उत्तरखण्ड · अध्याय 70
भगवान की कालिन्दी से विवाह का कारण
श्लोक 1 (garuda.2.70.1)
श्रीकृष्ण उवाच । कालिन्द्या अपि चोत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि खगेश्वर । विवस्वान्नाम सूर्योभत्तस्य पुत्री व्यजायत
śrīkṛṣṇa uvāca kālindyā api cotpattiṁ pravakṣyāmi khageśvara vivasvānnāma sūryobhattasya putrī vyajāyata
श्रीकृष्ण ने कहा — हे खगेश्वर! अब कालिन्दी की उत्पत्ति का वर्णन करूँगा। विवस्वान् नामक सूर्य थे, उनकी एक पुत्री उत्पन्न हुई—
श्लोक 2 (garuda.2.70.2)
कालिन्दीसंज्ञका वीन्द्र यमुना यानुजा स्मृता । कृष्णपत्नीत्वकामेन चचार तप उत्तमम्
kālindīsaṁjñakā vīndra yamunā yānujā smṛtā kṛṣṇapatnītvakāmena cacāra tapa uttamam
—हे वीन्द्र! वे कालिन्दी नाम से जानी गईं, यमुना कही जाने वाली, उनकी छोटी पुत्री; कृष्ण की पत्नी बनने की इच्छा से उन्होंने उत्तम तप किया।
श्लोक 3 (garuda.2.70.3)
तप आलोचनं प्रोक्तं तत्त्वानां च विनिर्णयः । पूर्वार्जितानां पापानामनुतापस्तपः स्मृतम्
tapa ālocanaṁ proktaṁ tattvānāṁ ca vinirṇayaḥ pūrvārjitānāṁ pāpānāmanutāpastapaḥ smṛtam
तप का अर्थ है चिन्तन तथा तत्त्वों का निर्णय; पूर्वकाल में अर्जित पापों के लिए पश्चाताप भी तप कहा गया है।
श्लोक 4 (garuda.2.70.4)
प्रायो नाम तपः प्रोक्तं चित्तनिग्रह उच्यते । प्रायश्चित्तमिति प्रोक्तं न तु क्षौरं खगेश्वर
prāyo nāma tapaḥ proktaṁ cittanigraha ucyate prāyaścittamiti proktaṁ na tu kṣauraṁ khageśvara
'प्रायः' नामक तप को चित्त-निग्रह कहा गया है; यही 'प्रायश्चित्त' कहलाता है, हे खगेश्वर! न कि केवल मुण्डन।
श्लोक 5 (garuda.2.70.5)
अनुतापयुतं भूतं तच्छणु त्वं खगेश्वर । पूर्वं न जप्तं दिव्यमन्त्रं मुकुन्द तप्तं सदा क्लेशदावानलेन
anutāpayutaṁ bhūtaṁ tacchaṇu tvaṁ khageśvara pūrvaṁ na japtaṁ divyamantraṁ mukunda taptaṁ sadā kleśadāvānalena
हे खगेश्वर! उसका पश्चाताप-युक्त वृत्तान्त सुनो — 'हे मुकुन्द! मैंने पहले कभी दिव्य मन्त्र का जप नहीं किया, अपितु सदा क्लेश की दावाग्नि से जलती रही—
श्लोक 6 (garuda.2.70.6)
न वै स्मृतं हरिनामामृतं च सदा स्मृतं हरिदोषादिकं च । न तु स्मृतं हरितत्त्वामृतं च सम्यक्श्रुतं लोलवार्तादिकं च
na vai smṛtaṁ harināmāmṛtaṁ ca sadā smṛtaṁ haridoṣādikaṁ ca na tu smṛtaṁ haritattvāmṛtaṁ ca samyakśrutaṁ lolavārtādikaṁ ca
—मैंने कभी हरि-नामामृत का स्मरण नहीं किया, पर सदा हरि के दोषों आदि का स्मरण करती रही; हरि-तत्त्व के अमृत का चिन्तन कभी नहीं किया, पर तुच्छ गप-शप को सुना करती रही—
श्लोक 7 (garuda.2.70.7)
न पूजितं हरिपादारविन्दं सुपूजिताः पुत्रमित्रादिकाश्च । न वन्दितं हरिपादारविन्दं सुवन्दितो मित्रपादः सुघोरः
na pūjitaṁ haripādāravindaṁ supūjitāḥ putramitrādikāśca na vanditaṁ haripādāravindaṁ suvandito mitrapādaḥ sughoraḥ
