Skip to main content

पूर्वखण्ड — आचारकाण्ड · अध्याय 87

चौदह मनु एवं उनके वंशों का वर्णन

अध्याय 86अध्याय-सूचीअध्याय 88

श्लोक 1 (garuda.1.87.1)

हरिरुवाच । चतुर्दशमनून्वक्ष्ये तत्सुताश्च शुकादिकान् । मनुः स्वायम्भुवः पूर्वमग्निघ्राद्याश्च तत्सुताः

hariruvāca caturdaśamanūnvakṣye tatsutāśca śukādikān manuḥ svāyambhuvaḥ pūrvamagnighrādyāśca tatsutāḥ

हरि ने कहा — मैं चौदह मनुओं का तथा उनके पुत्रों का वर्णन करूँगा। पहले मनु स्वायम्भुव हुए, जिनके पुत्र अग्निध्र आदि थे।

श्लोक 2 (garuda.1.87.2)

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजा ऋषयः सप्तकीर्त्तिताः

marīciratryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ vasiṣṭhaśca mahātejā ṛṣayaḥ saptakīrttitāḥ

मरीचि, अत्रि, अंगिरा, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु, और महातेजस्वी वसिष्ठ — ये सात ऋषि (उस मन्वन्तर के) कहे गए हैं।

श्लोक 3 (garuda.1.87.3)

जयाख्याशाचमिताख्याश्च शुक्रा यामास्तथैव च । गणा द्वादशकाश्चैति चत्वारः सोमपायिनः

jayākhyāśācamitākhyāśca śukrā yāmāstathaiva ca gaṇā dvādaśakāścaiti catvāraḥ somapāyinaḥ

जय, अचमित, शुक्र, तथा याम नामक चार गण, प्रत्येक बारह की संख्या में, सोमपान करने वाले थे।

श्लोक 4 (garuda.1.87.4)

विश्वभुग्वामदेवेन्द्रो बाष्कलिस्तदरिर्ह्यभूत् । स हतो विष्णुना दैत्यश्चक्रेण सुमहात्मना

viśvabhugvāmadevendro bāṣkalistadarirhyabhūt sa hato viṣṇunā daityaścakreṇa sumahātmanā

विश्वभुक्-वामदेव इन्द्र थे, और उनका शत्रु बाष्कलि दैत्य था; वह महात्मा विष्णु के चक्र से मारा गया।

श्लोक 5 (garuda.1.87.5)

मनुः स्वारोचिषश्चाथ तत्पुत्रो मण्डलेश्वरः । चैत्रको विनतश्चैव कर्णान्तो विद्युतो रविः

manuḥ svārociṣaścātha tatputro maṇḍaleśvaraḥ caitrako vinataścaiva karṇānto vidyuto raviḥ

तत्पश्चात् मनु स्वारोचिष हुए; उनके पुत्र मण्डलेश्वर, चैत्रक, विनत, कर्णान्त, विद्युत और रवि थे।

श्लोक 6 (garuda.1.87.6)

बृहद्गुणो नभश्चैव महाबलपराक्रमः । ऊर्ज स्तम्बस्तथा प्राण ऋषभो निश्चल (र) स्तथा

bṛhadguṇo nabhaścaiva mahābalaparākramaḥ ūrja stambastathā prāṇa ṛṣabho niścala (ra) stathā

तथा महाबलपराक्रमी बृहद्गुण और नभ थे; ऊर्ज, स्तम्ब, प्राण, ऋषभ और निश्चर —

श्लोक 7 (garuda.1.87.7)

दत्तो (म्भो) लिश्चावरीवांश्च ऋष्यः सप्तकीर्त्तिताः । तुषिता द्वादश प्रोक्तास्तथा पारावताश्च ये

datto (mbho) liścāvarīvāṁśca ṛṣyaḥ saptakīrttitāḥ tuṣitā dvādaśa proktāstathā pārāvatāśca ye

दत्त (अथवा दम्भोलि), और अवरीवान् — ये सात ऋषि कहे गए हैं। तुषित नामक बारह देवगण, तथा पारावत गण भी थे।

श्लोक 8 (garuda.1.87.8)

इन्द्रो विपश्चिद्देवानां तद्रिपुः पुरुकृत्सरः । जघान हस्तिरूपेण भगवान्मधुसूदनः

indro vipaściddevānāṁ tadripuḥ purukṛtsaraḥ jaghāna hastirūpeṇa bhagavānmadhusūdanaḥ

विपश्चित् देवताओं के इन्द्र थे, और उनका शत्रु पुरुकृत्सर था; भगवान् मधुसूदन ने हाथी के रूप में उसका वध किया।

श्लोक 9 (garuda.1.87.9)

