Skip to main content

सम्पूर्ण (सभी १३४ अध्याय) · अध्याय 58

कूर्म का स्वरूप

अध्याय 57अध्याय-सूचीअध्याय 59

श्लोक 1 (markandeya.58.1)

क्रौष्टुकिरुवाच भगवन् ! कथितं सम्यक् भवता भारतं मम । सरितः पर्वता देशा ये च तत्र वसन्ति वै ॥ 58.1 ॥

krauṣṭukiruvāca bhagavan ! kathitaṁ samyak bhavatā bhārataṁ mama saritaḥ parvatā deśā ye ca tatra vasanti vai

क्रौष्टुकि ने कहा — हे भगवन्! आपने मुझे भारतवर्ष का — उसकी नदियों, पर्वतों, देशों और वहाँ निवास करने वालों का — भली-भाँति वर्णन किया।

श्लोक 2 (markandeya.58.2)

किन्तु कूर्मस्त्वया पूर्वं भारते भगवान् हरिः । कथितस्तस्य संस्थानं श्रोतुमिच्छाम्यशेषतः ॥ 58.2 ॥

kintu kūrmastvayā pūrvaṁ bhārate bhagavān hariḥ kathitastasya saṁsthānaṁ śrotumicchāmyaśeṣataḥ

किंतु पूर्व में आपने भारतवर्ष में भगवान हरि के कूर्म-रूप का उल्लेख किया था; अब मैं उनके उस स्वरूप को पूर्णतः सुनना चाहता हूँ।

श्लोक 3 (markandeya.58.3)

कथं स संस्थितो देवः कूर्मरूपी जनार्दनः । शुभाशुभं मनुष्याणां व्यज्यते च ततः कथम् । यथामुखं यथापादन्तस्य तद् ब्रूह्यशेषतः ॥ 58.3 ॥

kathaṁ sa saṁsthito devaḥ kūrmarūpī janārdanaḥ śubhāśubhaṁ manuṣyāṇāṁ vyajyate ca tataḥ katham yathāmukhaṁ yathāpādantasya tad brūhyaśeṣataḥ

वह देव जनार्दन कूर्म-रूप में किस प्रकार स्थित हैं? और उनसे मनुष्यों का शुभ-अशुभ किस प्रकार प्रकट होता है? उनके मुख और चरणों के अनुसार यह सब मुझे पूर्णतः बताइए।

श्लोक 4 (markandeya.58.4)

मार्कण्डेय उवाच प्राङ्मुखो भगवान् ! देवः कूर्मरूपी व्यवस्थितः । आक्रम्य भारतं वर्षं नवभेदमिदं द्विज ॥ 58.4 ॥

mārkaṇḍeya uvāca prāṅmukho bhagavān ! devaḥ kūrmarūpī vyavasthitaḥ ākramya bhārataṁ varṣaṁ navabhedamidaṁ dvija

मार्कण्डेय ने कहा — हे द्विज! भगवान वह देव कूर्म-रूप में पूर्वाभिमुख होकर इस नवभेद वाले भारतवर्ष को आच्छादित किए हुए स्थित हैं।

श्लोक 5 (markandeya.58.5)

नवधा संस्थितान्यस्य नक्षत्राणि समन्ततः । विषयाश्च द्विजश्रेष्ठ ! ये सम्यक् तान्निबोध मे ॥ 58.5 ॥

navadhā saṁsthitānyasya nakṣatrāṇi samantataḥ viṣayāśca dvijaśreṣṭha ! ye samyak tānnibodha me

हे द्विजश्रेष्ठ! उनके नक्षत्र सब ओर नौ भागों में व्यवस्थित हैं; और जो प्रदेश हैं, उन्हें भी मुझसे भली-भाँति जानो।

श्लोक 6 (markandeya.58.6)

वेदमन्त्रा विमाण्डव्याः शाल्वनीपास्तथा शकाः । उज्जिहानास्तथा वत्स ! घोषसंख्यास्तथा खसाः ॥ 58.6 ॥

vedamantrā vimāṇḍavyāḥ śālvanīpāstathā śakāḥ ujjihānāstathā vatsa ! ghoṣasaṁkhyāstathā khasāḥ

वेदमंत्र, विमांडव्य, शाल्वनीप, तथा शक, उज्जिहान, हे वत्स! तथा घोषसंख्य और खस —

श्लोक 7 (markandeya.58.7)

मध्ये सारस्वता मत्स्याः शूरसेनाः समाथुराः । धर्मारण्या ज्योतिषिका गौरग्रीवा गुडाश्मकाः ॥ 58.7 ॥

madhye sārasvatā matsyāḥ śūrasenāḥ samāthurāḥ dharmāraṇyā jyotiṣikā gauragrīvā guḍāśmakāḥ

— मध्य भाग में सारस्वत, मत्स्य, माथुरों सहित शूरसेन, धर्मारण्य, ज्योतिषिक, गौरग्रीव, गुडाश्मक,

श्लोक 8 (markandeya.58.8)

कालकोटिसपाषण्डाः पारियात्रनिवासिनः । कापिङ्गलाः कुरुर्बाह्यस्तथैवोडुम्बरा जनाः ॥ 58.8 ॥

kālakoṭisapāṣaṇḍāḥ pāriyātranivāsinaḥ kāpiṅgalāḥ kururbāhyastathaivoḍumbarā janāḥ

पाषंडों सहित कालकोटि, पारियात्र-निवासी, कापिंगल, बाह्य कुरु, तथा उदुंबर जन —

श्लोक 9 (markandeya.58.9)

वैदेहकाः सपाञ्चालाः संकेताः कङ्कमारुताः । गजाह्वयाश्च कूर्मस्य जलमध्यनिवासिनः ॥ 58.9 ॥

vaidehakāḥ sapāñcālāḥ saṁketāḥ kaṅkamārutāḥ gajāhvayāśca kūrmasya jalamadhyanivāsinaḥ

पांचालों सहित वैदेहक, संकेत, कंकमारुत, तथा गजाह्वय — ये कूर्म के जलमध्य भाग में निवास करते हैं।

श्लोक 10 (markandeya.58.10)

कृत्तिका रोहिणी सौम्या एतेषां मध्यवासिनाम् । नक्षत्रत्रितयं विप्र ! शुभाशुभविपाकदम् ॥ 58.10 ॥

kṛttikā rohiṇī saumyā eteṣāṁ madhyavāsinām nakṣatratritayaṁ vipra ! śubhāśubhavipākadam