—हरि के चरण-कमल की पूजा कभी नहीं की, पर पुत्र-मित्रों की भलीभाँति पूजा की; हरि के चरण-कमल की वन्दना कभी नहीं की, पर मित्रों के भयंकर चरणों की भलीभाँति वन्दना की—
श्लोक 8 (garuda.2.70.8)
न दृष्टं वै धूपधूम्रैरुपेतं हरेर्वक्रं कुन्तलैः संवृतं च । पुत्रादिकं लालितं वै मुकुन्द न लालितं तव वक्रं मुरारे
na dṛṣṭaṁ vai dhūpadhūmrairupetaṁ harervakraṁ kuntalaiḥ saṁvṛtaṁ ca putrādikaṁ lālitaṁ vai mukunda na lālitaṁ tava vakraṁ murāre
—धूप के धुएँ से घिरा, घुँघराले केशों से सुशोभित हरि का मुख कभी नहीं देखा; हे मुकुन्द! पुत्रों को लालन-पालन किया, पर तुम्हारे मुख को कभी नहीं सँवारा, हे मुरारि!
श्लोक 9 (garuda.2.70.9)
सुलालितं भूषणैः पुत्रमित्रं न लालितं सर्वपापापहारि । न भुक्तं वै हरिनैरवेद्यशेषं मित्रालये षड्रसान्नं च भुक्तम्
sulālitaṁ bhūṣaṇaiḥ putramitraṁ na lālitaṁ sarvapāpāpahāri na bhuktaṁ vai harinairavedyaśeṣaṁ mitrālaye ṣaḍrasānnaṁ ca bhuktam
—पुत्र-मित्रों को आभूषणों से सजाया, पर सर्वपाप-हारी तुम्हें कभी नहीं सजाया; हरि के नैवेद्य-शेष को कभी नहीं खाया, पर मित्रों के घर में षड्रस भोजन खाया—
श्लोक 10 (garuda.2.70.10)
सुपुष्पगन्धा नार्पिता ते मुरारे समर्पिताः पुत्रमित्रादिकेभ्यः । सन्तप्तोहं पुत्रमित्रादिकेषु कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द
supuṣpagandhā nārpitā te murāre samarpitāḥ putramitrādikebhyaḥ santaptohaṁ putramitrādikeṣu kadā drakṣye tava vaktraṁ mukunda
—सुगन्धित पुष्प तुम्हें कभी अर्पित नहीं किए, पर पुत्र-मित्रों को अर्पित किए; पुत्र-मित्रों में ही संतप्त रही — कब देखूँगी तुम्हारा मुख, हे मुकुन्द?
श्लोक 11 (garuda.2.70.11)
अवैष्णवान्नैः शिग्रुशाकादिकैश्च ह्यनर्पितान्नैश्च तथाप्यसंस्कृतैः । तथाप्यभक्ष्यै रसना च दग्धा कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द
avaiṣṇavānnaiḥ śigruśākādikaiśca hyanarpitānnaiśca tathāpyasaṁskṛtaiḥ tathāpyabhakṣyai rasanā ca dagdhā kadā drakṣye tava vaktraṁ mukunda
अवैष्णव अन्न, सहजन आदि साग, अनर्पित तथा असंस्कृत भोजन से, यहाँ तक कि अभक्ष्य भोजन से भी मेरी जिह्वा जल गई है — कब देखूँगी तुम्हारा मुख, हे मुकुन्द?
श्लोक 12 (garuda.2.70.12)
अष्टाक्षरीपूजया दिव्यतीर्थैर्विष्णोः पुरा भ्रामितैः शङ्खतीर्थैः । न पावितं मच्छरीरं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव व क्त्रं मुकुन्द
aṣṭākṣarīpūjayā divyatīrthairviṣṇoḥ purā bhrāmitaiḥ śaṅkhatīrthaiḥ na pāvitaṁ maccharīraṁ murāre kadā drakṣye tava va ktraṁ mukunda
अष्टाक्षरी मन्त्र की पूजा से, विष्णु के शंख से पहले प्रवाहित दिव्य तीर्थ-जल से मेरा शरीर कभी पवित्र नहीं हुआ, हे मुरारि! कब देखूँगी तुम्हारा मुख, हे मुकुन्द?