औत्तमस्य मनोः पुत्रा आजश्च परशुस्तथा । विनीतश्च सुकेतुश्च सुमित्रः सुबलः शुचिः

auttamasya manoḥ putrā ājaśca paraśustathā vinītaśca suketuśca sumitraḥ subalaḥ śuciḥ

मनु औत्तम के पुत्र अज, परशु, विनीत, सुकेतु, सुमित्र, सुबल और शुचि थे।

श्लोक 10 (garuda.1.87.10)

देवो देवावृधो रुद्र ! महोत्साहोजितस्तथा । रथौजा ऊर्द्ध्वबाहुश्च शरणश्चानघो मुनिः

devo devāvṛdho rudra ! mahotsāhojitastathā rathaujā ūrddhvabāhuśca śaraṇaścānagho muniḥ

देव, देवावृध — हे रुद्र! — महोत्साह, ओजित, रथौज, ऊर्ध्वबाहु, और निष्पाप मुनि शरण —

श्लोक 11 (garuda.1.87.11)

सुतपाः शङ्कुरित्येते ऋषयः सप्त कीर्त्तिताः । वशवर्त्तिस्वधामानः शिवाः सत्याः प्रतर्दनाः

sutapāḥ śaṅkurityete ṛṣayaḥ sapta kīrttitāḥ vaśavarttisvadhāmānaḥ śivāḥ satyāḥ pratardanāḥ

तथा सुतपा और शंकु — ये सात ऋषि कहे गए हैं। वशवर्ती, स्वधामा, शिव, सत्य और प्रतर्दन —

श्लोक 12 (garuda.1.87.12)

पञ्च देवगणाः प्रोक्ता सर्वे द्वादशकास्तु ते । इन्द्रः स्वशान्तिस्तच्छुक्रः प्रलम्बो नाम दानवः

pañca devagaṇāḥ proktā sarve dvādaśakāstu te indraḥ svaśāntistacchukraḥ pralambo nāma dānavaḥ

ये पाँच देवगण कहे गए, सब बारह-बारह की संख्या में। इन्द्र स्वशान्ति थे, और प्रलम्ब नामक दानव शत्रु था।

श्लोक 13 (garuda.1.87.13)

मत्स्यरूपी हरिर्विष्णुस्तं जघान च दानवम् । तामसस्य मनोः पुत्रा जानुजङ्घोऽथ निर्भयः

matsyarūpī harirviṣṇustaṁ jaghāna ca dānavam tāmasasya manoḥ putrā jānujaṅgho'tha nirbhayaḥ

मत्स्यरूपधारी हरि विष्णु ने उस दानव का वध किया। अब मनु तामस के पुत्रों को सुनो — जानुजंघ और निर्भय,

श्लोक 14 (garuda.1.87.14)

नवख्यातिर्नयश्चैव प्रियभृत्यो विविक्षिपः । हवुष्कधिः प्रस्तलाक्षः कृबन्धुः कृतस्तथा

navakhyātirnayaścaiva priyabhṛtyo vivikṣipaḥ havuṣkadhiḥ prastalākṣaḥ kṛbandhuḥ kṛtastathā

नवख्याति, नय, प्रियभृत्य, विविक्षिप, हवुष्कधि, प्रस्तलाक्ष, कृबन्धु और कृत —

श्लोक 15 (garuda.1.87.15)

ज्योतिर्धामा पृथुः (धृष्ट) काव्यश्चैत्रश्चेताग्निहेमकाः (कौ) । मुनयः कीर्त्तिताः सप्त सुरागाः सुधियस्तथा

jyotirdhāmā pṛthuḥ (dhṛṣṭa) kāvyaścaitraścetāgnihemakāḥ (kau) munayaḥ kīrttitāḥ sapta surāgāḥ sudhiyastathā

ज्योतिर्धामा, पृथु (अथवा धृष्ट), काव्य, चैत्र, चेताग्नि और हेमक — ये सात मुनि कहे गए। सुराग और सुधि —

श्लोक 16 (garuda.1.87.16)

हरयो देवतानां च चत्वारः पञ्च (सप्त) विंशकाः । गणा इन्द्रः शिविस्तस्य शत्रुर्भोमरथाः स्मृताः

harayo devatānāṁ ca catvāraḥ pañca (sapta) viṁśakāḥ gaṇā indraḥ śivistasya śatrurbhomarathāḥ smṛtāḥ

तथा देवताओं के हरि नामक चार (अथवा सात) गण, प्रत्येक सत्ताईस की संख्या में। इन्द्र शिवि थे, और उनका शत्रु भौमरथ कहा गया।

श्लोक 17 (garuda.1.87.17)