हे विप्र! कृत्तिका, रोहिणी और मृगशिरा (सौम्या) — ये तीन नक्षत्र इन मध्य-निवासियों को शुभ-अशुभ फल देने वाले हैं।

श्लोक 11 (markandeya.58.11)

वृषध्वजोऽञ्जनश्चैव जम्ब्वाख्यो मानवाचलः । शूर्पकर्णो व्याघ्रमुखः खर्मकः कर्वटाशनः ॥ 58.11 ॥

vṛṣadhvajo'ñjanaścaiva jambvākhyo mānavācalaḥ śūrpakarṇo vyāghramukhaḥ kharmakaḥ karvaṭāśanaḥ

वृषध्वज, तथा अंजन, जम्बु नामक प्रदेश, मानवाचल, शूर्पकर्ण, व्याघ्रमुख, खर्मक, कर्वटाशन,

श्लोक 12 (markandeya.58.12)

तथा चन्द्रेश्वराश्चैव खशाश्च मगधास्तथा । गिरयो मैथिलाः शुभ्रास्तथा वदनदन्तुराः ॥ 58.12 ॥

tathā candreśvarāścaiva khaśāśca magadhāstathā girayo maithilāḥ śubhrāstathā vadanadanturāḥ

तथा चंद्रेश्वर, खश, मगध, गिरय, मैथिल, शुभ्र, तथा वदनदंतुर,

श्लोक 13 (markandeya.58.13)

प्राग्ज्योतिषाः सलौहित्याः सामुद्राः पुरुषादकाः । पुर्णोत्कटो भद्रगौरस्तथोदयगिरिर्द्विज ! ॥ 58.13 ॥

prāgjyotiṣāḥ salauhityāḥ sāmudrāḥ puruṣādakāḥ purṇotkaṭo bhadragaurastathodayagirirdvija !

लौहित्यों सहित प्राग्ज्योतिष, सामुद्र, पुरुषादक, पूर्णोत्कट, भद्रगौर, तथा हे द्विज! उदयगिरि —

श्लोक 14 (markandeya.58.14)

कशाया मेखलामुष्टास्ताम्रलिप्तैकपादपाः । वर्धमाना कोशलाश्च मुखे कूर्मस्य संश्थिताः ॥ 58.14 ॥

kaśāyā mekhalāmuṣṭāstāmraliptaikapādapāḥ vardhamānā kośalāśca mukhe kūrmasya saṁśthitāḥ

कशाय, मेखलामुष्ट, ताम्रलिप्त, एकपादप, वर्धमान, तथा कोशल — ये सभी कूर्म के मुख में स्थित हैं।

श्लोक 15 (markandeya.58.15)

रौद्रः पुनर्वसुः पुष्यो नक्षत्रत्रितयं मुखे । पादे तु दक्षिणे देशाः क्रौष्टुके वदतः शृणु ॥ 58.15 ॥

raudraḥ punarvasuḥ puṣyo nakṣatratritayaṁ mukhe pāde tu dakṣiṇe deśāḥ krauṣṭuke vadataḥ śṛṇu

आर्द्रा, पुनर्वसु, पुष्य — ये तीन नक्षत्र मुख भाग में हैं। अब हे क्रौष्टुकि! दक्षिणी चरण के प्रदेशों को मुझसे सुनो, जैसा मैं कहता हूँ।

श्लोक 16 (markandeya.58.16)

कलिङ्गवङ्गजठराः कोशला मूषिकास्तथा । चेदयश्चोर्ध्वकर्णाश्च मत्स्याद्या विन्ध्यवासिनः ॥ 58.16 ॥

kaliṅgavaṅgajaṭharāḥ kośalā mūṣikāstathā cedayaścordhvakarṇāśca matsyādyā vindhyavāsinaḥ

कलिंग, वंगजठर, कोशल, तथा मूषिक, चेदि, ऊर्ध्वकर्ण, तथा विंध्य-निवासी मत्स्य आदि —

श्लोक 17 (markandeya.58.17)

विदर्भा नारिकेलाश्च धर्मद्वीपास्तथैलिकाः । व्याघ्रग्रीवा महाग्रीवास्त्रैपुराः श्मश्रुधारिणः ॥ 58.17 ॥

vidarbhā nārikelāśca dharmadvīpāstathailikāḥ vyāghragrīvā mahāgrīvāstraipurāḥ śmaśrudhāriṇaḥ

विदर्भ, नारिकेल, धर्मद्वीप, तथा ऐलिक, व्याघ्रग्रीव, महाग्रीव, त्रैपुर, तथा दाढ़ी-मूँछ धारण करने वाले —

श्लोक 18 (markandeya.58.18)

कैष्किन्ध्या हैमकूटाश्च निषधाः कटकस्थलाः । दशार्णाहारिका नग्ना निषादाः काकुलालकाः ॥ 58.18 ॥

kaiṣkindhyā haimakūṭāśca niṣadhāḥ kaṭakasthalāḥ daśārṇāhārikā nagnā niṣādāḥ kākulālakāḥ

कैष्किंध्य, हैमकूट, निषध, कटकस्थल, दशार्ण, आहारिक, नग्न, निषाद, काकुलालक,

श्लोक 19 (markandeya.58.19)

तथैव पर्णशबराः पादे वै पूर्वदक्षिणे । आश्लेषर्क्षं तथा पैत्र्यं फाल्गुण्यः प्रथदमास्तथा ॥ 58.19 ॥

tathaiva parṇaśabarāḥ pāde vai pūrvadakṣiṇe āśleṣarkṣaṁ tathā paitryaṁ phālguṇyaḥ prathadamāstathā

तथा पर्णशबर — ये सभी दक्षिण-पूर्व चरण में स्थित हैं। तथा आश्लेषा, मघा (पैत्र्य), और पूर्वाफाल्गुनी —

श्लोक 20 (markandeya.58.20)

नक्षत्रत्रितयं पादमाश्रितं पूर्वदक्षिणम् । लङ्का कालाजिनाश्चैव शैलिका निकटास्तथा ॥ 58.20 ॥

nakṣatratritayaṁ pādamāśritaṁ pūrvadakṣiṇam laṅkā kālājināścaiva śailikā nikaṭāstathā

— ये तीन नक्षत्र दक्षिण-पूर्व चरण के आश्रित हैं। लंका, तथा कालाजिन, शैलिक, तथा निकट,

