रवर्द्धनकं तीर्थं कार्त्तिकेयश्च यत्र च

kāmarūpaṁ mahātīrthaṁ kāmākhyā (kṣā) yatra tiṣṭhati puṇḍravarddhanakaṁ tīrthaṁ kārttikeyaśca yatra ca

कामरूप महातीर्थ है, जहाँ कामाख्या देवी विराजती हैं; पुण्ड्रवर्धन तीर्थ है, जहाँ कार्त्तिकेय भी हैं।

श्लोक 17 (garuda.1.81.17)

विरजस्तु महातीर्थं तीर्थं श्रीपुरुषोत्तमम् । महेन्द्रपर्वतस्तीर्थं कावेरी च नदी परा

virajastu mahātīrthaṁ tīrthaṁ śrīpuruṣottamam mahendraparvatastīrthaṁ kāverī ca nadī parā

विरज महातीर्थ है, तथा श्री पुरुषोत्तम तीर्थ (पुरी) भी; महेन्द्र पर्वत तीर्थ है, और श्रेष्ठ कावेरी नदी भी।

श्लोक 18 (garuda.1.81.18)

गोदावरी महातीर्थं पयोष्णी वरदा नदी । विन्ध्यः पापहरं तीर्थं नर्मदाभेद उत्तमः

godāvarī mahātīrthaṁ payoṣṇī varadā nadī vindhyaḥ pāpaharaṁ tīrthaṁ narmadābheda uttamaḥ

गोदावरी महातीर्थ है, पयोष्णी और वरदा नदियाँ भी; विन्ध्य पापहर तीर्थ है, और नर्मदाभेद उत्तम है।

श्लोक 19 (garuda.1.81.19)

गोकर्णं परमं तीर्थं तीर्थं माहिष्मती पुरी । कालञ्जरं महीतीर्थं शुक्लतीर्थमनुत्तमम्

gokarṇaṁ paramaṁ tīrthaṁ tīrthaṁ māhiṣmatī purī kālañjaraṁ mahītīrthaṁ śuklatīrthamanuttamam

गोकर्ण परम तीर्थ है, तथा माहिष्मती नगरी भी तीर्थ है; कालंजर भूतल का महातीर्थ है, और शुक्लतीर्थ अनुपम है।

श्लोक 20 (garuda.1.81.20)

कृते शौचे मुक्तिदं च शार्ङ्गधारी तदन्तिके । विरजं सर्वदं तीर्थं स्वर्णाक्षं तीर्थमुत्तमम्

kṛte śauce muktidaṁ ca śārṅgadhārī tadantike virajaṁ sarvadaṁ tīrthaṁ svarṇākṣaṁ tīrthamuttamam

शुद्धि होने पर यह मुक्ति देने वाला है, और उसके निकट शार्ङ्गधारी हैं; विरज सर्वदाता तीर्थ है, और स्वर्णाक्ष परम तीर्थ है।

श्लोक 21 (garuda.1.81.21)

नन्दितीर्थं मुक्तिदं च कोटितीर्थफलप्रदम् । नासिक्यं च महातीर्थं गोवर्द्धनमतः परम्

nanditīrthaṁ muktidaṁ ca koṭitīrthaphalapradam nāsikyaṁ ca mahātīrthaṁ govarddhanamataḥ param

नन्दितीर्थ मुक्ति देने वाला है, और करोड़ों तीर्थों का फल देने वाला है; नासिक्य महातीर्थ है, और उससे आगे गोवर्धन है।

श्लोक 22 (garuda.1.81.22)

कृष्णवेणीं भीमरथीं गण्डकीं या त्विरावती । तीर्थं बिन्दुसरः पुण्यं विष्णुपादोदकं परम्

kṛṣṇaveṇīṁ bhīmarathīṁ gaṇḍakīṁ yā tvirāvatī tīrthaṁ bindusaraḥ puṇyaṁ viṣṇupādodakaṁ param

कृष्णवेणी, भीमरथी, गण्डकी और इरावती नदी; बिन्दुसरोवर पुण्य तीर्थ है, और विष्णुपादोदक परम तीर्थ है।

श्लोक 23 (garuda.1.81.23)

ब्रह्मध्यानं परं तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः । दमस्तीर्थं तु परमं भवशुद्धिः परं तथा

brahmadhyānaṁ paraṁ tīrthaṁ tīrthamindriyanigrahaḥ damastīrthaṁ tu paramaṁ bhavaśuddhiḥ paraṁ tathā

ब्रह्मचिन्तन परम तीर्थ है, और इन्द्रियनिग्रह भी तीर्थ है; दम परम तीर्थ है, और भावशुद्धि भी वैसे ही परम तीर्थ है।

श्लोक 24 (garuda.1.81.24)

ज्ञानह्रदे ध्यानजले रागद्वेषमलापहे । यः स्नाति मानसे तीर्थे स याति परमां गतिम्

jñānahrade dhyānajale rāgadveṣamalāpahe yaḥ snāti mānase tīrthe sa yāti paramāṁ gatim