हरिणा कूर्मरूपेण हतो भीमरथोऽसुरः । रैवतस्य मनोः पुत्रो महा प्राणश्च साधकः

hariṇā kūrmarūpeṇa hato bhīmaratho'suraḥ raivatasya manoḥ putro mahā prāṇaśca sādhakaḥ

कूर्मरूपधारी हरि ने असुर भीमरथ का वध किया। मनु रैवत के पुत्र महाप्राण और साधक थे,

श्लोक 18 (garuda.1.87.18)

वन (ल) बन्धुर्निरमित्रः प्रत्यङ्गः परहा शुचिः । दृढव्रतः केतुश्रृङ्गं ऋषयस्तस्य वर्ण्यते

vana (la) bandhurniramitraḥ pratyaṅgaḥ parahā śuciḥ dṛḍhavrataḥ ketuśrṛṅgaṁ ṛṣayastasya varṇyate

वनबन्धु (अथवा वलबन्धु), निरमित्र, प्रत्यंग, परहा, शुचि, दृढव्रत, केतुशृंग — उस मन्वन्तर के ऋषि इस प्रकार वर्णित हैं —

श्लोक 19 (garuda.1.87.19)

वेदश्रीर्वेदबाहुश्च ऊर्द्ध्वबाहुस्तथैव च । हिरण्यरोमा पर्जन्यः सत्यनेत्रः (नामा) स्वधाम च

vedaśrīrvedabāhuśca ūrddhvabāhustathaiva ca hiraṇyaromā parjanyaḥ satyanetraḥ (nāmā) svadhāma ca

वेदश्री, वेदबाहु, तथा ऊर्ध्वबाहु, हिरण्यरोमा, पर्जन्य, सत्यनेत्र (अथवा सत्यनामा), और स्वधाम।

श्लोक 20 (garuda.1.87.20)

अभूतरजसश्चैव तथा देवाश्वमेधसः । वैकुण्ठ (ण्ठाः श्चामृत (ता) श्चैव चत्वारो देवतागणाः

abhūtarajasaścaiva tathā devāśvamedhasaḥ vaikuṇṭha (ṇṭhāḥ ścāmṛta (tā) ścaiva catvāro devatāgaṇāḥ

अभूतरजस, देवाश्वमेध, वैकुण्ठ और अमृत — ये चार देवगण थे,

श्लोक 21 (garuda.1.87.21)

गणे चतुर्दश सुरा विभुरिन्द्रः प्रतापवान् । शान्तः शत्रुर्हतो दैत्यो हंसरूपेण विष्णुना

gaṇe caturdaśa surā vibhurindraḥ pratāpavān śāntaḥ śatrurhato daityo haṁsarūpeṇa viṣṇunā

प्रत्येक गण में चौदह देवता। विभु प्रतापी इन्द्र थे; शान्तस्वभाव दैत्य शत्रु का वध विष्णु ने हंसरूप में किया।

श्लोक 22 (garuda.1.87.22)

चाक्षुषस्य मनोः पुत्रा उरुः पुरुर्महाबलः । शतद्युम्नस्तपस्वी च सत्यबाहुः(क्यो) कृतिस्तथा

cākṣuṣasya manoḥ putrā uruḥ pururmahābalaḥ śatadyumnastapasvī ca satyabāhuḥ(kyo) kṛtistathā

मनु चाक्षुष के पुत्र उरु, महाबली पुरु, शतद्युम्न, तपस्वी, सत्यबाहु (अथवा सत्यक) और कृति थे,

श्लोक 23 (garuda.1.87.23)

अग्निष्णुरतिरात्रश्च सुद्युम्नश्च तथा नरः । हविष्मानुत्तमः श्रीमान्स्व (सु) धामा विरजस्तथा

agniṣṇuratirātraśca sudyumnaśca tathā naraḥ haviṣmānuttamaḥ śrīmānsva (su) dhāmā virajastathā

अग्निष्णु, अतिरात्र, सुद्युम्न, नर, हविष्मान्, उत्तम, श्रीमान्, सुधामा, और विरज,

श्लोक 24 (garuda.1.87.24)

अभिमानः सहिष्णुश्च मधुश्रीऋर्षयः स्मृताः । आर्य्याः प्रसूता भाव्याश्च लेखाश्च पृथुकास्तथा

abhimānaḥ sahiṣṇuśca madhuśrīṛrṣayaḥ smṛtāḥ āryyāḥ prasūtā bhāvyāśca lekhāśca pṛthukāstathā

अभिमान, सहिष्णु, और मधु — इनकी स्मृति ऋषियों के रूप में है। आर्य, प्रसूत, भाव्य, लेख और पृथुक —

श्लोक 25 (garuda.1.87.25)

अष्टकस्य गणाः पञ्च तथा प्रोक्ता दिवौकसाम् । इन्द्रो मनोजवः शत्रुर्महाकालो महाभुजः

aṣṭakasya gaṇāḥ pañca tathā proktā divaukasām indro manojavaḥ śatrurmahākālo mahābhujaḥ