श्लोक 21 (markandeya.58.21)

महेन्द्रमलयाद्रौ च दुर्दुरे च वसन्ति ये । कर्कोटकवने ये च भृगुकच्छाः सकोङ्कणा ॥ 58.21 ॥

mahendramalayādrau ca durdure ca vasanti ye karkoṭakavane ye ca bhṛgukacchāḥ sakoṅkaṇā

जो महेंद्र, मलय और दुर्दुर पर्वत पर निवास करते हैं, जो कर्कोटक वन में रहते हैं, तथा कोंकणों सहित भृगुकच्छ,

श्लोक 22 (markandeya.58.22)

सर्वाश्चैव तथाभीरा वेण्यास्तीरनिवासिनः । अवन्तयो दासपुरास्तथैवाकणिनो जनाः ॥ 58.22 ॥

sarvāścaiva tathābhīrā veṇyāstīranivāsinaḥ avantayo dāsapurāstathaivākaṇino janāḥ

तथा सभी आभीर, वेण्या नदी के तटवासी, अवंत्य, दासपुर, तथा आकणिन जन,

श्लोक 23 (markandeya.58.23)

महाराष्ट्राः सकर्णाटा गोनर्दाश्चित्रकूटकाः । चोलाः कोलगिराश्चैव क्रौञ्चद्वीपजटाधराः ॥ 58.23 ॥

mahārāṣṭrāḥ sakarṇāṭā gonardāścitrakūṭakāḥ colāḥ kolagirāścaiva krauñcadvīpajaṭādharāḥ

कर्णाटकों सहित महाराष्ट्र, गोनर्द, चित्रकूटक, चोल, तथा कोलगिर, और क्रौंचद्वीप के जटाधारी लोग,

श्लोक 24 (markandeya.58.24)

कावेरी ऋष्यमूकस्था नासिक्याश्चैव ये जनाः । शङ्खशुक्त्यादिवैदूर्यशैलप्रान्तचराश्च ये ॥ 58.24 ॥

kāverī ṛṣyamūkasthā nāsikyāścaiva ye janāḥ śaṅkhaśuktyādivaidūryaśailaprāntacarāśca ye

कावेरी नदी के तट पर ऋष्यमूक में बसने वाले, नासिक्य, तथा शंख, सीप और वैदूर्यमणि से युक्त पर्वतों की सीमाओं पर विचरण करने वाले जन,

श्लोक 25 (markandeya.58.25)

तथा वारिचराः कोलाः चर्मपट्टनिवासिनः । गणबाह्याः पराः कृष्णा द्वीपवासनिवासिनः ॥ 58.25 ॥

tathā vāricarāḥ kolāḥ carmapaṭṭanivāsinaḥ gaṇabāhyāḥ parāḥ kṛṣṇā dvīpavāsanivāsinaḥ

तथा जलचर कोल, चर्मपट्ट-निवासी, गणबाह्य, अन्य कृष्णा-तटवासी, और द्वीपों में निवास करने वाले,

श्लोक 26 (markandeya.58.26)

सूर्याद्रौ कुमुदाद्रौ च ते वसन्ति तथा जनाः । औखावनाः सपिशिकास्तथा ये कर्मनायकाः ॥ 58.26 ॥

sūryādrau kumudādrau ca te vasanti tathā janāḥ aukhāvanāḥ sapiśikāstathā ye karmanāyakāḥ

सूर्य पर्वत और कुमुद पर्वत पर निवास करने वाले जन, पिशिकों सहित औखावन, तथा कर्मनायक कहे जाने वाले,

श्लोक 27 (markandeya.58.27)

तक्षिणाः कौरुषा ये च ऋषिकास्तापसाश्रमाः । ऋषभाः सिहलाश्चैव तथा काञ्चीनिवासिनः ॥ 58.27 ॥

takṣiṇāḥ kauruṣā ye ca ṛṣikāstāpasāśramāḥ ṛṣabhāḥ sihalāścaiva tathā kāñcīnivāsinaḥ

तक्षिण, कौरुष, तपस्वियों के आश्रमों वाले ऋषिक, ऋषभ, सिंहल-निवासी, तथा काञ्ची-निवासी,

श्लोक 28 (markandeya.58.28)

तिलङ्गा कुञ्जारदरीकच्छवासाश्च ये जनाः । ताम्रपर्णो तथा कुक्षिरिति कूर्मस्य दक्षिणः ॥ 58.28 ॥

tilaṅgā kuñjāradarīkacchavāsāśca ye janāḥ tāmraparṇo tathā kukṣiriti kūrmasya dakṣiṇaḥ

तिलंग, तथा कुंजार की घाटियों और दलदलों में बसने वाले जन, और ताम्रपर्णी — यह कूर्म का दक्षिणी कुक्षि (पार्श्व) भाग कहलाता है।

श्लोक 29 (markandeya.58.29)

फाल्गुन्यश्चोत्तरा हस्ता चित्रा चर्क्षत्रयं द्विज । कूर्मस्य दक्षिणे कुक्षौ बाह्यपादस्तथापरम् ॥ 58.29 ॥

phālgunyaścottarā hastā citrā carkṣatrayaṁ dvija kūrmasya dakṣiṇe kukṣau bāhyapādastathāparam

उत्तराफाल्गुनी, हस्त, तथा चित्रा — हे द्विज! ये तीन नक्षत्र कूर्म के दक्षिण कुक्षि भाग में हैं। अब बाह्य दक्षिण-पश्चिम चरण का वर्णन सुनो।

श्लोक 30 (markandeya.58.30)

काम्बोजाः पह्लवाश्चैव तथैव वहवामुखाः । तथा च सिन्दुसौवीराः सानर्ता वनितामुखाः ॥ 58.30 ॥

kāmbojāḥ pahlavāścaiva tathaiva vahavāmukhāḥ tathā ca sindusauvīrāḥ sānartā vanitāmukhāḥ

काम्बोज, तथा पह्लव, तथा वहवामुख, और सिंधु-सौवीर, आनर्त, वनितामुख,

श्लोक 31 (markandeya.58.31)

द्रावणाः मार्गिकाः शूद्रा कर्णप्राधेयवर्वराः । किराताः पारदाः पाण्ड्यास्तथा पारशवाः कलाः ॥ 58.31 ॥

drāvaṇāḥ mārgikāḥ śūdrā karṇaprādheyavarvarāḥ kirātāḥ pāradāḥ pāṇḍyāstathā pāraśavāḥ kalāḥ

