सम्पूर्ण (सभी १३४ अध्याय) · अध्याय 3
विन्ध्यप्राप्ति
श्लोक 1 (markandeya.3.1)
मार्कण्डेय उवाच अहन्यहनि विप्रेन्द्र स तेषां मुनिसत्तमः । चकाराहारपयसा तथा गुप्त्या च पोषणम् ॥ 3.1 ॥
mārkaṇḍeya uvāca ahanyahani viprendra sa teṣāṁ munisattamaḥ cakārāhārapayasā tathā guptyā ca poṣaṇam
हे विप्रेन्द्र, वे मुनिश्रेष्ठ प्रतिदिन उन्हें अन्न और दूध से पालते और सावधानीपूर्वक उनकी रक्षा करते रहे।
श्लोक 2 (markandeya.3.2)
मासमात्रेण जग्मुस्ते भानोः स्यन्दनवर्त्मनि । कौतूहलविलोलाक्षैर्दृष्टा मुनिकुमारकैः ॥ 3.2 ॥
māsamātreṇa jagmuste bhānoḥ syandanavartmani kautūhalavilolākṣairdṛṣṭā munikumārakaiḥ
मात्र एक मास में वे सूर्य के रथ-मार्ग तक उड़ गए, और मुनि-कुमारों ने कुतूहलपूर्ण चंचल नेत्रों से उन्हें देखा।
श्लोक 3 (markandeya.3.3)
दृष्ट्वा महीं सनगरां साम्भोनिधिसरिद्वराम् । रथचक्रप्रमाणां ते पुनराश्रममागताः ॥ 3.3 ॥
dṛṣṭvā mahīṁ sanagarāṁ sāmbhonidhisaridvarām rathacakrapramāṇāṁ te punarāśramamāgatāḥ
समुद्रों और श्रेष्ठ नदियों सहित नगरों से युक्त पृथ्वी को रथ-चक्र के समान छोटा देखकर वे पुनः आश्रम लौट आए।
श्लोक 4 (markandeya.3.4)
श्रमक्लान्तान्तरात्मानो महात्मानो वियोनिजाः । ज्ञानञ्च प्रकटीभूतं तत्र तेषां प्रभावतः ॥ 3.4 ॥
śramaklāntāntarātmāno mahātmāno viyonijāḥ jñānañca prakaṭībhūtaṁ tatra teṣāṁ prabhāvataḥ
श्रम से थके हुए मन वाले वे महात्मा, यद्यपि गर्भ से उत्पन्न नहीं हुए थे, तथापि अपने ही प्रभाव से उनका ज्ञान वहाँ प्रकट हो गया।
श्लोक 5 (markandeya.3.5)
ऋषेः शिष्यानुकम्पार्थं वदतो धर्मनिश्चयम् । कृत्वा प्रदक्षिणं सर्वे चरणावभ्यवादयन् ॥ 3.5 ॥
ṛṣeḥ śiṣyānukampārthaṁ vadato dharmaniścayam kṛtvā pradakṣiṇaṁ sarve caraṇāvabhyavādayan
जब ऋषि शिष्यों के प्रति अनुकम्पा से धर्म का निश्चय कह रहे थे, तब सबने प्रदक्षिणा करके उनके चरणों में प्रणाम किया।
श्लोक 6 (markandeya.3.6)
ऊचुश्च मरणाद्घोरान्मोक्षिताः स्मस्त्वया मुने । आवास-भक्ष्य-पयसां त्वं नो दाता पिता गुरुः ॥ 3.6 ॥
ūcuśca maraṇādghorānmokṣitāḥ smastvayā mune āvāsa-bhakṣya-payasāṁ tvaṁ no dātā pitā guruḥ
उन्होंने कहा—हे मुनि, हम आपके द्वारा भयंकर मृत्यु से बचाए गए हैं; आप ही हमें आवास, भोजन और दूध देने वाले, हमारे पिता, हमारे गुरु हैं।
श्लोक 7 (markandeya.3.7)
गर्भस्थानां मृता माता पित्रा नैवापि पालिताः । त्वया नो जीवितं दत्तं शिशवो येन रक्षिताः ॥ 3.7 ॥
garbhasthānāṁ mṛtā mātā pitrā naivāpi pālitāḥ tvayā no jīvitaṁ dattaṁ śiśavo yena rakṣitāḥ
गर्भ में रहते ही हमारी माता मर गई, पिता ने भी हमारा पालन नहीं किया; आपने ही हमें जीवन दिया, जिससे हम शिशु सुरक्षित रहे।
श्लोक 8 (markandeya.3.8)
क्षितावक्षततेजास्त्वं कृमीणामिव शुष्यताम् । गजघण्टां समुत्पाट्य कृतवान् दुः खरेचनम् ॥ 3.8 ॥
kṣitāvakṣatatejāstvaṁ kṛmīṇāmiva śuṣyatām gajaghaṇṭāṁ samutpāṭya kṛtavān duḥ kharecanam
अक्षीण तेज वाले आपने कीड़ों की भाँति सूखते हुए हमें हाथी की घण्टी उखाड़कर दुःख से मुक्त किया।
श्लोक 9 (markandeya.3.9)
कथं वर्धेयुरबलाः खस्थान् द्रक्ष्याम्यहं कदा । कदा भूमेर्द्रुमं प्राप्तान् द्रक्ष्ये वृक्षान्तरं गतान् ॥ 3.9 ॥
kathaṁ vardheyurabalāḥ khasthān drakṣyāmyahaṁ kadā kadā bhūmerdrumaṁ prāptān drakṣye vṛkṣāntaraṁ gatān
'ये असहाय कैसे बढ़ेंगे? मैं इन्हें आकाश में स्थित कब देखूँगा? भूमि से वृक्ष पर पहुँचकर एक शाखा से दूसरी शाखा जाते इन्हें मैं कब देखूँगा?'
श्लोक 10 (markandeya.3.10)
कदा मे सहजा कान्तिः पांशुना नाशमेष्यति । एषां पक्षानिलोत्थेन मत्समीपविचारिणाम् ॥ 3.10 ॥
kadā me sahajā kāntiḥ pāṁśunā nāśameṣyati eṣāṁ pakṣānilotthena matsamīpavicāriṇām
'इनके पंखों की वायु से, जो मेरे समीप विचरण करेंगे, मेरा स्वाभाविक धूल-मैल कब दूर होगा?' —
श्लोक 11 (markandeya.3.11)
इति चिन्तयता तात भवता प्रतिपालिताः । ते साम्प्रतं प्रवृद्धाः स्मः प्रबुद्धाः करवाम किम् ॥ 3.11 ॥
iti cintayatā tāta bhavatā pratipālitāḥ te sāmprataṁ pravṛddhāḥ smaḥ prabuddhāḥ karavāma kim
हे तात, इस प्रकार चिन्तन करते हुए आपने हमें पाला। अब हम बड़े और जागृत हो गए हैं, तो हम क्या करें?
