उत्तरखण्ड · अध्याय 41
वृषोत्सर्ग-निरूपण
श्लोक 1 (garuda.2.41.1)
श्रीविष्णुरुवाच । वृषोत्सर्गं प्रकुर्वीत विधिपूर्वं खगेश्वर । कार्तिकादिषु मासेषु पौर्णमास्यां शुभे दिने
śrīviṣṇuruvāca vṛṣotsargaṁ prakurvīta vidhipūrvaṁ khageśvara kārtikādiṣu māseṣu paurṇamāsyāṁ śubhe dine
श्रीविष्णु ने कहा — हे खगेश्वर! कार्तिक आदि मासों में, पूर्णिमा के शुभ दिन, विधिपूर्वक वृषोत्सर्ग करना चाहिए।
श्लोक 2 (garuda.2.41.2)
विवाहोत्सर्जनं श्राद्धं नान्दीमुखमुपक्रमेत् । कुर्याद्भुवश्च संस्कारानग्निस्थापनमेव च
vivāhotsarjanaṁ śrāddhaṁ nāndīmukhamupakramet kuryādbhuvaśca saṁskārānagnisthāpanameva ca
विवाह-सदृश संस्कार, श्राद्ध तथा नान्दीमुख का आरम्भ करना चाहिए; भूमि-संस्कार तथा अग्नि-स्थापना भी करनी चाहिए।
श्लोक 3 (garuda.2.41.3)
वाप्यां कूपे गवां गोष्ठे स्थाप्याग्निं विधिवत्ततः । विवाहविधिना सर्वं कुर्याद्ब्राह्मणवाचनम्
vāpyāṁ kūpe gavāṁ goṣṭhe sthāpyāgniṁ vidhivattataḥ vivāhavidhinā sarvaṁ kuryādbrāhmaṇavācanam
बावली, कुएँ अथवा गौशाला में विधिपूर्वक अग्नि स्थापित करके, विवाह-विधि के समान सब कुछ ब्राह्मण-वाचन सहित करना चाहिए।
श्लोक 4 (garuda.2.41.4)
पात्रासादनं श्रपणमुपयमनकुशादिकम् । पुर्युक्षणान्ते होमं च कर्या द्वै ब्राह्मणेन तु
pātrāsādanaṁ śrapaṇamupayamanakuśādikam puryukṣaṇānte homaṁ ca karyā dvai brāhmaṇena tu
पात्र-स्थापन, पाक, उपयमन-कुश आदि; भूमि-सिंचन के अंत में ब्राह्मण द्वारा होम करना चाहिए।
श्लोक 5 (garuda.2.41.5)
आघारावाज्यभागौ च चक्षुषी च प्रदा पयेत् । प्रथमेऽहरिति मन्त्रेण होतव्याश्च षडाहुतीः (तयः)
āghārāvājyabhāgau ca cakṣuṣī ca pradā payet prathame'hariti mantreṇa hotavyāśca ṣaḍāhutīḥ (tayaḥ)
आघार तथा आज्यभाग की आहुतियाँ, तथा दोनों 'नेत्र' आहुतियाँ देनी चाहिए; 'प्रथमेऽहः' मंत्र से छह आहुतियाँ देनी चाहिए।
श्लोक 6 (garuda.2.41.6)
आघारावाज्यभागौ तु पायसेनाङ्गदेवताः । अग्नये रुद्राय शर्वाय पशुपतये उग्राय शिवाय । भवाय महादेवायेशानाय यमाय च
āghārāvājyabhāgau tu pāyasenāṅgadevatāḥ agnaye rudrāya śarvāya paśupataye ugrāya śivāya bhavāya mahādevāyeśānāya yamāya ca
आघार-आज्यभाग खीर से अंगदेवताओं के लिए - अग्नि, रुद्र, शर्व, पशुपति, उग्र, शिव, भव, महादेव, ईशान तथा यम के लिए।
श्लोक 7 (garuda.2.41.7)
पिष्टकेन सकृद्धोमं पूषागा इति मन्त्रतः । उभयोः स्विष्टिकूद्धोमश्चरुणा पायसेन च
piṣṭakena sakṛddhomaṁ pūṣāgā iti mantrataḥ ubhayoḥ sviṣṭikūddhomaścaruṇā pāyasena ca