द्रावण, मार्गिक, शूद्र, कर्णप्राधेय-बर्बर, किरात, परद, पांड्य, तथा पारशव कल,

श्लोक 32 (markandeya.58.32)

धूर्तका हैमगिरिकाः सिन्धुकालकवैरताः । सौराष्ट्रा दरदाश्चैव द्राविडाश्च महार्णवाः ॥ 58.32 ॥

dhūrtakā haimagirikāḥ sindhukālakavairatāḥ saurāṣṭrā daradāścaiva drāviḍāśca mahārṇavāḥ

धूर्तक, हैमगिरिक, सिंधु, कालक, वैरत, सौराष्ट्र, तथा दरद, और महासागर-तटवासी द्राविड़,

श्लोक 33 (markandeya.58.33)

एते जनपदाः पादे स्थिता वै दक्षिणेऽपरे । स्वात्यो विशाखा मैत्रञ्च नक्षत्रत्रयमेव च ॥ 58.33 ॥

ete janapadāḥ pāde sthitā vai dakṣiṇe'pare svātyo viśākhā maitrañca nakṣatratrayameva ca

ये सभी जनपद दक्षिण-पश्चिम चरण में स्थित हैं। स्वाति, विशाखा, तथा अनुराधा (मैत्र) — ये तीन नक्षत्र इस चरण के हैं।

श्लोक 34 (markandeya.58.34)

मणिमेघः क्षुराद्रिश्च खञ्जनोऽस्तगिरिस्तथा । अपरान्तिका हैहयाश्च शान्तिका विप्रशस्तकाः ॥ 58.34 ॥

maṇimeghaḥ kṣurādriśca khañjano'stagiristathā aparāntikā haihayāśca śāntikā vipraśastakāḥ

मणिमेघ, क्षुराद्रि, खंजन, तथा अस्तगिरि, अपरांतिक, हैहय, शांतिक, विप्रशस्तक,

श्लोक 35 (markandeya.58.35)

कौङ्कणाः पञ्चनदका वामना ह्यवरास्तथा । तारक्षुरा ह्यङ्गतकाः कर्कराः शाल्मवेश्मकाः ॥ 58.35 ॥

kauṅkaṇāḥ pañcanadakā vāmanā hyavarāstathā tārakṣurā hyaṅgatakāḥ karkarāḥ śālmaveśmakāḥ

कोंकण, पंचनदक, वामन, तथा अवर, तारक्षुर, अंगतक, कर्कर, शाल्मवेश्मक,

श्लोक 36 (markandeya.58.36)

गुरुस्विराः फल्गुणका वेणुमत्याञ्च ये जनाः । तथा फल्गुलुका घोरा गुरुहाश्च कलास्तथा ॥ 58.36 ॥

gurusvirāḥ phalguṇakā veṇumatyāñca ye janāḥ tathā phalgulukā ghorā guruhāśca kalāstathā

गुरुस्वीर, फल्गुणक, वेणुमती के जन, तथा भयंकर फल्गुलुक, गुरुह, तथा कल,

श्लोक 37 (markandeya.58.37)

एकेक्षणा वाजिकेशा दीर्घग्रीवाः सचूलिकाः । अश्वकेशास्तथा पुच्छे जनाः कूर्मस्य संस्थिताः ॥ 58.37 ॥

ekekṣaṇā vājikeśā dīrghagrīvāḥ sacūlikāḥ aśvakeśāstathā pucche janāḥ kūrmasya saṁsthitāḥ

एक-नेत्र वाले, अश्व-केश वाले, दीर्घ-ग्रीवा वाले, शिखाधारी, तथा अश्व-केश वाले जन — ये सभी कूर्म की पूँछ में स्थित हैं।

श्लोक 38 (markandeya.58.38)

ऐन्द्रं मूलन्तथाषाग नक्षत्रत्रयमेव च । माण्डव्याश्चण्डखाराश्च अश्वकालनतास्तथा ॥ 58.38 ॥

aindraṁ mūlantathāṣāga nakṣatratrayameva ca māṇḍavyāścaṇḍakhārāśca aśvakālanatāstathā

ज्येष्ठा (ऐन्द्र), मूल, तथा पूर्वाषाढ़ा — ये तीन नक्षत्र हैं। [अब —] मांडव्य, चंडखार, तथा अश्वकालनत,

श्लोक 39 (markandeya.58.39)

कुन्यतालडहाश्चैव स्त्रीबाह्या बालिक्रास्तथा । नृसिंहा वेणुमत्याञ्च बलावस्थास्तथापरे ॥ 58.39 ॥

kunyatālaḍahāścaiva strībāhyā bālikrāstathā nṛsiṁhā veṇumatyāñca balāvasthāstathāpare

कुन्यतालह, स्त्रीबाह्य, तथा बालिक्र, नृसिंह, तथा वेणुमती के जन, और अन्य बलावस्थ,

श्लोक 40 (markandeya.58.40)

धर्मबद्धास्तथालूका उरुकर्मस्थिता जनाः । वामपादे जनाः पार्श्वे स्थिताः कूर्मस्य भागुरे ॥ 58.40 ॥

dharmabaddhāstathālūkā urukarmasthitā janāḥ vāmapāde janāḥ pārśve sthitāḥ kūrmasya bhāgure

धर्मबद्ध, तथा आलूक, और विशाल कर्मों में स्थित जन — ये सभी कूर्म के वाम चरण के पार्श्व भाग में स्थित हैं।

श्लोक 41 (markandeya.58.41)

आषाढाश्रवणे चैव धनिष्ठा यत्र संस्थिता । कैलासो हिमवांश्चैव धनुष्मान् वसुमांस्तथा ॥ 58.41 ॥

āṣāḍhāśravaṇe caiva dhaniṣṭhā yatra saṁsthitā kailāso himavāṁścaiva dhanuṣmān vasumāṁstathā

जहाँ उत्तराषाढ़ा, श्रवण, और धनिष्ठा स्थित हैं — [वहाँ] कैलास, तथा हिमवान्, धनुष्मान्, तथा वसुमान्,

श्लोक 42 (markandeya.58.42)