श्लोक 12 (markandeya.3.12)
इत्यृषिर्वचनं तेषां श्रुत्वा संस्कारवत् स्फुटम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैः सह पुत्रेण शृङ्गिणा ॥ 3.12 ॥
ityṛṣirvacanaṁ teṣāṁ śrutvā saṁskāravat sphuṭam śiṣyaiḥ parivṛtaḥ sarvaiḥ saha putreṇa śṛṅgiṇā
उनकी यह स्पष्ट और संस्कारयुक्त वाणी सुनकर, अपने पुत्र शृंगी सहित समस्त शिष्यों से घिरे हुए ऋषि,
श्लोक 13 (markandeya.3.13)
कौतूहलपरो भूत्वा रोमाञ्चपटसंवृतः । उवाच तत्त्वतो ब्रूत प्रवृत्तेः कारणं गिरः ॥ 3.13 ॥
kautūhalaparo bhūtvā romāñcapaṭasaṁvṛtaḥ uvāca tattvato brūta pravṛtteḥ kāraṇaṁ giraḥ
कुतूहल से भरकर, रोमांच से आवृत शरीर के साथ बोले—सत्य-सत्य बताओ, इस वाणी के प्राप्त होने का कारण क्या है?
श्लोक 14 (markandeya.3.14)
कस्य शापादियं प्राप्ता भवद्भिर्विक्रिया परा । रूपस्य वचसश्चैव तन्मे वक्तुमीहार्हथ ॥ 3.14 ॥
kasya śāpādiyaṁ prāptā bhavadbhirvikriyā parā rūpasya vacasaścaiva tanme vaktumīhārhatha
किसके शाप से तुम्हें रूप और वाणी का यह असाधारण परिवर्तन प्राप्त हुआ? यह तुम्हें मुझसे कहना उचित है।
श्लोक 15 (markandeya.3.15)
पक्षिण ऊचुः विपुलस्वानिति ख्यातः प्रागासीन्मुनिसत्तमः । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे सुकृषस्तुम्बुरुस्तथा ॥ 3.15 ॥
pakṣiṇa ūcuḥ vipulasvāniti khyātaḥ prāgāsīnmunisattamaḥ tasya putradvayaṁ jajñe sukṛṣastumburustathā
पक्षियों ने कहा—पूर्वकाल में विपुलस्वान नामक मुनिश्रेष्ठ थे। उनके दो पुत्र हुए, सुकृष और तुम्बुरु।
श्लोक 16 (markandeya.3.16)
सुकृषस्य वयं पुत्राश्चत्वारः संयतात्मनः । तस्यर्षेर्विनयाचारभक्तिनम्राः सदैव हि ॥ 3.16 ॥
sukṛṣasya vayaṁ putrāścatvāraḥ saṁyatātmanaḥ tasyarṣervinayācārabhaktinamrāḥ sadaiva hi
हम चार सुकृष के पुत्र हैं, संयतात्मा; उस ऋषि के प्रति विनय, आचार और भक्ति में सदैव नम्र रहने वाले।
श्लोक 17 (markandeya.3.17)
तपश्चरणसक्तस्य शास्यमानेन्द्रियस्य च । यथाभिमतमस्माभिस्तदा तस्योपपादितम् ॥ 3.17 ॥
tapaścaraṇasaktasya śāsyamānendriyasya ca yathābhimatamasmābhistadā tasyopapāditam
तपश्चरण में लीन, इन्द्रियों को अनुशासित रखने वाले उनकी हमने तब उनकी इच्छानुसार सेवा की —
श्लोक 18 (markandeya.3.18)
समित्पुष्पादिकं सर्वं यच्चैवाभ्यवहारिकम् । एवं तत्राथ वसतां तस्यास्माकञ्च कानने ॥ 3.18 ॥
samitpuṣpādikaṁ sarvaṁ yaccaivābhyavahārikam evaṁ tatrātha vasatāṁ tasyāsmākañca kānane
समिधा, पुष्प आदि सब कुछ, तथा उनका भोजन भी। इस प्रकार वहाँ उस वन में रहते हुए हमारे और उनके,
श्लोक 19 (markandeya.3.19)
आजगाम महावर्ष्मा भग्नपक्षो जरान्वितः । आताम्रनेत्रः स्त्रस्तात्मा पक्षी भूत्वा सुरेश्वरः ॥ 3.19 ॥
ājagāma mahāvarṣmā bhagnapakṣo jarānvitaḥ ātāmranetraḥ strastātmā pakṣī bhūtvā sureśvaraḥ
एक विशालकाय, टूटे पंखों वाला, वृद्धावस्था से युक्त, ताम्रवर्ण नेत्रों वाला, शिथिल शरीर वाला पक्षी वहाँ आया — वह देवताओं के स्वामी (इन्द्र) थे।
श्लोक 20 (markandeya.3.20)
सत्य-शौच-क्षमाचारमतीवोदारमानसम् । जिज्ञासुस्तमृषिश्रेष्ठमस्मच्छापभवाय च ॥ 3.20 ॥
satya-śauca-kṣamācāramatīvodāramānasam jijñāsustamṛṣiśreṣṭhamasmacchāpabhavāya ca
सत्य, शुचिता, क्षमा और श्रेष्ठ आचार वाले, अत्यंत उदार मन वाले उस श्रेष्ठ ऋषि की परीक्षा लेने और हमें शाप दिलाने की इच्छा से।
श्लोक 21 (markandeya.3.21)
