सम्पूर्ण (सभी १३४ अध्याय) · अध्याय 57
भारतवर्ष की नदियाँ, पर्वत और जनपद
श्लोक 1 (markandeya.57.1)
क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितन्त्वेतज्जम्बूद्वीपं समासतः । यदेतद्भवता प्रोक्तं कर्म नान्यत्र पुण्यदम् ॥ 57.1 ॥
krauṣṭukiruvāca bhagavan ! kathitantvetajjambūdvīpaṁ samāsataḥ yadetadbhavatā proktaṁ karma nānyatra puṇyadam
क्रौष्टुकि ने कहा — हे भगवन्! आपने इस जम्बूद्वीप का संक्षेप में वर्णन किया; जैसा आपने कहा है, पुण्यदायक कर्म अन्यत्र कहीं नहीं है।
श्लोक 2 (markandeya.57.2)
पापाय वा महाभाग ! वर्जयित्वा तु भारतम् । इतः स्वर्गश्च मोक्षश्च मध्यञ्चान्तञ्च गम्यते ॥ 57.2 ॥
pāpāya vā mahābhāga ! varjayitvā tu bhāratam itaḥ svargaśca mokṣaśca madhyañcāntañca gamyate
हे महाभाग! भारतवर्ष को छोड़कर न तो पाप होता है और न पुण्य; यहीं से स्वर्ग, मोक्ष, मध्यम गति और अंतिम गति प्राप्त होती है।
श्लोक 3 (markandeya.57.3)
न खल्वन्यत्र मर्त्यानां भूमौ कर्म विधीयते । तस्माद्विस्तरशो ब्रह्मन् ! ममैतद्भारतं वद ॥ 57.3 ॥
na khalvanyatra martyānāṁ bhūmau karma vidhīyate tasmādvistaraśo brahman ! mamaitadbhārataṁ vada
निश्चय ही अन्यत्र कहीं भी मनुष्यों के लिए भूमि पर कर्म विहित नहीं है; अतः हे ब्रह्मन्! मुझे यह भारतवर्ष विस्तार से बताइए।
श्लोक 4 (markandeya.57.4)
ये चास्य भेदा यावन्तो यथावत् स्थितिरेव च । वर्षोऽयं द्विजशार्दूल ! ये चास्मिन् देशपर्वताः ॥ 57.4 ॥
ye cāsya bhedā yāvanto yathāvat sthitireva ca varṣo'yaṁ dvijaśārdūla ! ye cāsmin deśaparvatāḥ
हे द्विजश्रेष्ठ! इस वर्ष के जितने भी भेद हैं और इसकी यथार्थ स्थिति क्या है, तथा इसमें कौन-कौन से देश और पर्वत हैं, यह सब बताइए।
श्लोक 5 (markandeya.57.5)
मार्कण्डेय उवाच भारतस्यास्य वर्षस्य नव भेदान्निबोध मे । समुद्रान्तरिता ज्ञेयास्ते त्वगम्याः परस्परम् ॥ 57.5 ॥
mārkaṇḍeya uvāca bhāratasyāsya varṣasya nava bhedānnibodha me samudrāntaritā jñeyāste tvagamyāḥ parasparam
मार्कण्डेय ने कहा — इस भारतवर्ष के नौ भेदों को मुझसे सुनो; वे समुद्र से पृथक् जानने चाहिए और परस्पर एक-दूसरे तक पहुँचना असंभव है।
श्लोक 6 (markandeya.57.6)
इन्द्रद्वीपः कशेरुमांस्ताम्रवर्णो गभस्तिमान् । नागद्वीपस्तथा सौम्यो गान्धर्वो वारुणस्तथा ॥ 57.6 ॥
indradvīpaḥ kaśerumāṁstāmravarṇo gabhastimān nāgadvīpastathā saumyo gāndharvo vāruṇastathā
इंद्रद्वीप, कशेरुमान्, ताम्रवर्ण, गभस्तिमान्, नागद्वीप, सौम्य, गांधर्व और वारुण —
श्लोक 7 (markandeya.57.7)
अयन्तु नवमस्तेषां द्वीपः सागरसंवृतः । योजनानां हसस्त्रं वै द्वीपोऽयं दक्षिणोत्तरात् ॥ 57.7 ॥
ayantu navamasteṣāṁ dvīpaḥ sāgarasaṁvṛtaḥ yojanānāṁ hasastraṁ vai dvīpo'yaṁ dakṣiṇottarāt
और इनमें नौवाँ यह द्वीप है, जो सागर से घिरा हुआ है; यह द्वीप दक्षिण से उत्तर तक एक सहस्र योजन विस्तृत है।
श्लोक 8 (markandeya.57.8)