ये देवताओं के पाँच गण कहे गए, प्रत्येक आठ की संख्या में। इन्द्र मनोजव थे, और महाबाहु महाकाल शत्रु था।

श्लोक 26 (garuda.1.87.26)

अश्वरूपेण स हतो हरिणा लोकधारिणा । मनोर्वैवस्वतस्येते पुत्रा विष्णुपरायणाः

aśvarūpeṇa sa hato hariṇā lokadhāriṇā manorvaivasvatasyete putrā viṣṇuparāyaṇāḥ

उसे लोकधारी हरि ने अश्वरूप में मारा। अब वैवस्वत मनु के पुत्रों को सुनो, जो विष्णुपरायण थे —

श्लोक 27 (garuda.1.87.27)

इक्ष्वाकुरथ नाभागो धृष्टः शर्यातिरेव च । नरिष्यन्तस्तथा पांशुर्नभो नेदिष्ठ एव च

ikṣvākuratha nābhāgo dhṛṣṭaḥ śaryātireva ca nariṣyantastathā pāṁśurnabho nediṣṭha eva ca

इक्ष्वाकु, नाभाग, धृष्ट, शर्याति, नरिष्यन्त, पांशु, नभ, नेदिष्ठ,

श्लोक 28 (garuda.1.87.28)

करूषश्च पृषध्रश्च सुद्युम्नश्च मनोः सुताः । अत्रिर्वसिष्ठो भगवाञ्जमदग्निश्च कश्यपः

karūṣaśca pṛṣadhraśca sudyumnaśca manoḥ sutāḥ atrirvasiṣṭho bhagavāñjamadagniśca kaśyapaḥ

करूष, पृषध्र और सुद्युम्न — ये मनु के पुत्र थे। अत्रि, भगवान् वसिष्ठ, जमदग्नि, कश्यप,

श्लोक 29 (garuda.1.87.29)

गौतमश्च भरद्वाजो विशामित्रोऽथ सप्तमः । तथा ह्येकोनपञ्चाशन्मरुतः परिकीर्त्तिताः

gautamaśca bharadvājo viśāmitro'tha saptamaḥ tathā hyekonapañcāśanmarutaḥ parikīrttitāḥ

गौतम, भरद्वाज, और सातवें विश्वामित्र — ये सप्तर्षि हैं। तथा उनचास मरुद्गण कहे गए हैं,

श्लोक 30 (garuda.1.87.30)

आदित्या वसवः साध्यागणा द्वादशकास्रयः । एकादशा तथा रुद्रा वसवोऽष्टौ प्रकीर्त्तिताः

ādityā vasavaḥ sādhyāgaṇā dvādaśakāsrayaḥ ekādaśā tathā rudrā vasavo'ṣṭau prakīrttitāḥ

आदित्य, वसु, साध्य — तीन गण, प्रत्येक बारह की संख्या में; तथा ग्यारह रुद्र और आठ वसु कहे गए हैं —

श्लोक 31 (garuda.1.87.31)

द्वावश्विनौ विनिर्दिष्टौ विश्वेदेवास्तथा दशा । दशौवाङ्गिरसो देवा नव देवगणास्तथा

dvāvaśvinau vinirdiṣṭau viśvedevāstathā daśā daśauvāṅgiraso devā nava devagaṇāstathā

दोनों अश्विनीकुमार, तथा दस विश्वेदेव भी; दस आंगिरस देवता, तथा नौ देवगण भी।

श्लोक 32 (garuda.1.87.32)

तेजस्वी नाम वै शक्रो हिरण्याक्षो रिपुः स्मृतः । हतो वराहरूपेण हरिण्याख्योऽथ विष्णुना

tejasvī nāma vai śakro hiraṇyākṣo ripuḥ smṛtaḥ hato varāharūpeṇa hariṇyākhyo'tha viṣṇunā

तेजस्वी नामक शक्र इन्द्र थे, और हिरण्याक्ष शत्रु कहा गया; उसे विष्णु ने वराह रूप में मारा।

श्लोक 33 (garuda.1.87.33)

वक्ष्ये मनोर्भविष्यस्य सावर्ण्याख्यस्य वै सुतान् । विजयश्चार्ववीरश्च निर्मोहः सत्यवाक्कृतिः

vakṣye manorbhaviṣyasya sāvarṇyākhyasya vai sutān vijayaścārvavīraśca nirmohaḥ satyavākkṛtiḥ

अब मैं भविष्य में होने वाले सावर्णि नामक मनु के पुत्रों को कहूँगा — विजय, अर्ववीर, निर्मोह, सत्यवाक्, कृति,