पक्ष्युवाच द्विजेन्द्र मां क्षुधाविष्टं परित्रातुमिहार्हसि । भक्षणार्थो महाभाग गतिर्भव ममातुला ॥ 3.21 ॥
pakṣyuvāca dvijendra māṁ kṣudhāviṣṭaṁ paritrātumihārhasi bhakṣaṇārtho mahābhāga gatirbhava mamātulā
पक्षी ने कहा—हे द्विजेन्द्र, भूख से पीड़ित मुझे आप बचाइए। हे महाभाग, भोजन के लिए आप ही मेरे अतुल आश्रय हैं।
श्लोक 22 (markandeya.3.22)
विन्ध्यस्य शिखरे तिष्ठन् पत्रिपत्रेरितेन वै । पतितोऽस्मि महाभाग श्वसनेनातिरंहसा ॥ 3.22 ॥
vindhyasya śikhare tiṣṭhan patripatreritena vai patito ’smi mahābhāga śvasanenātiraṁhasā
विन्ध्य के शिखर पर बैठा हुआ मैं, किसी पक्षी के पंखों से उठे तीव्र वायु के प्रहार से गिर पड़ा, हे महाभाग।
श्लोक 23 (markandeya.3.23)
सोऽहं मोहसमाविष्टो भूमौ सप्ताहमस्मृतिः । स्थितस्तत्राष्टमेनाह्ना चेतनां प्राप्तवानहम् ॥ 3.23 ॥
so ’haṁ mohasamāviṣṭo bhūmau saptāhamasmṛtiḥ sthitastatrāṣṭamenāhnā cetanāṁ prāptavānaham
मोहग्रस्त होकर मैं सात दिन तक भूमि पर स्मृतिरहित पड़ा रहा; आठवें दिन मुझे चेतना प्राप्त हुई।
श्लोक 24 (markandeya.3.24)
प्राप्तचेताः क्षुधाविष्टो भवन्तं शरणं गतः । भक्ष्यार्थो विगतानन्दो दूयमानेन चेतसा ॥ 3.24 ॥
prāptacetāḥ kṣudhāviṣṭo bhavantaṁ śaraṇaṁ gataḥ bhakṣyārtho vigatānando dūyamānena cetasā
चेतना प्राप्त होने पर, भूख से पीड़ित, आनन्दरहित, दुःखी मन से मैं भोजन की खोज में आपकी शरण में आया हूँ।
श्लोक 25 (markandeya.3.25)
तत् कुरुष्वामलमते मत्त्राणायाचलां मतिम् । प्रयच्छ भक्ष्यं विप्रर्षे प्राणयात्राक्षमं मम ॥ 3.25 ॥
tat kuruṣvāmalamate mattrāṇāyācalāṁ matim prayaccha bhakṣyaṁ viprarṣe prāṇayātrākṣamaṁ mama
अतः हे निर्मल बुद्धि वाले, मेरी रक्षा के लिए दृढ़ निश्चय कीजिए; हे विप्रर्षे, मेरे प्राणों की रक्षा के लिए पर्याप्त भोजन दीजिए।
श्लोक 26 (markandeya.3.26)
स एवमुक्तः प्रोवाच तमिन्द्रं पक्षिरूपिणम् । प्राणसन्धारणार्थाय दास्ये भक्ष्यं तवेप्सितम् ॥ 3.26 ॥
sa evamuktaḥ provāca tamindraṁ pakṣirūpiṇam prāṇasandhāraṇārthāya dāsye bhakṣyaṁ tavepsitam
इस प्रकार कहे जाने पर उन्होंने उस पक्षिरूपधारी इन्द्र से कहा—तुम्हारे प्राणों की रक्षा के लिए मैं तुम्हें इच्छित भोजन दूँगा।
श्लोक 27 (markandeya.3.27)
इत्युक्त्वा पुनरप्येनमपृच्छत् स द्विजोत्तमः । आहारः कस्तवार्थाय उपकल्प्यो भवेन्मया । स चाह नरमांसेन तृप्तिर्भवति मे परा ॥ 3.27 ॥
ityuktvā punarapyenamapṛcchat sa dvijottamaḥ āhāraḥ kastavārthāya upakalpyo bhavenmayā sa cāha naramāṁsena tṛptirbhavati me parā
यह कहकर उस द्विजश्रेष्ठ ने फिर पूछा—तुम्हारे लिए मुझे कौन-सा आहार तैयार करना चाहिए? उसने कहा—मनुष्य के मांस से मुझे परम तृप्ति होती है।
श्लोक 28 (markandeya.3.28)
ऋषिरुवाच कौमारं ते व्यतिक्रान्तमतीतं यौवनञ्च ते । वयसः परिणामस्ते वर्तते नूनमण्डज ॥ 3.28 ॥
ṛṣiruvāca kaumāraṁ te vyatikrāntamatītaṁ yauvanañca te vayasaḥ pariṇāmaste vartate nūnamaṇḍaja
ऋषि ने कहा—तुम्हारा बचपन बीत चुका है, यौवन भी जा चुका है; हे अण्डज, अब निश्चय ही तुम्हारी अवस्था ढल चुकी है।
श्लोक 29 (markandeya.3.29)
यस्मिन् नराणां सर्वेषामशेषेच्छा निवर्तते । स कस्माद् वृद्धभावेऽपि सुनृशंसात्मको भवान् ॥ 3.29 ॥
yasmin narāṇāṁ sarveṣāmaśeṣecchā nivartate sa kasmād vṛddhabhāve ’pi sunṛśaṁsātmako bhavān
जिस अवस्था में सब मनुष्यों की समस्त इच्छाएँ शान्त हो जाती हैं, उसमें वृद्धावस्था में भी तुम इतने क्रूर स्वभाव के क्यों हो?