पूर्वे किराता यस्यान्ते पश्चिमे यवनास्तथा । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चान्तः स्थिता द्विज ॥ 57.8 ॥
pūrve kirātā yasyānte paścime yavanāstathā brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāścāntaḥ sthitā dvija
जिसके पूर्वी छोर पर किरात और पश्चिमी छोर पर यवन निवास करते हैं; हे द्विज! इसके भीतर ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र निवास करते हैं।
श्लोक 9 (markandeya.57.9)
इज्याध्यायवणिज्याद्यैः कर्मभिः कृतपावनाः । तेषां संव्यवहारश्च एभिः कर्मभिरिष्यते ॥ 57.9 ॥
ijyādhyāyavaṇijyādyaiḥ karmabhiḥ kṛtapāvanāḥ teṣāṁ saṁvyavahāraśca ebhiḥ karmabhiriṣyate
वे यज्ञ, अध्ययन और वाणिज्य आदि कर्मों से पवित्र होते हैं, और उनका परस्पर व्यवहार भी इन्हीं कर्मों के द्वारा होता है।
श्लोक 10 (markandeya.57.10)
स्वर्गापवर्गप्राप्तिश्च पुण्यं पापञ्च वै तदा । महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः ॥ 57.10 ॥
svargāpavargaprāptiśca puṇyaṁ pāpañca vai tadā mahendro malayaḥ sahyaḥ śuktimānṛkṣaparvataḥ
और इन्हीं से उन्हें स्वर्ग-प्राप्ति और मोक्ष, तथा पुण्य और पाप, प्राप्त होते हैं। महेंद्र, मलय, सह्य, शुक्तिमान्, ऋक्षपर्वत,
श्लोक 11 (markandeya.57.11)
विन्ध्यश्च पारियात्रश्च सप्तैवात्र कुलाचलाः । तेषां सहस्रशश्चान्ये भूधरा ये समीपगाः ॥ 57.11 ॥
vindhyaśca pāriyātraśca saptaivātra kulācalāḥ teṣāṁ sahasraśaścānye bhūdharā ye samīpagāḥ
और विंध्य तथा पारियात्र — ये यहाँ सात कुलपर्वत हैं; इनके अतिरिक्त इनके निकट सहस्रों अन्य पर्वत भी हैं।
श्लोक 12 (markandeya.57.12)
विस्तारोच्छ्रयिणो रम्या विपुलाश्चात्र सानवः । कोलाहलः सवैभ्राजो मन्दरो दर्दुराचलः ॥ 57.12 ॥
vistārocchrayiṇo ramyā vipulāścātra sānavaḥ kolāhalaḥ savaibhrājo mandaro dardurācalaḥ
इनके शिखर विस्तृत, ऊँचे, रमणीय और विशाल हैं — कोलाहल, वैभ्राज सहित, मंदर, दर्दुराचल,
श्लोक 13 (markandeya.57.13)
वातस्वनो वैद्युतश्च मैनाकः स्वरसस्तथा । तुङ्गप्रस्थो नागगिरी रोचनः पाण्डराचलः ॥ 57.13 ॥
vātasvano vaidyutaśca mainākaḥ svarasastathā tuṅgaprastho nāgagirī rocanaḥ pāṇḍarācalaḥ
वातस्वन, वैद्युत, मैनाक, स्वरस, तुंगप्रस्थ, नागगिरि, रोचन, पांडराचल,
श्लोक 14 (markandeya.57.14)
पुष्पो गिरिर्दुर्जयन्तो रैवतोर्ऽबुद एव च । ऋष्यमूकः सगोमन्तः कूटशैलः कृतस्मरः ॥ 57.14 ॥
puṣpo girirdurjayanto raivator'buda eva ca ṛṣyamūkaḥ sagomantaḥ kūṭaśailaḥ kṛtasmaraḥ
पुष्पगिरि, दुर्जयंत, रैवतक और अर्बुद, गोमंत सहित ऋष्यमूक, कूटशैल, कृतस्मर,
श्लोक 15 (markandeya.57.15)
श्रीपर्वतश्चकोरश्च शतशोऽन्ये च पर्वताः । तैर्विमिश्रा जनपदा म्लेच्छाश्चार्याश्च भागशः ॥ 57.15 ॥
śrīparvataścakoraśca śataśo'nye ca parvatāḥ tairvimiśrā janapadā mlecchāścāryāśca bhāgaśaḥ
श्रीपर्वत और चकोर, तथा सैकड़ों अन्य पर्वत भी हैं। इन पर्वतों के बीच-बीच में म्लेच्छ और आर्य जनपद क्षेत्र-क्षेत्र में बसे हुए हैं।