श्लोक 13 (garuda.2.70.13)
अनर्पितैर्गन्धपुष्पादिकैश्च अनर्पितैर्भूषणैर्वस्त्रजातैः । अवैष्णवानां दिग्धगन्धादिदोषैर्गात्रं दग्धं कदा ह्युद्धरिष्ये मुकुन्द
anarpitairgandhapuṣpādikaiśca anarpitairbhūṣaṇairvastrajātaiḥ avaiṣṇavānāṁ digdhagandhādidoṣairgātraṁ dagdhaṁ kadā hyuddhariṣye mukunda
अनर्पित गन्ध-पुष्पों से, अनर्पित आभूषणों और वस्त्रों से, अवैष्णवों के लेपित गन्धादि दोषों से मेरा शरीर जल गया है — कब उद्धार होगा, हे मुकुन्द?
श्लोक 14 (garuda.2.70.14)
दग्धौ च पादौ मम वासुदेव न गच्छन्तौ क्षेत्रपथं हरेश्च । नेत्रे च दग्धे मम सर्वदापि नालोकितं तव देव प्रतीकम्
dagdhau ca pādau mama vāsudeva na gacchantau kṣetrapathaṁ hareśca netre ca dagdhe mama sarvadāpi nālokitaṁ tava deva pratīkam
हे वासुदेव! मेरे पैर जल गए हैं, क्योंकि वे हरि के क्षेत्र-पथ पर कभी नहीं चले; मेरी आँखें भी सदा जली हुई हैं, क्योंकि उन्होंने तुम्हारे स्वरूप को कभी नहीं निहारा, हे देव!
श्लोक 15 (garuda.2.70.15)
दग्धौ च हस्तौ मम वासुदेव न पूजितं तव विष्णोः प्रतीकम् । मया कृतं पापजातं मुरारे कदा द्रक्ष्ये तव वक्रं मुकुन्द
dagdhau ca hastau mama vāsudeva na pūjitaṁ tava viṣṇoḥ pratīkam mayā kṛtaṁ pāpajātaṁ murāre kadā drakṣye tava vakraṁ mukunda
हे वासुदेव! मेरे हाथ भी जले हुए हैं, क्योंकि उन्होंने तुम्हारे विष्णु-स्वरूप की पूजा नहीं की; हे मुरारि! मेरे द्वारा किए गए पापसमूह को देखकर — कब देखूँगी तुम्हारा मुख, हे मुकुन्द?
श्लोक 16 (garuda.2.70.16)
मदीयदोषान्गणयन्न पूर्ण दयां कुरु त्वं सुद्धदास्यान्मुकुन्द । यावन्ति लोमानि मदीयगात्रे संति प्रभो सर्वदोर्षर्विदूर
madīyadoṣāngaṇayanna pūrṇa dayāṁ kuru tvaṁ suddhadāsyānmukunda yāvanti lomāni madīyagātre saṁti prabho sarvadorṣarvidūra
मेरे दोषों की गणना मत करो, हे मुकुन्द! अपने शुद्ध दासों में मुझे स्वीकार कर पूर्ण दया करो; हे प्रभो, सर्वदोषों से परे! मेरे शरीर पर जितने रोम हैं—
श्लोक 17 (garuda.2.70.17)
तावन्ति पापानि मदीयगात्रे कदा द्रक्ष्ये तव वक्त्रं मुकुन्द । अनन्तदेहे पतिपुत्रैर्गृहैश्च मित्रैर्धनैः पशुभृत्यादिकैश्च
tāvanti pāpāni madīyagātre kadā drakṣye tava vaktraṁ mukunda anantadehe patiputrairgṛhaiśca mitrairdhanaiḥ paśubhṛtyādikaiśca
—उतने ही पाप मेरे शरीर पर हैं — कब देखूँगी तुम्हारा मुख, हे मुकुन्द? अनन्त जन्मों में, पति-पुत्र-गृह-मित्र-धन-पशु-सेवक आदि से—
श्लोक 18 (garuda.2.70.18)