श्लोक 34 (garuda.1.87.34)

वरिष्ठश्च गरिष्ठश्च वाचः सङ्गतिरेव च । अश्वत्थामा कृपो व्यासो गालवो दीप्तिमानथ

variṣṭhaśca gariṣṭhaśca vācaḥ saṅgatireva ca aśvatthāmā kṛpo vyāso gālavo dīptimānatha

वरिष्ठ, गरिष्ठ, और वाचासंगति। अश्वत्थामा, कृप, व्यास, गालव, दीप्तिमान्,

श्लोक 35 (garuda.1.87.35)

ऋष्यश्रृङ्गस्तथा राम ऋषयः सप्त कीर्त्तिताः । सुतपा अमृताभाश्च मुख्याश्चापि तथा सुराः

ṛṣyaśrṛṅgastathā rāma ṛṣayaḥ sapta kīrttitāḥ sutapā amṛtābhāśca mukhyāścāpi tathā surāḥ

ऋष्यशृंग, और परशुराम — ये सात ऋषि कहे गए हैं। सुतपा, अमृताभ और मुख्य नामक देवगण होंगे,

श्लोक 36 (garuda.1.87.36)

तेषां गणस्तु देवाना मेकैको विंशकः स्मृतः । विरोचनसुतस्तेषां बलिरिन्द्रो भविष्यति

teṣāṁ gaṇastu devānā mekaiko viṁśakaḥ smṛtaḥ virocanasutasteṣāṁ balirindro bhaviṣyati

प्रत्येक देवगण बीस की संख्या में स्मरण किया गया है। विरोचन के पुत्र बलि उनके इन्द्र होंगे।

श्लोक 37 (garuda.1.87.37)

दत्त्वेमां याचमानाय विष्णवे यः पदत्रयम् । ऋद्धिमिन्द्रपदं हित्वा ततः सिद्धिमवाप्स्यति

dattvemāṁ yācamānāya viṣṇave yaḥ padatrayam ṛddhimindrapadaṁ hitvā tataḥ siddhimavāpsyati

जिसने याचक विष्णु (वामन) को यह पृथ्वी तीन पगों में दान कर दी, वह इन्द्रपद की ऋद्धि त्यागकर तत्पश्चात् सिद्धि प्राप्त करेगा।

श्लोक 38 (garuda.1.87.38)

वारुणेर्दक्षसावर्णेर्नवमस्य सुताञ्छृणु । धृतिकेतुर्दोप्तिकेतुः पञ्चहस्तो निरामयः । पृथुश्रवा बृहदूद्युम्न ऋचीको बृहतो गुणः

vāruṇerdakṣasāvarṇernavamasya sutāñchṛṇu dhṛtiketurdoptiketuḥ pañcahasto nirāmayaḥ pṛthuśravā bṛhadūdyumna ṛcīko bṛhato guṇaḥ

वरुण के पुत्र नवें मनु दक्षसावर्णि के पुत्रों को सुनो — धृतिकेतु, दीप्तिकेतु, पंचहस्त, निरामय, पृथुश्रवा, बृहद्द्युम्न, ऋचीक और बृहद्गुण,

श्लोक 39 (garuda.1.87.39)

मेधातिथिर्द्युतिश्चैव सबलो वसुरेव च । ज्योतिष्मान्हव्यकव्यौ च ऋषयो विभुरीश्वरः

medhātithirdyutiścaiva sabalo vasureva ca jyotiṣmānhavyakavyau ca ṛṣayo vibhurīśvaraḥ

मेधातिथि, द्युति, सबल, और वसु। ज्योतिष्मान्, हव्य और कव्य ऋषि होंगे — प्रतापी ईश्वर [इन्द्र होंगे],

श्लोक 40 (garuda.1.87.40)

परो मरीचिर्गर्भश्च स्व (सु) धर्माणश्च ते त्रयः । देशशत्रु) कालकाक्षस्तद्धन्ता पद्मनाभकः

paro marīcirgarbhaśca sva (su) dharmāṇaśca te trayaḥ deśaśatru) kālakākṣastaddhantā padmanābhakaḥ

पर, मरीचिगर्भ और सुधर्मा — ये तीन देवगण होंगे। शत्रु कालाक्ष होगा, जिसका वध पद्मनाभ (विष्णु) करेंगे।

श्लोक 41 (garuda.1.87.41)

(भविष्यन्ति तदा देवा एकैको द्वादशो गणः । तेषामिन्द्रो महावीर्यो भविष्यत्यद्भुतो हर ॥ ) धर्मपुत्रस्य पुत्रांस्तु दशमस्य मनोः श्रृणु । सुक्षेत्रश्चोत्तमौजाश्च भूरिश्रेण्यश्च वीर्य्यवान्