श्लोक 16 (markandeya.57.16)
तैः पीयन्ते सरित्श्रेष्ठा यास्ताः सम्यङ्निबोध मे । गङ्गा सरस्वती सिन्धुश्चन्द्रभागा तथापरा ॥ 57.16 ॥
taiḥ pīyante saritśreṣṭhā yāstāḥ samyaṅnibodha me gaṅgā sarasvatī sindhuścandrabhāgā tathāparā
इन्हीं पर्वतों के जल से श्रेष्ठ नदियाँ पोषित होती हैं; उन्हें मुझसे भली-भाँति सुनो — गंगा, सरस्वती, सिंधु, तथा चंद्रभागा,
श्लोक 17 (markandeya.57.17)
यमुना च शतद्रुश्च वितस्तेरावती कुहुः । गोमती धूतपापा च बाहुदा सदृशद्वती ॥ 57.17 ॥
yamunā ca śatadruśca vitasterāvatī kuhuḥ gomatī dhūtapāpā ca bāhudā sadṛśadvatī
यमुना, शतद्रु, वितस्ता, इरावती, कुहू, गोमती, धूतपापा, बाहुदा, सदृशद्वती,
श्लोक 18 (markandeya.57.18)
विपाशा देविका रङ्क्षुर्निश्चीरा गण्डकी तथा । कौशिकी चापगा विप्र ! हिमवत्पादनिः सृताः ॥ 57.18 ॥
vipāśā devikā raṅkṣurniścīrā gaṇḍakī tathā kauśikī cāpagā vipra ! himavatpādaniḥ sṛtāḥ
विपाशा, देविका, रंक्षु, निश्चीरा, गंडकी, तथा कौशिकी — हे विप्र! ये सभी नदियाँ हिमालय के तल से निकलती हैं।
श्लोक 19 (markandeya.57.19)
वेदस्मृतिर्वेदवती वृत्रघ्री सिन्धुरेव च । वेण्वा सानन्दनी चैव सदानीरा मही तथा ॥ 57.19 ॥
vedasmṛtirvedavatī vṛtraghrī sindhureva ca veṇvā sānandanī caiva sadānīrā mahī tathā
वेदस्मृति, वेदवती, वृत्रघ्नी, तथा सिंधु, वेण्वा, सानंदना, तथा सदानीरा और मही —
श्लोक 20 (markandeya.57.20)
पारा चर्मण्वती नूपी विदिशा वेत्रवत्यपि । शिप्रा ह्यवर्णो च तथा पारियात्राश्रयाः स्मृताः ॥ 57.20 ॥
pārā carmaṇvatī nūpī vidiśā vetravatyapi śiprā hyavarṇo ca tathā pāriyātrāśrayāḥ smṛtāḥ
पारा, चर्मण्वती, नूपी, विदिशा, वेत्रवती, शिप्रा और अवर्णा भी — ये सभी पारियात्र पर्वत के आश्रित मानी गई हैं।
श्लोक 21 (markandeya.57.21)
शोणो महानदश्चैव नर्मदा सुरथाद्रिजा । मन्दाकिनी दशार्णा च चित्रकूटा तथापरा ॥ 57.21 ॥
śoṇo mahānadaścaiva narmadā surathādrijā mandākinī daśārṇā ca citrakūṭā tathāparā
शोण महानदी, तथा सुरथ पर्वत से उत्पन्न नर्मदा, मंदाकिनी, दशार्णा, तथा एक अन्य चित्रकूटा —
श्लोक 22 (markandeya.57.22)
चित्रोत्पला सतमसा करमोदा पिशाचिका । तथान्या पिप्पलिश्रोणिर्विपाशा वञ्जुला नदी ॥ 57.22 ॥
citrotpalā satamasā karamodā piśācikā tathānyā pippaliśroṇirvipāśā vañjulā nadī
चित्रोत्पला, तमसा सहित, करमोदा, पिशाचिका, तथा एक अन्य पिप्पलिश्रोणि, विपाशा और वंजुला नदी —
श्लोक 23 (markandeya.57.23)
सुमेरुजा शुक्तिमती शकुली त्रिदिवाक्रमुः । (विन्ध्य) (स्कन्ध) पादप्रसूता वै तथान्या वेगवाहिनी ॥ 57.23 ॥
sumerujā śuktimatī śakulī tridivākramuḥ (vindhya) (skandha) pādaprasūtā vai tathānyā vegavāhinī
सुमेरुजा, शुक्तिमती, शकुली, त्रिदिवाक्रमु, तथा एक अन्य वेगवती नदी — ये सभी विंध्य (अथवा स्कंध) पर्वत के तल से उत्पन्न हैं।
श्लोक 24 (markandeya.57.24)