सुखं नाप्तं ह्यपुमात्रं मुकुन्द सेवा मुक्ता तव देवस्य विष्णोः । इतः परं पुत्रमित्रादिकं च यास्ये नाहं तव दासी भवामि
sukhaṁ nāptaṁ hyapumātraṁ mukunda sevā muktā tava devasya viṣṇoḥ itaḥ paraṁ putramitrādikaṁ ca yāsye nāhaṁ tava dāsī bhavāmi
—मुझे तनिक भी सुख प्राप्त नहीं हुआ, हे मुकुन्द, तुम्हारी सेवा को छोड़कर; अब इसके बाद मैं पुत्र-मित्रों की ओर नहीं जाऊँगी, मैं केवल तुम्हारी दासी बनूँगी।'
श्लोक 19 (garuda.2.70.19)
येये ब्रूयुः पुत्रमित्रादिकैश्च सम्यक्सुखं जायते मर्त्यलोके । तेषामास्ये मूत्रविष्ठादिकं च सम्यक्सदा पतितं चेति जाने
yeye brūyuḥ putramitrādikaiśca samyaksukhaṁ jāyate martyaloke teṣāmāsye mūtraviṣṭhādikaṁ ca samyaksadā patitaṁ ceti jāne
जो कोई भी कहते हैं कि पुत्र-मित्रों से इस मर्त्यलोक में सच्चा सुख मिलता है, उनके ही मुख में सदा मल-मूत्र गिरा है — यह मैं जानती हूँ।
श्लोक 20 (garuda.2.70.20)
मित्रादीनां यत्कृतं द्रव्यजातं वृथा गतं मलरूपं च जातम् । सद्वैष्णवानां यत्कृतं द्रव्यजातं हरिप्राप्तेः कारणं स्यात्सदैव
mitrādīnāṁ yatkṛtaṁ dravyajātaṁ vṛthā gataṁ malarūpaṁ ca jātam sadvaiṣṇavānāṁ yatkṛtaṁ dravyajātaṁ hariprāpteḥ kāraṇaṁ syātsadaiva
मित्रों पर खर्च किया गया धन व्यर्थ जाकर मलरूप बन जाता है; सद्वैष्णवों पर खर्च किया गया धन सदा हरि-प्राप्ति का कारण बनता है।
श्लोक 21 (garuda.2.70.21)
एतादृशं तत्तु जातं मुकुन्द अलं ह्यलं तेन दुःखं च भुक्तम् । संगं दत्तात्सज्जनानां सदा त्वं विना च त्वं दुर्जनानां च संगात्
etādṛśaṁ tattu jātaṁ mukunda alaṁ hyalaṁ tena duḥkhaṁ ca bhuktam saṁgaṁ dattātsajjanānāṁ sadā tvaṁ vinā ca tvaṁ durjanānāṁ ca saṁgāt
ऐसा ही हुआ है, हे मुकुन्द! बस, बहुत हो गया — मैंने इसका दुःख भोग लिया। मुझे सज्जनों का संग दो, और तुम्हारे अतिरिक्त दुर्जनों के संग से बचाओ।
श्लोक 22 (garuda.2.70.22)
संगैः सदा दुर्जनानां मुरारे गात्रं दग्धं न विरागेण युक्तम् । एतादृशाहं कां गातिं वा मुकुन्द यास्ये न जाने दयया मां च पाहि
saṁgaiḥ sadā durjanānāṁ murāre gātraṁ dagdhaṁ na virāgeṇa yuktam etādṛśāhaṁ kāṁ gātiṁ vā mukunda yāsye na jāne dayayā māṁ ca pāhi
हे मुरारि! दुर्जनों के निरन्तर संग से मेरा शरीर जल गया है, वैराग्य से रहित; ऐसी मैं किस गति को प्राप्त होऊँगी, हे मुकुन्द? मुझे नहीं पता — कृपया अपनी दया से मेरी रक्षा करो।
श्लोक 23 (garuda.2.70.23)
एतादृशो ह्यनुतापः खगेन्द्र प्रायश्चित्तं न च क्षौरादिकं च । भानोः कन्या ह्यनुतापं च कृत्वा विचारयामास हरेः सुतत्त्वम्