क्रौञ्चाः कुरुवकाश्चैव क्षुद्रवीणाश्च ये जनाः । रसालया सकैकेया भोगप्रस्थाः सयामुनाः ॥ 58.42 ॥

krauñcāḥ kuruvakāścaiva kṣudravīṇāśca ye janāḥ rasālayā sakaikeyā bhogaprasthāḥ sayāmunāḥ

क्रौंच, तथा कुरुवक, और क्षुद्रवीण जन, कैकेयों सहित रसालय, यमुना-तटवासियों सहित भोगप्रस्थ,

श्लोक 43 (markandeya.58.43)

अन्तर्द्वोपास्त्रिगर्ताश्च अग्नीज्याः सार्दना जनाः । तथैवाश्वमुखाः प्राप्ताश्चिविडाः केशधारिणः ॥ 58.43 ॥

antardvopāstrigartāśca agnījyāḥ sārdanā janāḥ tathaivāśvamukhāḥ prāptāściviḍāḥ keśadhāriṇaḥ

अंतर्द्वीप, त्रिगर्त, अग्नीज्य, सार्दन जन, तथा अश्वमुख प्रदेश तक पहुँचे हुए चिविड, तथा केशधारी लोग,

श्लोक 44 (markandeya.58.44)

दासेरका वाटधानाः शवधानास्तथैव च । पुष्कलाधमकैरातास्तथा तक्षशिलाश्रयाः ॥ 58.44 ॥

dāserakā vāṭadhānāḥ śavadhānāstathaiva ca puṣkalādhamakairātāstathā takṣaśilāśrayāḥ

दासेरक, वाटधान, तथा शवधान, पुष्कल, अधमकिरात, तथा तक्षशिला के आश्रित जन,

श्लोक 45 (markandeya.58.45)

अम्बाला मालवा मद्रा वेणुकाः सवदन्तिकाः । पिङ्गला मानकलहा हूणाः कोहलकास्तथा ॥ 58.45 ॥

ambālā mālavā madrā veṇukāḥ savadantikāḥ piṅgalā mānakalahā hūṇāḥ kohalakāstathā

अंबाल, मालव, मद्र, वदंतिकों सहित वेणुक, पिंगल, मानकलह, हूण, तथा कोहलक,

श्लोक 46 (markandeya.58.46)

माण्डव्या भूतियुवकाः शातका हेमतारकाः । यशोमत्याः सगान्धाराः खरसागरराशयः ॥ 58.46 ॥

māṇḍavyā bhūtiyuvakāḥ śātakā hematārakāḥ yaśomatyāḥ sagāndhārāḥ kharasāgararāśayaḥ

मांडव्य, भूतियुवक, शातक, हेमतारक, गांधारों सहित यशोमती, तथा खरसागर-तटवासी,

श्लोक 47 (markandeya.58.47)

यौधेया दासमेयाश्च राजन्याः श्यामकास्तथा । क्षेमधूर्ताश्च कूर्मस्य वामकुक्षिमुपाश्रिताः ॥ 58.47 ॥

yaudheyā dāsameyāśca rājanyāḥ śyāmakāstathā kṣemadhūrtāśca kūrmasya vāmakukṣimupāśritāḥ

यौधेय, दासमेय, राजन्य, तथा श्यामक, और क्षेमधूर्त — ये सभी कूर्म के वाम कुक्षि भाग में निवास करते हैं।

श्लोक 48 (markandeya.58.48)

वारुणञ्चात्र नक्षत्रं तत्र प्रौष्ठपदाद्वयम् । येन किन्नरराज्यञ्च पुशुपालं सकीचकम् ॥ 58.48 ॥

vāruṇañcātra nakṣatraṁ tatra prauṣṭhapadādvayam yena kinnararājyañca puśupālaṁ sakīcakam

यहाँ शतभिषा (वारुण) नक्षत्र है, तथा वहाँ दोनों भाद्रपद (प्रौष्ठपद) नक्षत्र हैं; इसमें किन्नरों का राज्य, तथा कीचक सहित पशुपाल,

श्लोक 49 (markandeya.58.49)

काश्मीरकं तथा राष्ट्रमभिसारजनस्तथा । दवदास्त्वङ्गनाश्चैव कुलटा वनराष्ट्रकाः ॥ 58.49 ॥

kāśmīrakaṁ tathā rāṣṭramabhisārajanastathā davadāstvaṅganāścaiva kulaṭā vanarāṣṭrakāḥ

तथा कश्मीर राज्य, और अभिसार जन, दवद, तथा अंगन, कुलट, वनराष्ट्रक,

श्लोक 50 (markandeya.58.50)

सैरिष्ठा ब्रह्मपुरकास्तथैव वनवाह्यकाः । किरातकौशिका नन्दा जनाः पह्णवलोलनाः ॥ 58.50 ॥

sairiṣṭhā brahmapurakāstathaiva vanavāhyakāḥ kirātakauśikā nandā janāḥ pahṇavalolanāḥ

सैरिष्ठ, ब्रह्मपुरक, तथा वनवाह्यक, किरातकौशिक, नंद, तथा पह्णवलोलन जन —

श्लोक 51 (markandeya.58.51)

दार्वादा मरकाश्चैव कुरटाश्चान्नदारकाः । एकपादा खशा घोषाः स्वर्गभौमानवद्यकाः ॥ 58.51 ॥

dārvādā marakāścaiva kuraṭāścānnadārakāḥ ekapādā khaśā ghoṣāḥ svargabhaumānavadyakāḥ

दार्वाद, तथा मरक, कुरट, अन्नदारक, एकपाद, खश, घोष, तथा निर्दोष स्वर्गभौम —

श्लोक 52 (markandeya.58.52)

तथा सयवना हिङ्गाश्चीरप्रावरणाश्च ये । त्रिनेत्राः पौरवाश्चैव गन्धर्वाश्च द्विजात्तम ॥ 58.52 ॥

tathā sayavanā hiṅgāścīraprāvaraṇāśca ye trinetrāḥ pauravāścaiva gandharvāśca dvijāttama

तथा यवन, हिंग, और वल्कल-वस्त्रधारी जन, त्रिनेत्र, तथा पौरव, और गंधर्व, हे द्विजोत्तम —

श्लोक 53 (markandeya.58.53)

पूर्वोत्तरन्तु कूर्मस्य पदामेते समाश्रिताः । रेवत्यश्चाश्विदैवत्यं याम्यञ्चर्क्षमिति त्रयम् ॥ 58.53 ॥

pūrvottarantu kūrmasya padāmete samāśritāḥ revatyaścāśvidaivatyaṁ yāmyañcarkṣamiti trayam