'पूषा गाः' मंत्र से पिष्टक की एक आहुति देनी चाहिए; दोनों के लिए चरु और खीर से स्विष्टकृत् होम करना चाहिए।
श्लोक 8 (garuda.2.41.8)
प्रथमं व्याहृतिहोमः प्रायश्चित्तं प्रजापतिः । संस्त्रवप्राशनं कुर्यात्प्रणीतापरिमोक्षणम्
prathamaṁ vyāhṛtihomaḥ prāyaścittaṁ prajāpatiḥ saṁstravaprāśanaṁ kuryātpraṇītāparimokṣaṇam
पहले व्याहृति-होम, तत्पश्चात् प्रजापति को प्रायश्चित्त-आहुति; संस्रव-प्राशन तथा प्रणीता-पात्रों का विसर्जन करना चाहिए।
श्लोक 9 (garuda.2.41.9)
पवित्रप्रतिपत्तिश्च ब्राह्मणे दक्षैणा ततः । षडङ्गरुद्रजाप्येन प्रोतो मोक्षमवाप्नुयात्
pavitrapratipattiśca brāhmaṇe dakṣaiṇā tataḥ ṣaḍaṅgarudrajāpyena proto mokṣamavāpnuyāt
पवित्र-धारण करना चाहिए, तत्पश्चात् ब्राह्मण को दक्षिणा देनी चाहिए; षडंग-रुद्र-जप से युक्त होकर मुक्ति प्राप्त होती है।
श्लोक 10 (garuda.2.41.10)
एकवर्णं वृषञ्चैव सकृद्वत्सतरीं खग । स्नापयित्वा ततः कुर्यात्सर्वालङ्कारभूषितम्
ekavarṇaṁ vṛṣañcaiva sakṛdvatsatarīṁ khaga snāpayitvā tataḥ kuryātsarvālaṅkārabhūṣitam
हे खग! एक ही वर्ण का बैल तथा एक बछिया, स्नान कराकर तत्पश्चात् उन्हें सभी आभूषणों से सजाना चाहिए।
श्लोक 11 (garuda.2.41.11)
प्रतिष्ठाप्य च तद्युग्मं प्रेतो मोक्षमवाप्नुयात् । पुच्छेच तर्पणं कार्यमुच्छ्रिते मन्त्रपूर्वकम् । ब्राह्मणान् भोजयेत्पश्चाद्दक्षिणाभिश्च तोषयेत्
pratiṣṭhāpya ca tadyugmaṁ preto mokṣamavāpnuyāt puccheca tarpaṇaṁ kāryamucchrite mantrapūrvakam brāhmaṇān bhojayetpaścāddakṣiṇābhiśca toṣayet
उस युगल की स्थापना करके प्रेत मुक्ति प्राप्त करता है। तत्पश्चात् उनकी पूँछ उठाकर मंत्रपूर्वक तर्पण करना चाहिए; फिर ब्राह्मणों को भोजन कराकर दक्षिणा से संतुष्ट करना चाहिए।
श्लोक 12 (garuda.2.41.12)
ततः श्राद्धं समुद्दिष्टमेकोद्दिष्टं यथाविधि । जलमन्नं तथा देयं प्रेतोद्धरणहेतवे
tataḥ śrāddhaṁ samuddiṣṭamekoddiṣṭaṁ yathāvidhi jalamannaṁ tathā deyaṁ pretoddharaṇahetave
तत्पश्चात् विधिपूर्वक एकोद्दिष्ट श्राद्ध करना चाहिए; प्रेत के उद्धार के लिए जल और अन्न देना चाहिए।
श्लोक 13 (garuda.2.41.13)
द्वादशाहे ततः कुर्यान्मासेमासे पृथक्पथक् । एवं विधिः समायुक्तः प्रेतमोक्षे करोति हि
dvādaśāhe tataḥ kuryānmāsemāse pṛthakpathak evaṁ vidhiḥ samāyuktaḥ pretamokṣe karoti hi
तत्पश्चात् द्वादशाह में, तथा प्रत्येक मास में पृथक्-पृथक् यह करना चाहिए। इस प्रकार यह विधि सम्यक् प्रकार से की जाने पर प्रेत की मुक्ति करती है।