श्लोक 30 (markandeya.3.30)
क्व मानुषस्य पिशितं क्व वयश्चरमं तव । सर्वथा दुष्टभावानां प्रशमो नोपपद्यते ॥ 3.30 ॥
kva mānuṣasya piśitaṁ kva vayaścaramaṁ tava sarvathā duṣṭabhāvānāṁ praśamo nopapadyate
मनुष्य के मांस से तुम्हारी अन्तिम अवस्था का क्या सम्बन्ध है? दुष्ट स्वभाव वालों की प्रवृत्ति कभी शान्त नहीं होती।
श्लोक 31 (markandeya.3.31)
अथवा किं मयैतेन प्रोक्तेनास्ति प्रयोजनम् । प्रतिश्रुत्य सदा देयमिति नो भावितं मनः ॥ 3.31 ॥
athavā kiṁ mayaitena proktenāsti prayojanam pratiśrutya sadā deyamiti no bhāvitaṁ manaḥ
अथवा मेरे इस कहने से क्या प्रयोजन? हमारा मन सदा यही मानता है कि प्रतिज्ञा करके सदा देना ही चाहिए।
श्लोक 32 (markandeya.3.32)
इत्युक्त्वा तं स विप्रेन्द्रस्तथेति कृतनिश्चयः । शीघ्रमस्मान् समाहूय गुणतोऽनुप्रशस्य च ॥ 3.32 ॥
ityuktvā taṁ sa viprendrastatheti kṛtaniścayaḥ śīghramasmān samāhūya guṇato ’nupraśasya ca
यह कहकर उस द्विजश्रेष्ठ ने 'ऐसा ही हो' यह निश्चय करके शीघ्र ही हमें बुलाया, और गुणों के अनुसार पहले हमारी प्रशंसा करके,
श्लोक 33 (markandeya.3.33)
उवाच क्षुब्धहृदयो मुनिर्वाक्यं सुनिष्ठुरम् । विनयावनतान् सर्वान् भक्तियुक्तान् कृताञ्जलीन् ॥ 3.33 ॥
uvāca kṣubdhahṛdayo munirvākyaṁ suniṣṭhuram vinayāvanatān sarvān bhaktiyuktān kṛtāñjalīn
व्याकुल हृदय वाले उस मुनि ने विनयपूर्वक झुके, भक्तियुक्त, हाथ जोड़े हुए हम सबसे यह अत्यंत कठोर वचन कहा।
श्लोक 34 (markandeya.3.34)
कृतात्मानो द्विजश्रेष्ठा ऋणैर्युक्ता मया सह । जातं श्रेष्ठमपत्यं वो यूयं मम यथा द्विजाः ॥ 3.34 ॥
kṛtātmāno dvijaśreṣṭhā ṛṇairyuktā mayā saha jātaṁ śreṣṭhamapatyaṁ vo yūyaṁ mama yathā dvijāḥ
हे द्विजश्रेष्ठ संस्कारित पुत्रो, मेरे ऋणों से युक्त, तुम मेरी श्रेष्ठ सन्तान हो, हे द्विजो, मेरे ही समान।
श्लोक 35 (markandeya.3.35)
गुरुः पूज्यो यदि मतो भवतां परमः पिता । ततः कुरुत मे वाक्यं निर्व्यलीकेन चेतसा ॥ 3.35 ॥
guruḥ pūjyo yadi mato bhavatāṁ paramaḥ pitā tataḥ kuruta me vākyaṁ nirvyalīkena cetasā
यदि तुम गुरु को पूज्य और परम पिता मानते हो, तो निष्कपट मन से मेरा वचन पूर्ण करो।
श्लोक 36 (markandeya.3.36)
तद्वाक्यसमकालञ्च प्रोक्तमस्माभिरादृतैः । यद्वक्ष्यति भवांस्तद्वै कृतमेवावधार्यताम् ॥ 3.36 ॥
tadvākyasamakālañca proktamasmābhirādṛtaiḥ yadvakṣyati bhavāṁstadvai kṛtamevāvadhāryatām
उनके इस वचन के साथ ही हमने आदरपूर्वक कहा—आप जो भी आज्ञा देंगे, उसे पूर्ण हुआ ही समझिए।
श्लोक 37 (markandeya.3.37)
ऋषिरुवाच मामेष शरणं प्राप्तो विहगः क्षुत्तृषान्वितः । युष्मन्मांसेन येनास्य क्षणं तृप्तिर्भवेत वै ॥ 3.37 ॥
ṛṣiruvāca māmeṣa śaraṇaṁ prāpto vihagaḥ kṣuttṛṣānvitaḥ yuṣmanmāṁsena yenāsya kṣaṇaṁ tṛptirbhaveta vai
ऋषि ने कहा—यह भूखा-प्यासा पक्षी मेरी शरण में आया है; इसकी क्षणभर की तृप्ति तुम्हारे मांस से,
श्लोक 38 (markandeya.3.38)
तृष्णाक्षयञ्च रक्तेन तथा शीघ्नं विधीयताम् । ततो वयं प्रव्यथिताः प्रकम्पोद्भूतसाध्वसाः । कष्टं कष्टमिति प्रोच्य नैतत् कुर्मेति चाब्रुवन् ॥ 3.38 ॥
tṛṣṇākṣayañca raktena tathā śīghnaṁ vidhīyatām tato vayaṁ pravyathitāḥ prakampodbhūtasādhvasāḥ kaṣṭaṁ kaṣṭamiti procya naitat kurmeti cābruvan
और इसकी प्यास का शमन रक्त से किया जाए। तब हम अत्यन्त व्यथित होकर, भय से कांपते हुए, 'हाय, हाय' कहते हुए बोले—यह हम नहीं कर सकते।
श्लोक 39 (markandeya.3.39)
कथं परशरीरस्य हेतोर्देहं स्वकं बुधः । विनाशयेद् घातयेद्वा यथा ह्यात्मा तथा सुतः ॥ 3.39 ॥
kathaṁ paraśarīrasya hetordehaṁ svakaṁ budhaḥ vināśayed ghātayedvā yathā hyātmā tathā sutaḥ
बुद्धिमान व्यक्ति दूसरे के शरीर के लिए अपने ही शरीर का नाश या घात कैसे करे? जैसा अपना स्वयं है, वैसा ही पुत्र भी है।
श्लोक 40 (markandeya.3.40)
पितृ-देव-मनुष्याणां यान्युक्तानि ऋणानि वै । तान्यपाकुरुते पुत्रो न शरीरप्रदः सुतः ॥ 3.40 ॥
pitṛ-deva-manuṣyāṇāṁ yānyuktāni ṛṇāni vai tānyapākurute putro na śarīrapradaḥ sutaḥ
पितरों, देवताओं और मनुष्यों के जो ऋण कहे गए हैं, उन्हें पुत्र चुकाता है — शरीर देने वाला होना पुत्र का कर्तव्य नहीं।
श्लोक 41 (markandeya.3.41)
तस्मान्नैतत् करिष्यामो नी चीर्णं यत् पुरातनैः । जीवन् भद्राण्यवाप्नोति जीवन् पुण्यं करोति च ॥ 3.41 ॥