— ये सभी कूर्म के उत्तर-पूर्व चरण के आश्रित हैं। रेवती, अश्विनी (अश्विदैवत्य), तथा भरणी (याम्य) — ये तीन नक्षत्र इस चरण के हैं।

श्लोक 54 (markandeya.58.54)

तत्र पादे समाख्यातं पाकाय मुनिसत्तम । देशेष्वेतेषु चैतानि नक्षत्राण्यपि वै द्विज ॥ 58.54 ॥

tatra pāde samākhyātaṁ pākāya munisattama deśeṣveteṣu caitāni nakṣatrāṇyapi vai dvija

हे मुनिश्रेष्ठ! इस प्रकार मैंने प्रत्येक चरण में इन प्रदेशों के फल के निमित्त उनसे संबंधित नक्षत्रों का भी वर्णन किया, हे द्विज।

श्लोक 55 (markandeya.58.55)

एतत्पीडा अमी देशाः पीड्यन्ते ये क्रमोदिताः । यान्ति चाभ्युदयं विप्र ! ग्रहैः सम्यगवस्थितैः ॥ 58.55 ॥

etatpīḍā amī deśāḥ pīḍyante ye kramoditāḥ yānti cābhyudayaṁ vipra ! grahaiḥ samyagavasthitaiḥ

इन्हीं नक्षत्रों की पीड़ा से क्रमशः वर्णित ये देश पीड़ित होते हैं, और हे विप्र! जब ग्रह उनमें शुभ रूप से स्थित होते हैं, तब वे अभ्युदय को प्राप्त होते हैं।

श्लोक 56 (markandeya.58.56)

यस्यर्क्षस्य पतिर्यो वै ग्रहस्तद्भावितो भयम् । तद्देशस्य मुनिश्रेष्ठ ! तदुत्कर्षे शुभागमः ॥ 58.56 ॥

yasyarkṣasya patiryo vai grahastadbhāvito bhayam taddeśasya muniśreṣṭha ! tadutkarṣe śubhāgamaḥ

जिस नक्षत्र का जो ग्रह स्वामी है, उस ग्रह की पीड़ा से उस देश को भय उत्पन्न होता है, हे मुनिश्रेष्ठ! और उसकी उन्नति से उस देश को शुभ की प्राप्ति होती है।

श्लोक 57 (markandeya.58.57)

प्रत्येकं देशसामान्यं नक्षत्रग्रहसम्भवम् । भयं लोकस्य भवति शोभनं वा द्विजोत्तम ॥ 58.57 ॥

pratyekaṁ deśasāmānyaṁ nakṣatragrahasambhavam bhayaṁ lokasya bhavati śobhanaṁ vā dvijottama

हे द्विजोत्तम! प्रत्येक देश के लिए समान रूप से, उसके नक्षत्र और ग्रह की दशा से उत्पन्न होकर, लोगों को या तो भय होता है या शुभ फल।

श्लोक 58 (markandeya.58.58)

स्वर्क्षैरशोभनैर्जन्तोः सामान्यमिति भीतिदम् । ग्रहैर्भवति पीडोत्थमल्पायासमशोभनम् ॥ 58.58 ॥

svarkṣairaśobhanairjantoḥ sāmānyamiti bhītidam grahairbhavati pīḍotthamalpāyāsamaśobhanam

जब स्वयं के नक्षत्र अशुभ होते हैं, तो सामान्यतः भय उत्पन्न होता है; और जब ग्रह अशुभ होते हैं, तो उससे उत्पन्न पीड़ा अल्प कष्टकारी किंतु अशुभ होती है।

श्लोक 59 (markandeya.58.59)

तथैव शोभनः पाको दुः स्थितैश्च तथा ग्रहैः । अल्पोपकाराय नृणां देशज्ञैश्चात्मनो बुधैः ॥ 58.59 ॥

tathaiva śobhanaḥ pāko duḥ sthitaiśca tathā grahaiḥ alpopakārāya nṛṇāṁ deśajñaiścātmano budhaiḥ

इसी प्रकार दुःस्थित ग्रहों से भी कभी शुभ फल प्राप्त होता है, परंतु देश और स्वयं को जानने वाले बुद्धिमान पुरुषों के अनुसार वह मनुष्यों को अल्प ही लाभ पहुँचाता है।

श्लोक 60 (markandeya.58.60)

द्रव्ये गोष्ठेऽथ भृत्येषु सुहृत्सु तनयेषु वा । भार्यायाञ्च ग्रहे दुस्थे भयं पुण्यवतां नृणाम् ॥ 58.60 ॥

dravye goṣṭhe'tha bhṛtyeṣu suhṛtsu tanayeṣu vā bhāryāyāñca grahe dusthe bhayaṁ puṇyavatāṁ nṛṇām

जब ग्रह दुःस्थ होता है, तब पुण्यवान मनुष्यों को धन, गोशाला, सेवकों, मित्रों, पुत्रों अथवा पत्नी के विषय में भय उत्पन्न होता है।

श्लोक 61 (markandeya.58.61)

आत्मन्यथाल्पपुण्यानां सर्वत्रैवातिपापिनाम् । नैकत्रापि ह्यपापानां भयमस्ति कदाचन ॥ 58.61 ॥

ātmanyathālpapuṇyānāṁ sarvatraivātipāpinām naikatrāpi hyapāpānāṁ bhayamasti kadācana

अल्प पुण्य वालों को अपने विषय में भय होता है, अत्यंत पापियों को सर्वत्र भय होता है; किंतु निष्पाप पुरुषों को कहीं भी, कभी भी भय नहीं होता।

श्लोक 62 (markandeya.58.62)

दिग्देशजनसामान्यं नृपसामान्यमात्मजम् । नक्षत्रग्रहसामान्यं नरो भुङ्क्ते शुभाशुभम् ॥ 58.62 ॥

digdeśajanasāmānyaṁ nṛpasāmānyamātmajam nakṣatragrahasāmānyaṁ naro bhuṅkte śubhāśubham

मनुष्य दिशा, देश, समस्त प्रजा, राजा, अपनी संतान, तथा नक्षत्र और ग्रह की सामान्य दशा के अनुसार शुभ-अशुभ फल भोगता है।

श्लोक 63 (markandeya.58.63)