ज्ञान के सरोवर में, ध्यानरूपी जल में, जो राग-द्वेष के मल का नाश करने वाला है — जो मन के उस तीर्थ में स्नान करता है, वह परम गति को प्राप्त होता है।

श्लोक 25 (garuda.1.81.25)

इदं तीर्थमिदं नेति ये नरा भेददर्शिनः । तेषां विधीयते तीर्थगमनं तत्फलं च यत्

idaṁ tīrthamidaṁ neti ye narā bhedadarśinaḥ teṣāṁ vidhīyate tīrthagamanaṁ tatphalaṁ ca yat

जो मनुष्य भेदबुद्धि रखते हुए कहते हैं कि 'यह तीर्थ है, यह नहीं' — उन्हीं के लिए तीर्थयात्रा और उसका फल विहित है।

श्लोक 26 (garuda.1.81.26)

सर्वं ब्रह्मेतियोऽवेति नातीर्थं तस्य किञ्चन । एतेषु स्नानदानानि श्राद्धं पिण्डमथाक्षयम्

sarvaṁ brahmetiyo'veti nātīrthaṁ tasya kiñcana eteṣu snānadānāni śrāddhaṁ piṇḍamathākṣayam

किन्तु जो जानता है कि सब कुछ ब्रह्म ही है, उसके लिए कुछ भी अतीर्थ नहीं है। इन सब में स्नान, दान, श्राद्ध और पिण्डदान अक्षय हो जाते हैं।

श्लोक 27 (garuda.1.81.27)

सर्वा नद्यः सर्वशैलाः तीर्थं देवादिसेवितम् । श्रीरङ्गं च हरेस्तीर्थं तापी श्रेष्ठा महानदी

sarvā nadyaḥ sarvaśailāḥ tīrthaṁ devādisevitam śrīraṅgaṁ ca harestīrthaṁ tāpī śreṣṭhā mahānadī

सभी नदियाँ और सभी पर्वत तीर्थ हैं, जो देवताओं आदि से सेवित हैं; श्रीरंगम हरि का तीर्थ है, और तापी महानदी श्रेष्ठ है।

श्लोक 28 (garuda.1.81.28)

सप्तगोदावरं तीर्थं तीर्थं कोणगिरिः परम् । महालक्ष्मीर्यत्र देवी प्रणीता परमा नदी

saptagodāvaraṁ tīrthaṁ tīrthaṁ koṇagiriḥ param mahālakṣmīryatra devī praṇītā paramā nadī

सप्तगोदावर तीर्थ है, और कोणगिरि तीर्थ परम श्रेष्ठ है; जहाँ देवी महालक्ष्मी विराजती हैं, और परम श्रेष्ठ नदी प्रणीता है।

श्लोक 29 (garuda.1.81.29)

सह्याद्रौ देवदेवेश एकवीरः सुरेश्वरी । गङ्गाद्वारे कुशावर्त्ते विन्ध्यके नीलपर्वते स्नात्वा कनखले तीर्थे स भवेन्न पुनर्भवे ।

sahyādrau devadeveśa ekavīraḥ sureśvarī gaṅgādvāre kuśāvartte vindhyake nīlaparvate snātvā kanakhale tīrthe sa bhavenna punarbhave

सह्याद्रि पर्वत पर देवदेवेश, एकवीर और सुरेश्वरी हैं; गंगाद्वार में, कुशावर्त में, विन्ध्यक में, नीलपर्वत में —

श्लोक 30 (garuda.1.81.30)

सूत उवाच । एतान्यन्यानि तीर्थानि स्नानाद्यैः सर्वदानि हि

sūta uvāca etānyanyāni tīrthāni snānādyaiḥ sarvadāni hi

कनखल तीर्थ में स्नान करके मनुष्य पुनः जन्म नहीं लेता। — सूत जी ने कहा — ये तथा अन्य तीर्थ, स्नान आदि के द्वारा सब कुछ देने वाले हैं —

श्लोक 31 (garuda.1.81.31)

श्रुत्वाऽब्रवीद्धरेर्ब्रह्मा व्यासं दक्षादिसंयुतम् । एतान्युक्त्वा च तीर्थानि पुनस्तीर्थोत्तमोत्तमम् । गयाख्यं प्राह सर्वेषामक्षयं ब्रह्मलोकदम्

śrutvā'bravīddharerbrahmā vyāsaṁ dakṣādisaṁyutam etānyuktvā ca tīrthāni punastīrthottamottamam gayākhyaṁ prāha sarveṣāmakṣayaṁ brahmalokadam

यह सुनकर ब्रह्मा जी ने दक्ष आदि सहित व्यास जी से कहा — इन तीर्थों का वर्णन करके, उन्होंने पुनः सबके परम श्रेष्ठ, अक्षय और ब्रह्मलोक देने वाले गया नामक तीर्थ को बताया।

अध्याय 80अध्याय-सूचीअध्याय 82