शिप्रा पयोष्णी निर्विन्ध्या तापी सनिषधावती । वेण्या वैतरणी चैव सिनीवाली कुमुद्वती ॥ 57.24 ॥
śiprā payoṣṇī nirvindhyā tāpī saniṣadhāvatī veṇyā vaitaraṇī caiva sinīvālī kumudvatī
शिप्रा, पयोष्णी, निर्विंध्या, तापी, निषधावती सहित, वेण्या, वैतरणी, सिनीवाली, कुमुद्वती —
श्लोक 25 (markandeya.57.25)
करतोया महागौरी दुर्गा चान्तः शिरा तथा । (ऋक्ष) (विन्ध्य) पादप्रसूतास्ता नद्यः पुण्यजलाः शुभाः ॥ 57.25 ॥
karatoyā mahāgaurī durgā cāntaḥ śirā tathā (ṛkṣa) (vindhya) pādaprasūtāstā nadyaḥ puṇyajalāḥ śubhāḥ
करतोया, महागौरी, दुर्गा, तथा अंतःशिरा — ये पुण्य जल वाली शुभ नदियाँ ऋक्ष (अथवा विंध्य) पर्वत के तल से उत्पन्न हैं।
श्लोक 26 (markandeya.57.26)
गोदावरी भीमरथा कृष्णा वेण्या तथापरा । तुङ्गभद्रा सुप्रयोगा वाह्या कावेर्यथापगा ॥ 57.26 ॥
godāvarī bhīmarathā kṛṣṇā veṇyā tathāparā tuṅgabhadrā suprayogā vāhyā kāveryathāpagā
गोदावरी, भीमरथा, कृष्णा, तथा एक अन्य वेण्या, तुंगभद्रा, सुप्रयोगा, वाह्या और कावेरी नदी —
श्लोक 27 (markandeya.57.27)
(सह्य) (विन्ध्य) पादविनिष्क्रान्ता इत्येताः सरिदुत्तमाः । कृतमाला ताम्रपर्णो पुष्पजा सूत्पलावती ॥ 57.27 ॥
(sahya) (vindhya) pādaviniṣkrāntā ityetāḥ sariduttamāḥ kṛtamālā tāmraparṇo puṣpajā sūtpalāvatī
ये सभी उत्तम नदियाँ सह्य (अथवा विंध्य) पर्वत के तल से निकली हैं। कृतमाला, ताम्रपर्णी, पुष्पजा, उत्पलावती —
श्लोक 28 (markandeya.57.28)
मलयाद्रिसमुद्भूता नद्यः शीतजलास्त्विमाः । पितृसोमर्षिकुल्या च इक्षुका त्रिदिवा च या ॥ 57.28 ॥
malayādrisamudbhūtā nadyaḥ śītajalāstvimāḥ pitṛsomarṣikulyā ca ikṣukā tridivā ca yā
ये शीतल जल वाली नदियाँ मलय पर्वत से उत्पन्न हैं। पितृसोमा, ऋषिकुल्या, इक्षुका, तथा त्रिदिवा —
श्लोक 29 (markandeya.57.29)
लाङ्गूलिनी वंशकरा महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः । ऋषिकुल्या कुमारी च मन्दगा मन्दवाहिनी ॥ 57.29 ॥
lāṅgūlinī vaṁśakarā mahendraprabhavāḥ smṛtāḥ ṛṣikulyā kumārī ca mandagā mandavāhinī
लांगूलिनी और वंशकरा को महेंद्र पर्वत से उत्पन्न माना गया है; तथा ऋषिकुल्या, कुमारी, मंदगा और मंदवाहिनी,
श्लोक 30 (markandeya.57.30)
कृपा पलाशिनी चैव शुक्तिमत्प्रभवाः स्मृताः । सर्वाः पुण्याः सरस्वत्यः सर्वा गङ्गाः समुद्रगाः ॥ 57.30 ॥
kṛpā palāśinī caiva śuktimatprabhavāḥ smṛtāḥ sarvāḥ puṇyāḥ sarasvatyaḥ sarvā gaṅgāḥ samudragāḥ
कृपा तथा पलाशिनी को शुक्तिमान् पर्वत से उत्पन्न माना गया है। ये सभी नदियाँ सरस्वती के समान पवित्र हैं, गंगा के समान पूज्य हैं, और सभी समुद्र में जा मिलती हैं।
श्लोक 31 (markandeya.57.31)
विश्वस्य मातरः सर्वाः सर्वपापहराः स्मृताः । अन्याः सहस्रशश्चोक्ताः क्षुद्रनद्यो द्विजोत्तम ॥ 57.31 ॥
viśvasya mātaraḥ sarvāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ anyāḥ sahasraśaścoktāḥ kṣudranadyo dvijottama