परस्पराभिरक्षा च ग्रहादौस्थ्येन जायते । एतेभ्य एव विप्रेन्द्र ! शुभहानिस्तथाशुभैः ॥ 58.63 ॥

parasparābhirakṣā ca grahādausthyena jāyate etebhya eva viprendra ! śubhahānistathāśubhaiḥ

ग्रहों की प्रतिकूल स्थिति से परस्पर रक्षा भी उत्पन्न होती है; और हे विप्रेन्द्र! इन्हीं कारणों से शुभ की हानि तथा अशुभ की प्राप्ति भी होती है।

श्लोक 64 (markandeya.58.64)

यदेतत् कूर्मसंस्थानं नक्षत्रेषु मयोदितम् । एतत् तु देशसामान्यमशुभं शुभमेव च ॥ 58.64 ॥

yadetat kūrmasaṁsthānaṁ nakṣatreṣu mayoditam etat tu deśasāmānyamaśubhaṁ śubhameva ca

यह जो कूर्म की नक्षत्रों में स्थिति मैंने बताई, यह देशों के लिए सामान्य रूप से अशुभ और शुभ दोनों का ही सूचक है।

श्लोक 65 (markandeya.58.65)

तस्माद्विज्ञाय देशर्क्षं ग्रहपीडान्तथात्मनः । कुर्वोत शान्तिं मेधावी लोकवादांश्च सत्तम ॥ 58.65 ॥

tasmādvijñāya deśarkṣaṁ grahapīḍāntathātmanaḥ kurvota śāntiṁ medhāvī lokavādāṁśca sattama

अतः हे सत्तम! अपने देश के नक्षत्र और अपने ऊपर ग्रहों की पीड़ा को जानकर, बुद्धिमान पुरुष को शांति-कर्म करना चाहिए और लोकवाद पर भी ध्यान देना चाहिए।

श्लोक 66 (markandeya.58.66)

आकाशाद्देवतानाञ्च दैत्यादीनाञ्च दौर्हृदाः । पृथ्व्यां पतन्ति ते लोके लोकवादा इति श्रुताः ॥ 58.66 ॥

ākāśāddevatānāñca daityādīnāñca daurhṛdāḥ pṛthvyāṁ patanti te loke lokavādā iti śrutāḥ

देवताओं तथा दैत्यों आदि के अशुभ संकल्प आकाश से पृथ्वी पर गिरते हैं; लोक में ये ही "लोकवाद" कहलाते हैं।

श्लोक 67 (markandeya.58.67)

तां तथैव बुधः कुर्यात् लोकवादान्न हापयेत् । तेषान्तत्करणान्नॄणां युक्तो दुष्टागमक्षयः ॥ 58.67 ॥

tāṁ tathaiva budhaḥ kuryāt lokavādānna hāpayet teṣāntatkaraṇānnṝṇāṁ yukto duṣṭāgamakṣayaḥ

अतः बुद्धिमान पुरुष को उसी के अनुरूप कर्म करना चाहिए, लोकवादों की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए; उनके अनुसार कर्म करने से मनुष्यों पर आने वाले दुष्ट प्रभावों का उचित रूप से नाश होता है।

श्लोक 68 (markandeya.58.68)

शुभोदयं प्रहानिञ्च पापानां द्विजसत्तम । प्रज्ञाहानिं प्रकुर्युस्ते द्रव्यादीनाञ्च कुर्वते ॥ 58.68 ॥

śubhodayaṁ prahāniñca pāpānāṁ dvijasattama prajñāhāniṁ prakuryuste dravyādīnāñca kurvate

हे द्विजसत्तम! इनकी उपेक्षा करने से शुभ का उदय क्षीण होता है और पाप बढ़ता है; वे बुद्धि की हानि करते हैं तथा धन आदि की भी हानि करते हैं।

श्लोक 69 (markandeya.58.69)

तस्माच्छान्तिपरः प्राज्ञो लोकवादरतस्तथा । लोकवादांश्च शान्तीश्च ग्रहपीडासु कारयेत् ॥ 58.69 ॥

tasmācchāntiparaḥ prājño lokavādaratastathā lokavādāṁśca śāntīśca grahapīḍāsu kārayet

अतः बुद्धिमान पुरुष को शांति-कर्म में तत्पर तथा लोकवादों में सावधान रहना चाहिए; ग्रह-पीड़ा के समय उसे लोकवादों का पालन और शांति-कर्म दोनों करने चाहिए।

श्लोक 70 (markandeya.58.70)

अद्रोहानुपवासांश्च शस्तं चैत्यादिवन्दनम् । जपं होमं तथा दानं स्त्रानं क्रोधादिवर्जनम् ॥ 58.70 ॥

adrohānupavāsāṁśca śastaṁ caityādivandanam japaṁ homaṁ tathā dānaṁ strānaṁ krodhādivarjanam

द्रोहरहित रहना, उपवास करना, चैत्य आदि की सम्मानित वंदना, जप, हवन, तथा दान, स्नान, और क्रोध आदि का त्याग —

श्लोक 71 (markandeya.58.71)

अद्रोहः सर्वभूतेषु मैत्रीं कुर्याच्च पण्डितः । वर्जयेदसतीं वाचमतिवादांस्तथैव च ॥ 58.71 ॥

adrohaḥ sarvabhūteṣu maitrīṁ kuryācca paṇḍitaḥ varjayedasatīṁ vācamativādāṁstathaiva ca

सभी प्राणियों के प्रति द्रोहरहित रहना — विद्वान पुरुष को सबसे मैत्री रखनी चाहिए, तथा असत्य वाणी और अतिवाद का त्याग करना चाहिए।

श्लोक 72 (markandeya.58.72)

ग्रहपूजाञ्च कुर्वोत सर्वपीडासु मानवः । एवं शाम्यन्त्यशेषाणि घोराणि द्विजसत्तम ॥ 58.72 ॥

grahapūjāñca kurvota sarvapīḍāsu mānavaḥ evaṁ śāmyantyaśeṣāṇi ghorāṇi dvijasattama

और मनुष्य को सभी पीड़ाओं में ग्रहों की पूजा करनी चाहिए। हे द्विजसत्तम! इस प्रकार समस्त भयंकर उत्पात शांत हो जाते हैं।

श्लोक 73 (markandeya.58.73)