tasmānnaitat kariṣyāmo nī cīrṇaṁ yat purātanaiḥ jīvan bhadrāṇyavāpnoti jīvan puṇyaṁ karoti ca
अतः हम ऐसा नहीं करेंगे, जो प्राचीन पुरुषों ने कभी नहीं किया। जीवित रहकर ही कल्याण प्राप्त होता है, जीवित रहकर ही पुण्य किया जाता है।
श्लोक 42 (markandeya.3.42)
मृतस्य देहनाशश्च धर्माद्युपरतिस्तथा । आत्मानं सर्वतो रक्ष्यमाहुर्धर्मविदो जनाः ॥ 3.42 ॥
mṛtasya dehanāśaśca dharmādyuparatistathā ātmānaṁ sarvato rakṣyamāhurdharmavido janāḥ
मृत व्यक्ति का शरीर नष्ट हो जाता है और साथ ही धर्म आदि का भी अन्त हो जाता है; धर्मज्ञ लोग कहते हैं कि आत्मा की सब प्रकार से रक्षा करनी चाहिए।
श्लोक 43 (markandeya.3.43)
इत्थं श्रुत्वा वचोऽस्माकं मुनिः क्रोधादिव ज्वलन् । प्रोवाच पुनरप्यस्मान् निर्दहन्निव लोचनैः ॥ 3.43 ॥
itthaṁ śrutvā vaco ’smākaṁ muniḥ krodhādiva jvalan provāca punarapyasmān nirdahanniva locanaiḥ
हमारी यह बात सुनकर, मानो क्रोध से जलते हुए, मुनि ने पुनः हमसे यह कहा, अपने नेत्रों से मानो हमें भस्म करते हुए।
श्लोक 44 (markandeya.3.44)
प्रतिज्ञातं वचो मह्यं यस्मान्नैतत् करिष्यथ । तस्मान्मच्छापनिर्दग्धास्तिर्यग्योनौ प्रयास्यथ ॥ 3.44 ॥
pratijñātaṁ vaco mahyaṁ yasmānnaitat kariṣyatha tasmānmacchāpanirdagdhāstiryagyonau prayāsyatha
चूँकि तुमने मुझे दिया गया वचन पूर्ण नहीं करोगे, इसलिए मेरे शाप से दग्ध होकर तुम तिर्यक् योनि को प्राप्त होगे।
श्लोक 45 (markandeya.3.45)
एवमुक्त्वा तदा सोऽस्मास्तं विहङ्गमथाब्रवीत् । अन्त्येष्टिमात्मनः कृत्वा शास्त्रतश्चौर्ध्वदेहिकम् ॥ 3.45 ॥
evamuktvā tadā so ’smāstaṁ vihaṅgamathābravīt antyeṣṭimātmanaḥ kṛtvā śāstrataścaurdhvadehikam
यह कहकर उन्होंने उस पक्षी से कहा—अपना अन्त्येष्टि संस्कार तथा शास्त्रानुसार ऊर्ध्वदेहिक कर्म करके,
श्लोक 46 (markandeya.3.46)
भक्षयस्व सुविश्रब्धौ मामत्र द्विजसत्तम । आहारीकृतमेतत् ते मया देहमिहात्मनः ॥ 3.46 ॥
bhakṣayasva suviśrabdhau māmatra dvijasattama āhārīkṛtametat te mayā dehamihātmanaḥ
हे द्विजसत्तम, मुझे यहाँ पूर्ण विश्वास के साथ खा लो; मैंने अपने इस शरीर को तुम्हारे लिए भोजन के रूप में तैयार किया है।
श्लोक 47 (markandeya.3.47)
एतावदेव विप्रस्य ब्राह्मणत्वं प्रचक्ष्यते । यावत् पतगजात्यग्रय स्वसत्यपरिपालनम् ॥ 3.47 ॥
etāvadeva viprasya brāhmaṇatvaṁ pracakṣyate yāvat patagajātyagraya svasatyaparipālanam
हे पक्षि-जाति में श्रेष्ठ, ब्राह्मण का ब्राह्मणत्व उतना ही कहा जाता है जितना वह अपने सत्य का पालन करता है।
श्लोक 48 (markandeya.3.48)
न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिस्तत् पुण्यं प्राप्यते महत् । कर्मणान्येन वा विप्रैर्यत् सत्यपरिपालनात् ॥ 3.48 ॥
na yajñairdakṣiṇāvadbhistat puṇyaṁ prāpyate mahat karmaṇānyena vā viprairyat satyaparipālanāt
दक्षिणा सहित यज्ञों से भी वह महान पुण्य प्राप्त नहीं होता, जो ब्राह्मणों को सत्य के पालन से प्राप्त होता है।
श्लोक 49 (markandeya.3.49)
इत्यृषेर्वचनं श्रुत्वा सोऽन्तर्विस्मयनिर्भरः । प्रत्युवाच मुनिं शक्रः पक्षिरूपधरस्तदा ॥ 3.49 ॥
ityṛṣervacanaṁ śrutvā so ’ntarvismayanirbharaḥ pratyuvāca muniṁ śakraḥ pakṣirūpadharastadā
ऋषि के इस वचन को सुनकर, मन ही मन अत्यन्त विस्मित होकर, तब पक्षी का रूप धारण किए हुए शक्र ने मुनि को उत्तर दिया।
श्लोक 50 (markandeya.3.50)
योगमास्थाय विप्रेन्द्र त्यजेदं स्वं कलेवरम् । जीवज्जन्तुं हि विप्रेन्द्र न भक्षामि कदाचन ॥ 3.50 ॥
yogamāsthāya viprendra tyajedaṁ svaṁ kalevaram jīvajjantuṁ hi viprendra na bhakṣāmi kadācana
हे द्विजश्रेष्ठ, योग का आश्रय लेकर अपने इस शरीर को त्याग दीजिए; क्योंकि हे द्विजश्रेष्ठ, मैं किसी जीवित प्राणी को कभी नहीं खाता।
श्लोक 51 (markandeya.3.51)
तस्मैतद्वचनं श्रुत्वा योगयुक्तोऽभवन्मुनिः । तं तस्य निश्चयं ज्ञात्वा शक्रोऽप्याह स्वदेहभृत् ॥ 3.51 ॥
tasmaitadvacanaṁ śrutvā yogayukto ’bhavanmuniḥ taṁ tasya niścayaṁ jñātvā śakro ’pyāha svadehabhṛt
उसका यह वचन सुनकर मुनि योगयुक्त हो गए; और उनके इस निश्चय को जानकर शक्र ने भी अपना स्वरूप धारण करके कहा।
श्लोक 52 (markandeya.3.52)
भो भो विप्रेन्द्र बुध्यस्व बुद्ध्या बोध्यं बुधात्मक । जिज्ञासार्थं मयायं ते अपराधः कृतोऽनघ ॥ 3.52 ॥