(bhaviṣyanti tadā devā ekaiko dvādaśo gaṇaḥ teṣāmindro mahāvīryo bhaviṣyatyadbhuto hara ) dharmaputrasya putrāṁstu daśamasya manoḥ śrṛṇu sukṣetraścottamaujāśca bhūriśreṇyaśca vīryyavān

(तब देवता प्रत्येक गण में बारह की संख्या में होंगे; हे हर! उनके इन्द्र अद्भुत महापराक्रमी होंगे।) — धर्म के पुत्र, दसवें मनु के पुत्रों को सुनो — सुक्षेत्र, उत्तमौजा, तथा वीर्यवान् भूरिश्रेण्य,

श्लोक 42 (garuda.1.87.42)

शतानीको निरमित्रो वृषसेनो जयद्रथः । भूरिद्युम्नः सुवर्चाश्च शान्तिरिन्द्रः प्रतापवान्

śatānīko niramitro vṛṣaseno jayadrathaḥ bhūridyumnaḥ suvarcāśca śāntirindraḥ pratāpavān

शतानीक, निरमित्र, वृषसेन, जयद्रथ, भूरिद्युम्न, और सुवर्चा। प्रतापी शान्ति इन्द्र होंगे —

श्लोक 43 (garuda.1.87.43)

अयो (पो) मूर्त्तिर्हविष्मांश्च सुकृतिश्चाव्ययस्तथा । नाभागोऽप्रतिमौजाश्च सौरभ ऋषयस्तथा

ayo (po) mūrttirhaviṣmāṁśca sukṛtiścāvyayastathā nābhāgo'pratimaujāśca saurabha ṛṣayastathā

अयोमूर्ति (अथवा अपोमूर्ति), हविष्मान्, सुकृति, अव्यय, नाभाग, अप्रतिमौजा, और सौरभ — ये ऋषि होंगे,

श्लोक 44 (garuda.1.87.44)

प्राणाख्याः शतसंख्यास्तु देवतानां गणस्तदा । तेषामिन्द्रश्च भविता शान्तिर्नाम महाबलः । बलिः शत्रुस्तं हरिश्च गदया घातयिष्यति

prāṇākhyāḥ śatasaṁkhyāstu devatānāṁ gaṇastadā teṣāmindraśca bhavitā śāntirnāma mahābalaḥ baliḥ śatrustaṁ hariśca gadayā ghātayiṣyati

और प्राण नामक देवगण उस समय सौ की संख्या में होगा। उनके इन्द्र महाबली शान्ति नामक होंगे; बलि शत्रु होगा, जिसे हरि गदा से मारेंगे।

श्लोक 45 (garuda.1.87.45)

रुद्र पुत्रस्य ते पुत्रान्वक्ष्याम्येकादशस्य तु । सर्वत्रगः सुशर्मा च देवानीकः पुरुर्गुरुः

rudra putrasya te putrānvakṣyāmyekādaśasya tu sarvatragaḥ suśarmā ca devānīkaḥ pururguruḥ

अब रुद्र-पुत्र ग्यारहवें मनु के पुत्रों को कहूँगा — सर्वत्रग, सुशर्मा, देवानीक, पुरु, गुरु,

श्लोक 46 (garuda.1.87.46)

क्षेत्रवर्णो दृढेषुश्च आर्द्रकः पुत्रकस्तथा । हविष्मांश्च हविष्यश्च वरुणो विश्वविस्तरौ

kṣetravarṇo dṛḍheṣuśca ārdrakaḥ putrakastathā haviṣmāṁśca haviṣyaśca varuṇo viśvavistarau

क्षेत्रवर्ण, दृढेषु, आर्द्रक, पुत्रक, हविष्मान्, हविष्य, वरुण, विश्वविस्तर,

श्लोक 47 (garuda.1.87.47)

विष्णुश्चैवाग्नितेजाश्च ऋषयः सप्त कीर्त्तिताः । विहंगमाः कामङ्गमा निर्माणरुचयस्तथा

viṣṇuścaivāgnitejāśca ṛṣayaḥ sapta kīrttitāḥ vihaṁgamāḥ kāmaṅgamā nirmāṇarucayastathā

विष्णु, और अग्नितेजा — ये सात ऋषि कहे गए हैं। विहंगम, कामंगम, और निर्माणरुचि —

श्लोक 48 (garuda.1.87.48)

एकैकस्त्रिंशकस्तेषां गणश्चैन्द्रश्च वै वृषः । दशग्रीवो रिपुस्तस्य श्रीरूपी घातयिष्यति

ekaikastriṁśakasteṣāṁ gaṇaścaindraśca vai vṛṣaḥ daśagrīvo ripustasya śrīrūpī ghātayiṣyati