etādṛśo hyanutāpaḥ khagendra prāyaścittaṁ na ca kṣaurādikaṁ ca bhānoḥ kanyā hyanutāpaṁ ca kṛtvā vicārayāmāsa hareḥ sutattvam
हे खगेन्द्र! ऐसा ही सच्चा पश्चाताप और प्रायश्चित्त है, केवल मुण्डन आदि नहीं। सूर्यपुत्री ने इस प्रकार पश्चाताप कर हरि के सच्चे तत्त्व का चिन्तन किया।
श्लोक 24 (garuda.2.70.24)
सर्वोत्तमो हरिरेकः सदैव यतः पूर्णः सर्वगुणैस्ततश्च । सृष्टौ यस्माज्जयते विश्वजातमतो हरिः सर्वगुणैश्च पूर्णः
sarvottamo harirekaḥ sadaiva yataḥ pūrṇaḥ sarvaguṇaistataśca sṛṣṭau yasmājjayate viśvajātamato hariḥ sarvaguṇaiśca pūrṇaḥ
हरि ही सदा एकमात्र सर्वोत्तम हैं, क्योंकि वे सब गुणों से पूर्ण हैं; चूँकि उन्हीं से सृष्टि में सम्पूर्ण विश्व उत्पन्न होता है, इसलिए हरि सब गुणों से परिपूर्ण हैं।
श्लोक 25 (garuda.2.70.25)
यो देवानामाद्य अकार एव यतो ब्रह्माद्या नैव पूर्णाः समस्ताः । लक्ष्मीप्रसादाच्चिरपुण्येन जातो यथायोग्यं पूर्णगुणो विरिञ्चः
yo devānāmādya akāra eva yato brahmādyā naiva pūrṇāḥ samastāḥ lakṣmīprasādāccirapuṇyena jāto yathāyogyaṁ pūrṇaguṇo viriñcaḥ
वे देवताओं के भी आदि-कारण हैं, क्योंकि ब्रह्मा आदि सब पूर्ण नहीं हैं; लक्ष्मी की कृपा और दीर्घकालिक पुण्य से विरिंचि यथायोग्य गुणों में पूर्ण हुए।
श्लोक 26 (garuda.2.70.26)
न लक्ष्मीवद्गुणपूर्णो विरिञ्चो न विष्णुवद्गुणपूर्णा रमापि । न वायुवद्भारती चापि पूर्णा न शेषवद्वारुणी चापि पूर्णा
na lakṣmīvadguṇapūrṇo viriñco na viṣṇuvadguṇapūrṇā ramāpi na vāyuvadbhāratī cāpi pūrṇā na śeṣavadvāruṇī cāpi pūrṇā
ब्रह्मा लक्ष्मी के समान गुणपूर्ण नहीं हैं, रमा भी विष्णु के समान गुणपूर्ण नहीं हैं; भारती वायु के समान पूर्ण नहीं हैं, वारुणी भी शेष के समान पूर्ण नहीं हैं—
श्लोक 27 (garuda.2.70.27)
न वै रुद्रवत्पार्वती पूर्णरूपा ह्यन्येप्येवं नैव पूर्णाः सदैव । आलोचनामेवमेषा हि कृत्वा तपश्चक्रे यमुनायाश्च तीरे
na vai rudravatpārvatī pūrṇarūpā hyanyepyevaṁ naiva pūrṇāḥ sadaiva ālocanāmevameṣā hi kṛtvā tapaścakre yamunāyāśca tīre
—पार्वती रुद्र के समान पूर्ण-रूप नहीं हैं, इसी प्रकार अन्य सभी भी सदा अपूर्ण ही हैं। इस प्रकार विचार करके उसने यमुना के तट पर तप किया।
श्लोक 28 (garuda.2.70.28)
तदाचाहं यमुनायाश्च तीरं पार्थेन साकं मृगयां गतः खग । दृष्ट्वा च तां तत्र तपश्चरन्तीं तदाब्रुवं मत्सखायं च पार्थम्