bho bho viprendra budhyasva buddhyā bodhyaṁ budhātmaka jijñāsārthaṁ mayāyaṁ te aparādhaḥ kṛto ’nagha
अरे हे विप्रश्रेष्ठ, हे बुद्धिमान, बुद्धि से जो जानने योग्य है उसे समझो! परीक्षा लेने के लिए ही, हे निष्पाप, मैंने तुम्हारे प्रति यह अपराध किया।
श्लोक 53 (markandeya.3.53)
तत् क्षमस्वामलमते का चेच्छा क्रियतां तव । पालनात् सत्यवाक्यस्य प्रीतिर्मे परमा त्वयि ॥ 3.53 ॥
tat kṣamasvāmalamate kā cecchā kriyatāṁ tava pālanāt satyavākyasya prītirme paramā tvayi
अतः हे निर्मल बुद्धि वाले, मुझे क्षमा करो; तुम्हें जो भी इच्छा हो वह पूर्ण की जाए। सत्यवचन के पालन से मुझे तुम पर परम प्रसन्नता हुई है।
श्लोक 54 (markandeya.3.54)
अद्यप्रभृति ते ज्ञानमैन्द्रं प्रादुर्भविष्यति । तपस्यथ तथा धर्मे न ते विघ्नो भविष्यति ॥ 3.54 ॥
adyaprabhṛti te jñānamaindraṁ prādurbhaviṣyati tapasyatha tathā dharme na te vighno bhaviṣyati
आज से तुम्हें ऐन्द्र ज्ञान प्राप्त होगा; तथा तप और धर्म में तुम्हें कोई विघ्न नहीं होगा।
श्लोक 55 (markandeya.3.55)
इत्युक्त्वा तु गते शक्रे पिता कोपसमन्वितः । प्रणम्य शिरसास्माभिरिदमुक्तो महामुनिः ॥ 3.55 ॥
ityuktvā tu gate śakre pitā kopasamanvitaḥ praṇamya śirasāsmābhiridamukto mahāmuniḥ
यह कहकर शक्र के चले जाने पर, क्रोध से भरे हमारे पिता महामुनि से, सिर झुकाकर प्रणाम करते हुए हमने यह कहा—
श्लोक 56 (markandeya.3.56)
बिभ्यतां मरणात् तात त्वमस्माकं महामते । क्षन्तुमर्हसि दीनानां जीवितप्रियता हि नः ॥ 3.56 ॥
bibhyatāṁ maraṇāt tāta tvamasmākaṁ mahāmate kṣantumarhasi dīnānāṁ jīvitapriyatā hi naḥ
हे तात, हे महामते, मृत्यु से भयभीत हम पर आपको दया करनी चाहिए; क्योंकि दीनों को जीवन ही सबसे प्रिय होता है।
श्लोक 57 (markandeya.3.57)
त्वगस्थिमांससङ्घाते पूयशोणितपूरिते । कर्तव्या न रतिर्यत्र तत्रास्माकमियं रतिः ॥ 3.57 ॥
tvagasthimāṁsasaṅghāte pūyaśoṇitapūrite kartavyā na ratiryatra tatrāsmākamiyaṁ ratiḥ
त्वचा, हड्डी और मांस के इस समूह में, जो मवाद और रक्त से भरा है, जहाँ आसक्ति नहीं करनी चाहिए, वहाँ भी हमारी यह आसक्ति बनी रहती है।
श्लोक 58 (markandeya.3.58)
श्रूयतां च महाभाग यथा लोको विमुह्यति । कामक्रोधादिभिर्देषैरवशः प्रबलारिभिः ॥ 3.58 ॥
śrūyatāṁ ca mahābhāga yathā loko vimuhyati kāmakrodhādibhirdeṣairavaśaḥ prabalāribhiḥ
और हे महाभाग, सुनिए कि यह संसार किस प्रकार काम-क्रोध आदि प्रबल शत्रु-दोषों से विवश होकर मोहित हो जाता है।
श्लोक 59 (markandeya.3.59)
प्रज्ञाप्राकारसंयुक्तमस्थिस्थूणं परं महत् । चर्मभित्तिमहारोधं मांसशोणितलेपनम् ॥ 3.59 ॥
prajñāprākārasaṁyuktamasthisthūṇaṁ paraṁ mahat carmabhittimahārodhaṁ māṁsaśoṇitalepanam
यह शरीर एक विशाल नगर है, प्रज्ञा की प्राचीर से युक्त, हड्डियों के खम्भों वाला, त्वचा की महान परकोटा-दीवार वाला, मांस-रक्त से लीपा हुआ,
श्लोक 60 (markandeya.3.60)
नवद्वारं महायामं सर्वतः स्नायुवेष्टितम् । नृपश्च पुरुषस्तत्र चेतनावानवस्थितः ॥ 3.60 ॥
navadvāraṁ mahāyāmaṁ sarvataḥ snāyuveṣṭitam nṛpaśca puruṣastatra cetanāvānavasthitaḥ
नौ द्वारों वाला, विशाल विस्तार वाला, चारों ओर स्नायुओं से आवृत; और उसमें राजा के रूप में चेतनावान पुरुष निवास करता है।
श्लोक 61 (markandeya.3.61)
मन्त्रिणौ तस्य बुद्धिश्च मनश्चैव विरोधिनौ । यतेते वैरनाशाय तावुभावितरेतरम् ॥ 3.61 ॥
mantriṇau tasya buddhiśca manaścaiva virodhinau yatete vairanāśāya tāvubhāvitaretaram
उसके दो मंत्री, बुद्धि और मन, परस्पर विरोधी हैं; वे दोनों एक-दूसरे के विनाश के लिए प्रयत्नशील रहते हैं।
श्लोक 62 (markandeya.3.62)
नृपस्य तस्य चत्वारो नाशमिच्छन्ति विद्विषः । कामः क्रोधस्तथा लोभो मोहश्चान्यस्तथा रिपुः ॥ 3.62 ॥
nṛpasya tasya catvāro nāśamicchanti vidviṣaḥ kāmaḥ krodhastathā lobho mohaścānyastathā ripuḥ
उस राजा के चार शत्रु उसके विनाश की इच्छा रखते हैं—काम, क्रोध, लोभ, और मोह नामक अन्य शत्रु।
श्लोक 63 (markandeya.3.63)
यदा तु स नृपस्तानि द्वाराण्यावृत्य तिष्ठति । सदा सुस्थबलश्चैव निरातङ्कश्च जायते ॥ 3.63 ॥
yadā tu sa nṛpastāni dvārāṇyāvṛtya tiṣṭhati sadā susthabalaścaiva nirātaṅkaśca jāyate
किन्तु जब वह राजा उन द्वारों को बन्द रखकर स्थित रहता है, तब वह सदा सुदृढ़ बल वाला और निर्भय बना रहता है —