प्रत्येक गण तीस की संख्या में होगा, और वृष इन्द्र होंगे। उनका शत्रु दशग्रीव (रावण) होगा, जिसे श्रीरूपधारी विष्णु मारेंगे।

श्लोक 49 (garuda.1.87.49)

मनोस्तु दक्षपुत्रस्य द्वादशस्यात्मजाञ्छृणु । देववानु पदेवश्च देवश्रेष्ठो विदूरथः

manostu dakṣaputrasya dvādaśasyātmajāñchṛṇu devavānu padevaśca devaśreṣṭho vidūrathaḥ

अब दक्ष-पुत्र बारहवें मनु के पुत्रों को सुनो — देववान्, उपदेव, देवश्रेष्ठ, विदूरथ,

श्लोक 50 (garuda.1.87.50)

मित्रवान्मित्रदेवश्च मित्रबिन्दुश्च वीर्य्यवान् । मित्रवाहः प्रवाहश्च दक्षपुत्रमनोः सुताः

mitravānmitradevaśca mitrabinduśca vīryyavān mitravāhaḥ pravāhaśca dakṣaputramanoḥ sutāḥ

मित्रवान्, मित्रदेव, वीर्यवान् मित्रबिन्दु, मित्रवाह, और प्रवाह — ये दक्षपुत्र मनु के पुत्र थे।

श्लोक 51 (garuda.1.87.51)

तपस्वी सुतपाश्चैव तपोमूर्त्तिस्तपोरतिः । तपोधृतिर्द्युतिश्चान्यः सप्तमश्च तपोधनाः

tapasvī sutapāścaiva tapomūrttistaporatiḥ tapodhṛtirdyutiścānyaḥ saptamaśca tapodhanāḥ

तपस्वी, सुतपा, तपोमूर्ति, तपोरति, तपोधृति, द्युति, और तपोधन नामक सातवें — ये ऋषि होंगे,

श्लोक 52 (garuda.1.87.52)

स्वधर्माणः सुतपसो हरितो रोहितास्तथा । सुरारयो गणाश्चैते प्रत्येकं दशको गणः

svadharmāṇaḥ sutapaso harito rohitāstathā surārayo gaṇāścaite pratyekaṁ daśako gaṇaḥ

स्वधर्मा, सुतप, हरित, और रोहित नामक देवगण होंगे, प्रत्येक दस की संख्या में।

श्लोक 53 (garuda.1.87.53)

ऋतधामा च भद्रे (तत्रे) न्द्रस्तारको नाम तद्रिपुः । हरिर्नपुंसको भूत्वा घातयिष्यति शङ्कर

ṛtadhāmā ca bhadre (tatre) ndrastārako nāma tadripuḥ harirnapuṁsako bhūtvā ghātayiṣyati śaṅkara

ऋतधामा इन्द्र होंगे, और तारक नामक शत्रु होगा; हे शंकर, हरि नपुंसक रूप धारण करके उसका वध करेंगे।

श्लोक 54 (garuda.1.87.54)

त्रयोदशस्य रौच्यस्य मनोः पुत्राम्निबोध मे । चित्रसेनो विचित्रश्च तपोधर्मरतो धृतिः

trayodaśasya raucyasya manoḥ putrāmnibodha me citraseno vicitraśca tapodharmarato dhṛtiḥ

अब तेरहवें मनु रौच्य के पुत्रों को मुझसे सुनो — चित्रसेन, विचित्र, तपोधर्मरत, धृति,

श्लोक 55 (garuda.1.87.55)

सुनेत्रः क्षेत्रवृत्तिश्च सुनयो धर्मपो दृढः । धृतिमानव्ययश्चैव निशारूपो निरुत्सुकः

sunetraḥ kṣetravṛttiśca sunayo dharmapo dṛḍhaḥ dhṛtimānavyayaścaiva niśārūpo nirutsukaḥ

सुनेत्र, क्षेत्रवृत्ति, सुनय, धर्मप, दृढ, धृतिमान्, अव्यय, निशारूप, निरुत्सुक,

श्लोक 56 (garuda.1.87.56)

निर्मोहस्तत्त्वदर्शो च ऋषयः सप्त कीर्त्तिताः । स्व (सु) रोमाणः स्व (सु) धर्माणः स्व (सु) कर्माणस्तथामराः

nirmohastattvadarśo ca ṛṣayaḥ sapta kīrttitāḥ sva (su) romāṇaḥ sva (su) dharmāṇaḥ sva (su) karmāṇastathāmarāḥ

निर्मोह, और तत्त्वदर्श — ये सात ऋषि कहे गए हैं। सुरोमा, सुधर्मा और सुकर्मा नामक देवगण होंगे,

श्लोक 57 (garuda.1.87.57)