ये सभी संसार की माताएँ हैं और समस्त पापों को हरने वाली मानी गई हैं। हे द्विजोत्तम! इनके अतिरिक्त सहस्रों छोटी-छोटी नदियाँ भी कही गई हैं।
श्लोक 32 (markandeya.57.32)
प्रावृट्कालवहाः सन्ति सदाकालवहाश्च याः । मत्स्याश्वकूटाः कुल्याश्च कुन्तलाः काशिकोशलाः ॥ 57.32 ॥
prāvṛṭkālavahāḥ santi sadākālavahāśca yāḥ matsyāśvakūṭāḥ kulyāśca kuntalāḥ kāśikośalāḥ
कुछ नदियाँ केवल वर्षाकाल में बहती हैं, और कुछ सदा बहती रहती हैं। [अब मध्यदेश के जनपद सुनो —] मत्स्य, अश्वकूट, कुल्य, कुंतल, काशी, कोशल,
श्लोक 33 (markandeya.57.33)
अथर्वाश्चार्कलिङ्गाश्च मलकाश्च वृकैः सह । मध्यदेश्या जनपदाः प्रायशोऽमी प्रकीर्तिताः ॥ 57.33 ॥
atharvāścārkaliṅgāśca malakāśca vṛkaiḥ saha madhyadeśyā janapadāḥ prāyaśo'mī prakīrtitāḥ
अथर्व, अर्कलिंग, मलक, वृकों सहित — ये प्रायः मध्यदेश के जनपद कहे गए हैं।
श्लोक 34 (markandeya.57.34)
सह्यस्य चोत्तरे या तु यत्र गोदावरी नदी । पृथिव्यामपि कृतस्त्रायां स प्रदेशो मनोरमः ॥ 57.34 ॥
sahyasya cottare yā tu yatra godāvarī nadī pṛthivyāmapi kṛtastrāyāṁ sa pradeśo manoramaḥ
सह्य पर्वत के उत्तर में जहाँ गोदावरी नदी बहती है, वह प्रदेश शरण देने वाला और पृथ्वी पर भी अत्यंत रमणीय है।
श्लोक 35 (markandeya.57.35)
गोवर्धनं पुरं रम्यं भार्गवस्य महात्मनः । वाह्लीका वाटधानाश्च आभीराः कालतोयकाः ॥ 57.35 ॥
govardhanaṁ puraṁ ramyaṁ bhārgavasya mahātmanaḥ vāhlīkā vāṭadhānāśca ābhīrāḥ kālatoyakāḥ
वहाँ महात्मा भार्गव (परशुराम) की रमणीय गोवर्धन नगरी है। [अब उत्तर-पश्चिम के जनपद —] वाह्लीक, वाटधान, आभीर, कालतोयक,
श्लोक 36 (markandeya.57.36)
अपरान्ताश्च शूद्राश्च पल्लवाश्चर्मखण्डिकाः । गान्धारा गबलाश्चैव सिन्धुसौवीरमद्रकाः ॥ 57.36 ॥
aparāntāśca śūdrāśca pallavāścarmakhaṇḍikāḥ gāndhārā gabalāścaiva sindhusauvīramadrakāḥ
अपरांत, शूद्र, पल्लव, चर्मखंडिक, गांधार, गबल, सिंधु-सौवीर, मद्रक,
श्लोक 37 (markandeya.57.37)
शतद्रुजाः कलिङ्गाश्च पारदा हालमूषिकाः । माठरा बहुभद्राश्च कैकेया दशमालिकाः ॥ 57.37 ॥
śatadrujāḥ kaliṅgāśca pāradā hālamūṣikāḥ māṭharā bahubhadrāśca kaikeyā daśamālikāḥ
शतद्रुज, कलिंग, परद, हालमूषिक, माठर, बहुभद्र, कैकेय, दशमालिक,
श्लोक 38 (markandeya.57.38)
क्षत्रियोपनिवेशाश्च वैश्यशूद्रकुलानि च । काम्बोजा दरदाश्चैव वर्वरा हर्षवर्धनाः ॥ 57.38 ॥
kṣatriyopaniveśāśca vaiśyaśūdrakulāni ca kāmbojā daradāścaiva varvarā harṣavardhanāḥ
क्षत्रियों की बस्तियाँ, वैश्य-शूद्रों के कुल, काम्बोज, दरद, बर्बर, हर्षवर्धन,
श्लोक 39 (markandeya.57.39)
चीनाश्चैव तुखाराश्च बहुला बाह्यतोनराः । आत्रेयाश्च भरद्वाजाः पुष्कलाश्च कशेरुकाः ॥ 57.39 ॥
cīnāścaiva tukhārāśca bahulā bāhyatonarāḥ ātreyāśca bharadvājāḥ puṣkalāśca kaśerukāḥ
चीन, तुखार, बहुल, बाह्य प्रदेशों के लोग, आत्रेय, भरद्वाज, पुष्कल, कशेरुक,
श्लोक 40 (markandeya.57.40)