श्लोक 64 (markandeya.3.64)
जातानुरागो भवति शत्रुभिर्नाभिभूयते ॥ 3.64 ॥
jātānurāgo bhavati śatrubhirnābhibhūyate
उसमें सच्चा अनुराग उत्पन्न होता है और वह शत्रुओं से पराभूत नहीं होता।
श्लोक 65 (markandeya.3.65)
यदा तु सर्वद्वाराणि विवृतानि स मुञ्चति । रागो नाम तदा शत्रुर्नेत्रादिद्वारमृच्छति ॥ 3.65 ॥
yadā tu sarvadvārāṇi vivṛtāni sa muñcati rāgo nāma tadā śatrurnetrādidvāramṛcchati
किन्तु जब वह सभी द्वारों को खुला छोड़ देता है, तब राग नामक शत्रु नेत्र आदि द्वार से प्रवेश करता है।
श्लोक 66 (markandeya.3.66)
सर्वव्यापी महायामः पञ्चद्वारप्रवेशनः । तस्यानुमार्गं विशति तद्वै घोरं रिपुत्रयम् ॥ 3.66 ॥
sarvavyāpī mahāyāmaḥ pañcadvārapraveśanaḥ tasyānumārgaṁ viśati tadvai ghoraṁ riputrayam
सर्वव्यापी वह महाविस्तृत शत्रु पाँचों द्वारों से प्रवेश करता है, और उसके पीछे-पीछे वह भयंकर त्रिविध शत्रु-समूह भी प्रवेश करता है।
श्लोक 67 (markandeya.3.67)
प्रविश्याथ स वै तत्र द्वारैरिन्द्रियसंज्ञकैः । रागः शंश्लेषमायाति मनसा च सहेतरैः ॥ 3.67 ॥
praviśyātha sa vai tatra dvārairindriyasaṁjñakaiḥ rāgaḥ śaṁśleṣamāyāti manasā ca sahetaraiḥ
इन्द्रिय-नामक द्वारों से प्रवेश करके राग वहाँ मन के साथ तथा अन्य शत्रुओं के साथ मिल जाता है।
श्लोक 68 (markandeya.3.68)
इन्द्रियाणि मनश्चैव वशे कृत्वा दुरासदः । द्वाराणि च वशे कृत्वा प्राकारं नाशयत्यथ ॥ 3.68 ॥
indriyāṇi manaścaiva vaśe kṛtvā durāsadaḥ dvārāṇi ca vaśe kṛtvā prākāraṁ nāśayatyatha
वह दुर्जय शत्रु इन्द्रियों और मन को वश में करके, तथा द्वारों को भी वश में करके, प्राचीर का नाश कर देता है।
श्लोक 69 (markandeya.3.69)
मनस्तस्याश्रितं दृष्ट्वा बुद्धिर्नश्यति तत्क्षणात् । अमात्यरहितस्तत्र पौरवर्गोज्झितस्तथा ॥ 3.69 ॥
manastasyāśritaṁ dṛṣṭvā buddhirnaśyati tatkṣaṇāt amātyarahitastatra pauravargojjhitastathā
मन को अपने वश में देखकर बुद्धि उसी क्षण नष्ट हो जाती है; तब मंत्री-रहित और नगरवासियों (गुणों) से त्यक्त होकर,
श्लोक 70 (markandeya.3.70)
रिपुभिर्लब्धविवरः स नृपो नाशमृच्छति । एवं रागस्तथा मोहो लोभः क्रोधस्तथैव च ॥ 3.70 ॥
ripubhirlabdhavivaraḥ sa nṛpo nāśamṛcchati evaṁ rāgastathā moho lobhaḥ krodhastathaiva ca
शत्रुओं द्वारा छिद्र पाकर वह राजा विनाश को प्राप्त होता है। इस प्रकार राग, मोह, लोभ और क्रोध —
श्लोक 71 (markandeya.3.71)
प्रवर्तन्ते दुरात्मानो मनुष्यस्मृतिनाशकाः । रागात्तु क्रोधः प्रभवति क्रोधाल्लोभोऽभिजायते ॥ 3.71 ॥
pravartante durātmāno manuṣyasmṛtināśakāḥ rāgāttu krodhaḥ prabhavati krodhāllobho ’bhijāyate
ये दुष्ट स्वभाव वाले मनुष्य की स्मृति का नाश करने में प्रवृत्त होते हैं। राग से क्रोध उत्पन्न होता है, क्रोध से लोभ जन्म लेता है,
श्लोक 72 (markandeya.3.72)
लोभाद्भवति संमोहः संमोहात् स्मृतिविभ्रमः । स्मृतिभ्रंशाद् बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति ॥ 3.72 ॥
lobhādbhavati saṁmohaḥ saṁmohāt smṛtivibhramaḥ smṛtibhraṁśād buddhināśo buddhināśāt praṇaśyati
लोभ से सम्मोह होता है, सम्मोह से स्मृति का भ्रम होता है, स्मृति-भ्रंश से बुद्धि का नाश होता है, और बुद्धि के नाश से मनुष्य पूर्णतः नष्ट हो जाता है।
श्लोक 73 (markandeya.3.73)
एवं प्रणष्टबुद्धीनां रागलोभानुवर्तिनाम् । जीविते च सलोभानां प्रसादं कुरु सत्तम ॥ 3.73 ॥
evaṁ praṇaṣṭabuddhīnāṁ rāgalobhānuvartinām jīvite ca salobhānāṁ prasādaṁ kuru sattama
इस प्रकार बुद्धि-नष्ट, राग-लोभ के अनुगामी, तथा जीवन के प्रति लोभ रखने वाले हम पर, हे सत्तम, प्रसन्न होइए।
श्लोक 74 (markandeya.3.74)
योऽयं शापो भगवता दत्तः स न भवेत् तथा । न तामसीं गतिं कष्टां व्रजेम मुनिसत्तम ॥ 3.74 ॥
yo ’yaṁ śāpo bhagavatā dattaḥ sa na bhavet tathā na tāmasīṁ gatiṁ kaṣṭāṁ vrajema munisattama
हे मुनिश्रेष्ठ, जो यह शाप आपने दिया है वह वैसा ही न हो; और हम उस कष्टकर तामसी गति को न प्राप्त हों।
श्लोक 75 (markandeya.3.75)
यन्मयोक्तं न तन्मिथ्या भविष्यति कदाचन । न मे वागनृतं प्राह यावदद्येति पुत्रकाः ॥ 3.75 ॥
yanmayoktaṁ na tanmithyā bhaviṣyati kadācana na me vāganṛtaṁ prāha yāvadadyeti putrakāḥ
मैंने जो कहा है वह कभी असत्य नहीं होगा; हे पुत्रो, आज तक मेरी वाणी ने कभी असत्य नहीं कहा।