त्रयस्त्रिंशद्विभेदास्ते देवानां तत्र वै गणाः । इन्द्रो दिवस्पतिः शत्रुस्त्विष्टिभो नाम दानवः

trayastriṁśadvibhedāste devānāṁ tatra vai gaṇāḥ indro divaspatiḥ śatrustviṣṭibho nāma dānavaḥ

उनके तैंतीस भेद होंगे। इन्द्र दिवस्पति होंगे, और शत्रु त्विष्टिभ नामक दानव होगा —

श्लोक 58 (garuda.1.87.58)

मायूरेण च रूपेण घातयिष्यति माधवः । चतुर्दशस्य भौत्यस्य श्रृणु पुत्रान्मनोर्मम

māyūreṇa ca rūpeṇa ghātayiṣyati mādhavaḥ caturdaśasya bhautyasya śrṛṇu putrānmanormama

माधव मयूर के रूप में उसका वध करेंगे। अब चौदहवें भौत्य मनु के पुत्रों को मुझसे सुनो —

श्लोक 59 (garuda.1.87.59)

उरुर्गभीरो धृष्टश्च तरस्वीग्रा (ग्र) ह एव च । अभिमानि प्रवीरश्च जिष्णुः संक्रन्दनस्तथा । तेजस्वी दुर्लभश्चैव भौत्यस्यैते मनोः सुताः

ururgabhīro dhṛṣṭaśca tarasvīgrā (gra) ha eva ca abhimāni pravīraśca jiṣṇuḥ saṁkrandanastathā tejasvī durlabhaścaiva bhautyasyaite manoḥ sutāḥ

उरु, गभीर, धृष्ट, तरस्वी, अग्रह, अभिमानी, प्रवीर, जिष्णु, संक्रन्दन, तेजस्वी, और दुर्लभ — ये भौत्य मनु के पुत्र हैं।

श्लोक 60 (garuda.1.87.60)

अग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च मागधश्च तथा शुचिः । अजितो मुक्तशुक्रौ च ऋषयः सप्त कीर्तिताः

agnīdhraścāgnibāhuśca māgadhaśca tathā śuciḥ ajito muktaśukrau ca ṛṣayaḥ sapta kīrtitāḥ

अग्नीध्र, अग्निबाहु, मागध, शुचि, अजित, और मुक्तशुक्र — ये सात ऋषि कहे गए हैं।

श्लोक 61 (garuda.1.87.61)

चाक्षुषाः कर्मनिष्ठाश्च पवित्रा भ्राजिनस्तथा । वचावृथा देवगणाः पञ्च प्रोक्तास्तु सप्तकाः

cākṣuṣāḥ karmaniṣṭhāśca pavitrā bhrājinastathā vacāvṛthā devagaṇāḥ pañca proktāstu saptakāḥ

चाक्षुष, कर्मनिष्ठ, पवित्र, भ्राजिन, और वचावृथ नामक पाँच देवगण, प्रत्येक सात की संख्या में कहे गए हैं।

श्लोक 62 (garuda.1.87.62)

शुचिरिन्द्रो महादैत्यो रिपुहन्ता हरिः स्वयम् । एको देवश्चतुर्द्धा तु व्यासरूपेण विष्णुना

śucirindro mahādaityo ripuhantā hariḥ svayam eko devaścaturddhā tu vyāsarūpeṇa viṣṇunā

शुचि इन्द्र होंगे; उस महादैत्य शत्रु का वध स्वयं हरि करेंगे। एक ही देव चार रूपों में — व्यास के रूप में विष्णु द्वारा —

श्लोक 63 (garuda.1.87.63)

कृतस्ततः पुराणानि विद्याश्चाष्टादशैव तु । अङ्गानि चतुरो वेदा मीमांसा न्यायविस्तरः

kṛtastataḥ purāṇāni vidyāścāṣṭādaśaiva tu aṅgāni caturo vedā mīmāṁsā nyāyavistaraḥ

उन्होंने पुराणों तथा अठारह विद्याओं की रचना की — छह वेदांग, चार वेद, मीमांसा, और विस्तृत न्यायशास्त्र,

श्लोक 64 (garuda.1.87.64)

पुराणं धर्मशास्त्रं च आयुर्वेदार्थशास्त्रकम् । धनुर्वेदश्च गान्धर्वो विद्या ह्यष्टादशैव ताः

purāṇaṁ dharmaśāstraṁ ca āyurvedārthaśāstrakam dhanurvedaśca gāndharvo vidyā hyaṣṭādaśaiva tāḥ

पुराण, धर्मशास्त्र, आयुर्वेद, अर्थशास्त्र, धनुर्वेद, और गान्धर्ववेद — ये ही अठारह विद्याएँ हैं।

अध्याय 86अध्याय-सूचीअध्याय 88