लम्पाकाः शूलकाराश्च चूलिका जागुडैः सह । औषधाश्चानिमद्राश्च किरातानाञ्च जातयः ॥ 57.40 ॥
lampākāḥ śūlakārāśca cūlikā jāguḍaiḥ saha auṣadhāścānimadrāśca kirātānāñca jātayaḥ
लंपाक, शूलकार, जागुडों सहित चूलिक, औषध, अनिमद्र, तथा किरातों की विविध जातियाँ।
श्लोक 41 (markandeya.57.41)
तामसा हंसमार्गाश्च काश्मीरास्तुङ्गनास्तथा । शूलिकाः कुहकाश्चैव ऊर्णा दर्वास्तथैव च ॥ 57.41 ॥
tāmasā haṁsamārgāśca kāśmīrāstuṅganāstathā śūlikāḥ kuhakāścaiva ūrṇā darvāstathaiva ca
तामस, हंसमार्ग, कश्मीर, तुंगन, शूलिक, कुहक, ऊर्णा, दर्व —
श्लोक 42 (markandeya.57.42)
एते देशा ह्युदीच्यास्तु प्राच्यान्देशान्निबोध मे । अध्रारका मुदकरा अन्तर्गिर्या बहिर्गिराः ॥ 57.42 ॥
ete deśā hyudīcyāstu prācyāndeśānnibodha me adhrārakā mudakarā antargiryā bahirgirāḥ
ये उत्तर दिशा के जनपद हैं; अब मुझसे पूर्व दिशा के जनपद सुनो — अध्रारक, मुदकर, अंतर्गिर्य, बहिर्गिर,
श्लोक 43 (markandeya.57.43)
यथा प्रवङ्गा रङ्गेया मानदा मानवर्तिकाः । ब्राह्मोत्तराः प्रविजया भार्गवा ज्ञेयमल्लकाः ॥ 57.43 ॥
yathā pravaṅgā raṅgeyā mānadā mānavartikāḥ brāhmottarāḥ pravijayā bhārgavā jñeyamallakāḥ
तथा प्रवंग, रंगेय, मानद, मानवर्तिक, ब्रह्मोत्तर, प्रविजय, भार्गव, ज्ञेयमल्लक,
श्लोक 44 (markandeya.57.44)
प्राग्ज्योतिषाश्च मद्राश्च विदेहास्ताम्रलिप्तकाः । मल्ला मगधगोमन्ताः प्राच्या जनपदाः स्मृताः ॥ 57.44 ॥
prāgjyotiṣāśca madrāśca videhāstāmraliptakāḥ mallā magadhagomantāḥ prācyā janapadāḥ smṛtāḥ
प्राग्ज्योतिष, मद्र, विदेह, ताम्रलिप्तक, मल्ल, मगध-गोमंत — ये पूर्व दिशा के जनपद कहे गए हैं।
श्लोक 45 (markandeya.57.45)
अथापरे जनपदा दक्षिणापथवासिनः । पुण्ड्राश्च केवलाश्चैव गोलाङ्गूलास्तथैव च ॥ 57.45 ॥
athāpare janapadā dakṣiṇāpathavāsinaḥ puṇḍrāśca kevalāścaiva golāṅgūlāstathaiva ca
अब दक्षिणापथ में बसने वाले अन्य जनपद सुनो — पुण्ड्र, केवल, तथा गोलांगूल,
श्लोक 46 (markandeya.57.46)
शैलूषा मूषिकाश्चैव कुसुमा नामवासकाः । महाराष्ट्रा माहिषका कलिङ्गाश्चैव सर्वशः ॥ 57.46 ॥
śailūṣā mūṣikāścaiva kusumā nāmavāsakāḥ mahārāṣṭrā māhiṣakā kaliṅgāścaiva sarvaśaḥ
शैलूष, मूषिक, कुसुम, नामवासक, महाराष्ट्र, माहिषक, तथा समस्त कलिंग,
श्लोक 47 (markandeya.57.47)
आभीराः सह वैशिक्या आढक्याः शबराश्च ये । पुलिन्दा विन्ध्यमौलेया वैदर्भा दण्डकैः सह ॥ 57.47 ॥
ābhīrāḥ saha vaiśikyā āḍhakyāḥ śabarāśca ye pulindā vindhyamauleyā vaidarbhā daṇḍakaiḥ saha
वैशिक्य सहित आभीर, आढक्य, शबर, पुलिंद, विंध्यमौलेय, दंडकों सहित वैदर्भ,
श्लोक 48 (markandeya.57.48)
पौरिका मौलिकाश्चैव अश्मका भोगवर्धनाः । नैषिकाः कुन्तला अन्धा उदिभदा वनदारकाः ॥ 57.48 ॥
paurikā maulikāścaiva aśmakā bhogavardhanāḥ naiṣikāḥ kuntalā andhā udibhadā vanadārakāḥ
पौरिक, मौलिक, अश्मक, भोगवर्धन, नैषिक, कुंतल, आंध्र, उदिभद, वनदारक —
श्लोक 49 (markandeya.57.49)