श्लोक 76 (markandeya.3.76)
दैवमत्र परं मन्ये धिक् पौरुषमनर्थकम् । अकार्यं कारितो येन बलादहमचिन्तितम् ॥ 3.76 ॥
daivamatra paraṁ manye dhik pauruṣamanarthakam akāryaṁ kārito yena balādahamacintitam
इसमें मैं दैव को ही प्रबल मानता हूँ — निरर्थक पौरुष को धिक्कार है! — जिसके कारण मुझसे बलपूर्वक वह अकार्य करवाया गया, जिसकी मैंने कभी कल्पना भी नहीं की थी।
श्लोक 77 (markandeya.3.77)
यस्माच्च युष्माभिरहं प्रणिपत्य प्रसादितः । तस्मात् तिर्यक्त्वमापन्नाः परं ज्ञानमवाप्स्यथ ॥ 3.77 ॥
yasmācca yuṣmābhirahaṁ praṇipatya prasāditaḥ tasmāt tiryaktvamāpannāḥ paraṁ jñānamavāpsyatha
किन्तु चूँकि तुमने प्रणिपात करके मुझे प्रसन्न किया है, इसलिए तिर्यक् योनि प्राप्त होते हुए भी तुम परम ज्ञान प्राप्त करोगे।
श्लोक 78 (markandeya.3.78)
ज्ञानदर्शितमार्गाश्च निर्धूतक्लेशकल्मषाः । मत्प्रसादादसन्दिग्धाः परां सिद्धिमवाप्स्यथ ॥ 3.78 ॥
jñānadarśitamārgāśca nirdhūtakleśakalmaṣāḥ matprasādādasandigdhāḥ parāṁ siddhimavāpsyatha
ज्ञान से दिखाए गए मार्ग वाले, क्लेश और पाप से मुक्त होकर, मेरे प्रसाद से निःसंदेह तुम परम सिद्धि को प्राप्त करोगे।
श्लोक 79 (markandeya.3.79)
एवं शप्ताः स्म भगवन् पित्रा दैववशात् पुरा । ततः कालेन महता योन्यन्तरमुपागताः ॥ 3.79 ॥
evaṁ śaptāḥ sma bhagavan pitrā daivavaśāt purā tataḥ kālena mahatā yonyantaramupāgatāḥ
हे भगवन्, इस प्रकार पूर्वकाल में दैववश हम अपने पिता द्वारा शापित हुए। फिर दीर्घकाल के पश्चात् हम एक अन्य योनि को प्राप्त हुए।
श्लोक 80 (markandeya.3.80)
जाताश्च रणमध्ये वै भवता परिपालिताः । वयमित्थं द्विजश्रेष्ठ खगत्वं समुपागताः । नास्त्यसाविह संसारे यो न दिष्टेन बाध्यते ॥ 3.80 ॥
jātāśca raṇamadhye vai bhavatā paripālitāḥ vayamitthaṁ dvijaśreṣṭha khagatvaṁ samupāgatāḥ nāstyasāviha saṁsāre yo na diṣṭena bādhyate
रणभूमि के मध्य जन्म लेकर आपके द्वारा हमारा पालन हुआ; हे द्विजश्रेष्ठ, इस प्रकार हम पक्षित्व को प्राप्त हुए। इस संसार में ऐसा कोई नहीं जो भाग्य से बाधित न हो।
श्लोक 81 (markandeya.3.81)
मार्कण्डेय उवाच इति तेषां वचः श्रुत्वा शमीको भगवान् मुनिः । प्रत्युवाच महाभागः समीपस्थायिनो द्विजान् ॥ 3.81 ॥
mārkaṇḍeya uvāca iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā śamīko bhagavān muniḥ pratyuvāca mahābhāgaḥ samīpasthāyino dvijān
उनकी यह बात सुनकर भगवान् मुनि शमीक ने अपने निकट खड़े द्विजों से यह उत्तर दिया।
श्लोक 82 (markandeya.3.82)
पूर्वमेव मया प्रोक्तं भवतां सन्निधाविदम् । सामान्यपक्षिणो नैते केऽप्येते द्विजसत्तमाः । ये युद्धेऽपि न सम्प्राप्ताः पञ्चत्वमतिमानुषे ॥ 3.82 ॥
pūrvameva mayā proktaṁ bhavatāṁ sannidhāvidam sāmānyapakṣiṇo naite ke ’pyete dvijasattamāḥ ye yuddhe ’pi na samprāptāḥ pañcatvamatimānuṣe
हे द्विजसत्तमो, यह मैंने पहले ही आपके समक्ष कहा था कि ये साधारण पक्षी नहीं हैं — ये वे हैं जो इस अतिमानुष युद्ध में भी मृत्यु को प्राप्त नहीं हुए।
श्लोक 83 (markandeya.3.83)
ततः प्रीतिमता तेन तेऽनुज्ञाता महात्मना । जग्मुः शिखरिणां श्रेष्टं विन्ध्यं द्रुमलतायुतम् ॥ 3.83 ॥
tataḥ prītimatā tena te ’nujñātā mahātmanā jagmuḥ śikhariṇāṁ śreṣṭaṁ vindhyaṁ drumalatāyutam
तब उस प्रसन्न महात्मा से आज्ञा पाकर वे वृक्षों और लताओं से युक्त, पर्वतों में श्रेष्ठ विन्ध्य की ओर चले गए।
श्लोक 84 (markandeya.3.84)
यावदद्य स्थितास्तस्मिन्नचले धर्मपक्षिणः । तपः स्वाध्यायनिरताः समाधौ कृतनिश्चयाः ॥ 3.84 ॥
yāvadadya sthitāstasminnacale dharmapakṣiṇaḥ tapaḥ svādhyāyaniratāḥ samādhau kṛtaniścayāḥ
आज तक भी वे धर्मपरायण पक्षी उसी पर्वत पर स्थित हैं, तप और स्वाध्याय में लीन, समाधि में दृढ़ निश्चय वाले।
श्लोक 85 (markandeya.3.85)
इति मुनिवरलब्धसत्क्रियास्ते मुनितनया विहगत्वमभ्युपेताः । गिरिवरगहनेऽतिपुण्यतोये यतमनसो निवसन्ति विन्ध्यपृष्ठे ॥ 3.85 ॥
iti munivaralabdhasatkriyāste munitanayā vihagatvamabhyupetāḥ girivaragahane ’tipuṇyatoye yatamanaso nivasanti vindhyapṛṣṭhe
इस प्रकार श्रेष्ठ मुनि से पवित्र संस्कार प्राप्त कर वे मुनि-पुत्र, पक्षित्व को प्राप्त होकर भी, विन्ध्य पर्वत के सघन वन और परम पवित्र जलों के बीच, संयत मन से निवास करते हैं।