प्रयतानां मनुष्याणां ग्रहर्क्षोत्थान्यशेषतः । एष कूर्मो मया ख्यातो भारते भगवान् विभुः ॥ 58.73 ॥

prayatānāṁ manuṣyāṇāṁ graharkṣotthānyaśeṣataḥ eṣa kūrmo mayā khyāto bhārate bhagavān vibhuḥ

— संयमी और पवित्र मनुष्यों के लिए ग्रहों तथा नक्षत्रों से उत्पन्न होने वाले समस्त उत्पात इस प्रकार शांत हो जाते हैं। इस प्रकार मैंने भारतवर्ष में स्थित इस प्रभु, भगवान कूर्म का वर्णन तुम्हें सुनाया।

श्लोक 74 (markandeya.58.74)

नारायणो ह्यचिन्त्यात्मा यत्र सर्वं प्रतिष्ठितम् । तत्र देवाः स्थिताः सर्वे प्रतिनक्षत्रसंश्रयाः ॥ 58.74 ॥

nārāyaṇo hyacintyātmā yatra sarvaṁ pratiṣṭhitam tatra devāḥ sthitāḥ sarve pratinakṣatrasaṁśrayāḥ

भगवान नारायण, जिनका स्वरूप अचिंत्य है, जिनमें यह सब कुछ प्रतिष्ठित है — उन्हीं में समस्त देवगण, प्रत्येक नक्षत्र का आश्रय लेकर, स्थित हैं।

श्लोक 75 (markandeya.58.75)

तथा मध्ये हुतवहः पृथ्वी सोमश्च वै द्विज । मेषादयस्त्रयो मध्ये मुखे द्वौ मिथुनादिकौ ॥ 58.75 ॥

tathā madhye hutavahaḥ pṛthvī somaśca vai dvija meṣādayastrayo madhye mukhe dvau mithunādikau

तथा हे द्विज! मध्य भाग में अग्नि, पृथ्वी और सोम (चंद्रमा) हैं। मध्य में मेष आदि तीन राशियाँ हैं; मुख भाग में मिथुन आदि दो राशियाँ हैं।

श्लोक 76 (markandeya.58.76)

प्राग्दक्षिणे तथा पादे कर्कसिंहौ व्यवस्थितौ । सिंहकन्यातुलाश्चैव कुक्षौ राशैत्रयं स्थितम् ॥ 58.76 ॥

prāgdakṣiṇe tathā pāde karkasiṁhau vyavasthitau siṁhakanyātulāścaiva kukṣau rāśaitrayaṁ sthitam

दक्षिण-पूर्व चरण में कर्क और सिंह राशि स्थित हैं; तथा सिंह, कन्या और तुला — ये तीन राशियाँ दक्षिण कुक्षि भाग में स्थित हैं।

श्लोक 77 (markandeya.58.77)

तुलाथ वृश्चिकाश्चोभौ पादे दक्षिणपश्चिमे । पृष्ठे च वृश्चिकेनैव सह धन्वी व्यवस्थितः ॥ 58.77 ॥

tulātha vṛścikāścobhau pāde dakṣiṇapaścime pṛṣṭhe ca vṛścikenaiva saha dhanvī vyavasthitaḥ

तुला और वृश्चिक, दोनों, दक्षिण-पश्चिम चरण में हैं; तथा पृष्ठ भाग में वृश्चिक के साथ ही धनु राशि स्थित है।

श्लोक 78 (markandeya.58.78)

वायव्ये चास्य वै पादे धनुर्ग्राहादिकं त्रयम् । कुम्भमीनौ तथैवास्य उत्तरां कुक्षिमाश्रितौ ॥ 58.78 ॥

vāyavye cāsya vai pāde dhanurgrāhādikaṁ trayam kumbhamīnau tathaivāsya uttarāṁ kukṣimāśritau

तथा इसके उत्तर-पश्चिम चरण में धनु और मकर आदि तीन राशियाँ हैं; और इसी प्रकार कुंभ और मीन राशि इसके उत्तर कुक्षि भाग में स्थित हैं।

श्लोक 79 (markandeya.58.79)

मीनमेषौ द्विजश्रेष्ठ ! पादे पूर्वोत्तरे स्थितौ । कूर्मे देशास्तथर्क्षाणि देशेष्वेतेषु वै द्विज ॥ 58.79 ॥

mīnameṣau dvijaśreṣṭha ! pāde pūrvottare sthitau kūrme deśāstatharkṣāṇi deśeṣveteṣu vai dvija

हे द्विजश्रेष्ठ! मीन और मेष राशि उत्तर-पूर्व चरण में स्थित हैं। हे द्विज! इस प्रकार कूर्म में प्रदेश और उनके नक्षत्र इन्हीं प्रदेशों में स्थित हैं।

श्लोक 80 (markandeya.58.80)

राशयश्च तथर्क्षेषु ग्रहराशिष्ववस्थिताः । तस्माद् ग्रहर्क्षपीडासु देशपीडां विनिर्दिशेत् ॥ 58.80 ॥

rāśayaśca tatharkṣeṣu graharāśiṣvavasthitāḥ tasmād graharkṣapīḍāsu deśapīḍāṁ vinirdiśet

और वे राशियाँ इसी प्रकार नक्षत्रों में तथा ग्रहों की राशि-स्थिति के अनुसार स्थित हैं। अतः ग्रहों और नक्षत्रों की पीड़ा से संबंधित देश की पीड़ा का निर्धारण करना चाहिए।

श्लोक 81 (markandeya.58.81)

तत्र स्त्रात्वा प्रकुर्वोत दानहोमादिकं विधिम् । स एष वैष्णवः पादो ब्रह्मा मध्ये ग्रहस्य यः । नारायणाख्योऽचिन्त्यात्मा कारणं जगतः प्रभुः ॥ 58.81 ॥

tatra strātvā prakurvota dānahomādikaṁ vidhim sa eṣa vaiṣṇavaḥ pādo brahmā madhye grahasya yaḥ nārāyaṇākhyo'cintyātmā kāraṇaṁ jagataḥ prabhuḥ

वहाँ स्नान करके दान, हवन आदि विधि करनी चाहिए। यह वही विष्णु का चरण है, जिसके मध्य में ब्रह्मा स्थित हैं, तथा जो नारायण नाम से प्रसिद्ध, अचिंत्य स्वरूप, जगत् के कारण और स्वामी हैं।

अध्याय 57अध्याय-सूचीअध्याय 59