दाक्षिणात्यास्त्वमी देशा अपरान्तान् निबोध मे । सूर्पारकाः कालिबला दुर्गाश्चानीकटैः सह ॥ 57.49 ॥
dākṣiṇātyāstvamī deśā aparāntān nibodha me sūrpārakāḥ kālibalā durgāścānīkaṭaiḥ saha
ये सभी दक्षिणी देश हैं; अब मुझसे पश्चिमी (अपरांत) प्रदेश सुनो — सूर्पारक, कालिबल, अनीकटों सहित दुर्ग,
श्लोक 50 (markandeya.57.50)
पुलिन्दाश्च सुमीनाश्च रूपपाः स्वापदैः सह । तथा कुरुमिनश्चैव सर्वे चैव कठाक्षराः ॥ 57.50 ॥
pulindāśca sumīnāśca rūpapāḥ svāpadaiḥ saha tathā kuruminaścaiva sarve caiva kaṭhākṣarāḥ
पुलिंद, सुमीन, स्वापदों सहित रूपप, तथा कुरुमिन, और समस्त कठाक्षर जन,
श्लोक 51 (markandeya.57.51)
नासिक्यावाश्च ये चान्ये ये चैवोत्तरनर्मदाः । भीरुकच्छाः समाहेयाः सह सारस्वतैरपि ॥ 57.51 ॥
nāsikyāvāśca ye cānye ye caivottaranarmadāḥ bhīrukacchāḥ samāheyāḥ saha sārasvatairapi
नासिक्य और अन्य लोग, तथा नर्मदा के उत्तर में बसने वाले, भीरुकच्छ, समाहेय, सारस्वतों सहित,
श्लोक 52 (markandeya.57.52)
काश्मीराश्च सुराष्ट्राश्च अवन्त्याश्चार्बुदैः सह । इत्येते ह्यपरान्ताश्च शृणु विन्ध्यनिवासिनः ॥ 57.52 ॥
kāśmīrāśca surāṣṭrāśca avantyāścārbudaiḥ saha ityete hyaparāntāśca śṛṇu vindhyanivāsinaḥ
काश्मीर, सुराष्ट्र, अर्बुदों सहित अवंत्य — ये सभी पश्चिमी (अपरांत) जनपद हैं। अब विंध्य पर्वत पर निवास करने वालों को सुनो।
श्लोक 53 (markandeya.57.53)
सरजाश्च करूषाश्च केरलाश्चोत्कलैः सह । उत्तमर्णा दशार्णाश्च भोज्याः किष्किन्धकैः सह ॥ 57.53 ॥
sarajāśca karūṣāśca keralāścotkalaiḥ saha uttamarṇā daśārṇāśca bhojyāḥ kiṣkindhakaiḥ saha
सरज, करूष, उत्कलों सहित केरल, उत्तमर्ण, दशार्ण, किष्किंधकों सहित भोज्य,
श्लोक 54 (markandeya.57.54)
तोशलाः कोशलाश्चैव त्रैपुरा वैदिशास्तथा । तुम्बुरास्तुम्बुलाश्चैव पटवो नैषधेः सह ॥ 57.54 ॥
tośalāḥ kośalāścaiva traipurā vaidiśāstathā tumburāstumbulāścaiva paṭavo naiṣadheḥ saha
तोशल, कोशल, त्रैपुर, वैदिश, तुम्बुर, तुम्बुल, नैषधों सहित पटव,
श्लोक 55 (markandeya.57.55)
अन्नजास्तुष्टिकाराश्च वीरहोत्रा ह्यवन्तयः । एते जनपदाः सर्वे विन्ध्यपृष्ठनिवासिनः ॥ 57.55 ॥
annajāstuṣṭikārāśca vīrahotrā hyavantayaḥ ete janapadāḥ sarve vindhyapṛṣṭhanivāsinaḥ
अन्नज, तुष्टिकार, वीरहोत्र, तथा अवंत्य — ये सभी जनपद विंध्य पर्वत की पृष्ठभूमि में निवास करते हैं।
श्लोक 56 (markandeya.57.56)
अतो देशान् प्रवक्ष्यामि पर्वताश्रयिणश्च ये । नीहारा हंसमार्गाश्च कुरवो गुर्गणाः खसाः ॥ 57.56 ॥
ato deśān pravakṣyāmi parvatāśrayiṇaśca ye nīhārā haṁsamārgāśca kuravo gurgaṇāḥ khasāḥ
अब मैं उन देशों का वर्णन करूँगा जो पर्वतों के आश्रय में बसे हैं — नीहार, हंसमार्ग, कुरु, गुर्गण, खस,
श्लोक 57 (markandeya.57.57)
कुन्तप्रावरणाश्चैव ऊर्णा दार्वाः सकृत्रकाः । त्रिगर्ता गालवाश्चैव किरातास्तामसैः सह ॥ 57.57 ॥
kuntaprāvaraṇāścaiva ūrṇā dārvāḥ sakṛtrakāḥ trigartā gālavāścaiva kirātāstāmasaiḥ saha