tadācāhaṁ yamunāyāśca tīraṁ pārthena sākaṁ mṛgayāṁ gataḥ khaga dṛṣṭvā ca tāṁ tatra tapaścarantīṁ tadābruvaṁ matsakhāyaṁ ca pārtham
तब मैं, हे खग! पार्थ के साथ यमुना के तट पर शिकार के लिए गया; वहाँ उसे तप करते देखकर मैंने अपने सखा पार्थ से कहा—
श्लोक 29 (garuda.2.70.29)
हे पार्थ शीघ्रं व्रज कन्यासमीपं त्वं पृच्छ कस्मादत्र तपः करोषि । एवं प्रोक्तस्तत्समीपं स गत्वा पृष्ट्वा चैतत्कारणं शीघ्रमेव
he pārtha śīghraṁ vraja kanyāsamīpaṁ tvaṁ pṛccha kasmādatra tapaḥ karoṣi evaṁ proktastatsamīpaṁ sa gatvā pṛṣṭvā caitatkāraṇaṁ śīghrameva
'हे पार्थ! शीघ्र उस कन्या के पास जाओ और पूछो कि वह यहाँ किसलिए तप कर रही है।' ऐसा कहे जाने पर वह शीघ्र उसके पास जाकर कारण पूछकर—
श्लोक 30 (garuda.2.70.30)
आगत्य मामवदत्फाल्गुनोयं सर्वं वृत्तांन्तं त्वसौ मत्समीपे । ततस्त्वहं सुमुहूर्ते च तस्याः पाणिग्रहं कृतवांस्तत्र सम्यक्
āgatya māmavadatphālgunoyaṁ sarvaṁ vṛttāṁntaṁ tvasau matsamīpe tatastvahaṁ sumuhūrte ca tasyāḥ pāṇigrahaṁ kṛtavāṁstatra samyak
—लौटकर फाल्गुन ने मुझे उसका सम्पूर्ण वृत्तान्त मेरे समक्ष सुनाया। तब मैंने शुभ मुहूर्त में वहीं उसका विधिवत पाणिग्रहण किया।
श्लोक 31 (garuda.2.70.31)
तस्याश्च तापात्संततं मद्विचारात्प्रसन्नोहं सततं सुप्रसन्नः । पूर्णानन्दे रममाणास्य नित्यं तया च मे किं सुखंस्यात्खगेन्द्र
tasyāśca tāpātsaṁtataṁ madvicārātprasannohaṁ satataṁ suprasannaḥ pūrṇānande ramamāṇāsya nityaṁ tayā ca me kiṁ sukhaṁsyātkhagendra
उसके निरन्तर तप और मेरे निरन्तर चिन्तन से मैं सदा प्रसन्न रहा; हे खगेन्द्र! जो नित्य पूर्णानन्द में रमण करते हैं, उन्हें उससे और क्या सुख हो सकता है?
श्लोक 32 (garuda.2.70.32)
मया विवाहोनुग्रहार्थं हि तस्या अङ्गीकृतो न तु सौख्याय वीन्द्र । तथा वक्ष्ये लक्ष्मणायाश्च रूपं पाणिग्राहे कारणं चापि वीन्द्रा
mayā vivāhonugrahārthaṁ hi tasyā aṅgīkṛto na tu saukhyāya vīndra tathā vakṣye lakṣmaṇāyāśca rūpaṁ pāṇigrāhe kāraṇaṁ cāpi vīndrā
हे वीन्द्र! मैंने विवाह केवल उस पर अनुग्रह करने के लिए स्वीकार किया, अपने सुख के लिए नहीं। अब मैं लक्ष्मणा के रूप तथा उसके पाणिग्रहण का कारण भी बताऊँगा, हे वीन्द्र!
श्लोक 33 (garuda.2.70.33)
शृणुष्व तत्तव वक्ष्यामि गोप्यं सच्छिष्यके नास्ति गोप्यं गुरोश्च
śṛṇuṣva tattava vakṣyāmi gopyaṁ sacchiṣyake nāsti gopyaṁ gurośca
सुनो, मैं तुम्हें यह रहस्य बताता हूँ; सच्चे शिष्य से गुरु के लिए कुछ भी छिपाने योग्य नहीं होता।