कुंतप्रावरण, ऊर्णा, कृत्रकों सहित दार्व, त्रिगर्त, गालव, तथा तामसों सहित किरात।
श्लोक 58 (markandeya.57.58)
कृतत्रेतादिकश्चात्र चतुर्युगकृतो विधिः । एतत्तु भारतं वर्षं चतुः संस्थानसंस्थितम् ॥ 57.58 ॥
kṛtatretādikaścātra caturyugakṛto vidhiḥ etattu bhārataṁ varṣaṁ catuḥ saṁsthānasaṁsthitam
यहाँ कृत, त्रेता आदि चारों युगों की व्यवस्था प्रवृत्त होती है; यह भारतवर्ष चार प्रकार की अवस्थाओं में स्थित है।
श्लोक 59 (markandeya.57.59)
दक्षिणापरतो ह्यस्य पूर्वेण च महोदधिः । हिमवानुत्तरेणास्य कार्मुकस्य यथा गुणः ॥ 57.59 ॥
dakṣiṇāparato hyasya pūrveṇa ca mahodadhiḥ himavānuttareṇāsya kārmukasya yathā guṇaḥ
इसके दक्षिण, पश्चिम और पूर्व में महासागर है; इसके उत्तर में हिमालय पर्वत स्थित है, मानो धनुष की डोरी के समान।
श्लोक 60 (markandeya.57.60)
तदेतद् भारतं वर्षं सर्वबीजं द्विजोत्तम । ब्रह्मत्वममरेशत्वं देवत्वं मरुतस्तथा ॥ 57.60 ॥
tadetad bhārataṁ varṣaṁ sarvabījaṁ dvijottama brahmatvamamareśatvaṁ devatvaṁ marutastathā
हे द्विजोत्तम! यह भारतवर्ष सबका मूल बीज है — इसी से ब्राह्मणत्व, इंद्रत्व, देवत्व, तथा मरुद्गणों का पद प्राप्त होता है,
श्लोक 61 (markandeya.57.61)
मृगपश्वप्सरोयोनिस्तद्वत् सर्वे सरीसृपाः । स्थावराणाञ्च सर्वेषामितो ब्रह्मन् ! शुभाशुभैः ॥ 57.61 ॥
mṛgapaśvapsaroyonistadvat sarve sarīsṛpāḥ sthāvarāṇāñca sarveṣāmito brahman ! śubhāśubhaiḥ
तथा मृग, पशु और अप्सरा की योनि भी; इसी प्रकार समस्त सरीसृपों और सभी स्थावर वस्तुओं की उत्पत्ति भी, हे ब्रह्मन्! शुभ और अशुभ कर्मों के अनुसार यहीं से होती है।
श्लोक 62 (markandeya.57.62)
प्रयाति कर्मभूर्ब्रह्मन् ! नान्या लोकेषु विद्यते । देवानामपि विप्रर्षे ! सदा एष मनोरथः ॥ 57.62 ॥
prayāti karmabhūrbrahman ! nānyā lokeṣu vidyate devānāmapi viprarṣe ! sadā eṣa manorathaḥ
हे ब्रह्मन्! यही कर्मभूमि है; लोकों में इसके समान अन्य कोई भूमि नहीं है। हे विप्रर्षे! देवताओं की भी सदैव यही अभिलाषा रहती है —
श्लोक 63 (markandeya.57.63)
अपि मानुष्यमाप्स्यामो देवत्वात् प्रच्युताः क्षितौ । मनुष्यः कुरुते तत्तु यन्न शक्यं सुरासुरैः ॥ 57.63 ॥
api mānuṣyamāpsyāmo devatvāt pracyutāḥ kṣitau manuṣyaḥ kurute tattu yanna śakyaṁ surāsuraiḥ
"देवत्व से च्युत होने पर भी हमें पृथ्वी पर मनुष्य-जन्म प्राप्त हो!" — क्योंकि मनुष्य वह कर सकता है, जो देवता और असुर भी नहीं कर सकते।
श्लोक 64 (markandeya.57.64)
तत्कर्मनिगडग्रस्तैः स्वकर्मख्यापनोत्सुकः । न किञ्चित् क्रियते कर्म सुखलेशोपबृंहितैः ॥ 57.64 ॥
tatkarmanigaḍagrastaiḥ svakarmakhyāpanotsukaḥ na kiñcit kriyate karma sukhaleśopabṛṁhitaiḥ
पूर्वकर्मों की बेड़ियों में बंधे तथा अपने कर्मों का फल प्रकट होने के लिए उत्सुक वे देवगण, जो केवल सुख के एक अंश मात्र से पल रहे हैं, वहाँ कोई नया कर्म नहीं कर पाते।