Skip to main content

सृष्टि खण्ड · अध्याय 11

श्राद्ध-तीर्थ-प्रकरण

अध्याय 10अध्याय-सूचीअध्याय 12

श्लोक 1 (padma.1.11.1)

भीष्म उवाच। कस्मिन्वासरभागे तु श्राद्धी श्राद्धं समाचरेत्। तीर्थेषु केषु वै श्राद्धं कृतं बहुफलं द्विज।

bhīṣma uvāca kasminvāsarabhāge tu śrāddhī śrāddhaṁ samācaret tīrtheṣu keṣu vai śrāddhaṁ kṛtaṁ bahuphalaṁ dvija

भीष्म ने कहा — दिन के किस भाग में श्राद्धकर्ता श्राद्ध करे? हे द्विज! किन-किन तीर्थों में किया गया श्राद्ध बहुत फल देने वाला है?

श्लोक 2 (padma.1.11.2)

पुलस्त्य उवाच। तीर्थं तु पुष्करं नाम यत्तु श्रेष्ठतमं स्मृतम्। सर्वेषां द्विजमुख्यानां मनोरथमिव स्थितम्।

pulastya uvāca tīrthaṁ tu puṣkaraṁ nāma yattu śreṣṭhatamaṁ smṛtam sarveṣāṁ dvijamukhyānāṁ manorathamiva sthitam

पुलस्त्य ने कहा — पुष्कर नामक तीर्थ सर्वश्रेष्ठ माना गया है, जो समस्त श्रेष्ठ द्विजों के मनोरथ के समान स्थित है।

श्लोक 3 (padma.1.11.3)

तत्र दत्तं हुतं जप्तमनन्तं भवति ध्रुवम्। पितॄणां वल्लभं नित्यमृषीणां परमं मतम्।

tatra dattaṁ hutaṁ japtamanantaṁ bhavati dhruvam pitṝṇāṁ vallabhaṁ nityamṛṣīṇāṁ paramaṁ matam

वहाँ दिया, हवन किया या जपा गया, निश्चय ही अनन्त हो जाता है। वह पितरों को सदा प्रिय, तथा ऋषियों द्वारा परम माना गया है।

श्लोक 4 (padma.1.11.4)

नंदाथ ललिता तद्वत्तीर्थं मायापुरी शुभा। तथा मित्रपदं राजंस्ततः केदारमुत्तमम्।

naṁdātha lalitā tadvattīrthaṁ māyāpurī śubhā tathā mitrapadaṁ rājaṁstataḥ kedāramuttamam

नन्दा, ललिता, तथा शुभ मायापुरी तीर्थ; तथा हे राजन्! मित्रपद, फिर उत्तम केदार,

श्लोक 5 (padma.1.11.5)

गंगासागरमित्याहुः सर्वतीर्थमयं शुभम्। तीर्थं ब्रह्मसरस्तद्वच्छतद्रुसलिलं शुभम्।

gaṁgāsāgaramityāhuḥ sarvatīrthamayaṁ śubham tīrthaṁ brahmasarastadvacchatadrusalilaṁ śubham

तथा गंगासागर — जो समस्त तीर्थों से युक्त शुभ कहा जाता है; ब्रह्मसर तीर्थ, तथा उसी प्रकार शतद्रु (सतलुज) का शुभ जल,

श्लोक 6 (padma.1.11.6)

तीर्थं तु नैमिषं नाम सर्वतीर्थफलप्रदम्। गंगोद्भेदस्तु गोमत्यां यत्रोद्भूतः सनातनः।

tīrthaṁ tu naimiṣaṁ nāma sarvatīrthaphalapradam gaṁgodbhedastu gomatyāṁ yatrodbhūtaḥ sanātanaḥ

तथा नैमिष नामक तीर्थ, जो समस्त तीर्थों का फल देने वाला है; गोमती में गंगा का उद्गम, जहाँ सनातन प्रभु प्रकट हुए,

श्लोक 7 (padma.1.11.7)

तथा यज्ञवराहस्तु देवदेवश्च शूलधृक्। यत्र तत्कांचनं दानमष्टादशभुजो हरः।

tathā yajñavarāhastu devadevaśca śūladhṛk yatra tatkāṁcanaṁ dānamaṣṭādaśabhujo haraḥ

तथा यज्ञवराह, देवाधिदेव शूलधारी शिव भी; जहाँ अठारह भुजाओं वाले हरि का वह स्वर्ण-दान है।

श्लोक 8 (padma.1.11.8)

नेमिस्तु धर्मचक्रस्य शीर्णा यत्राभवत्पुरा। तदेतन्नैमिशारण्यं सर्वतीर्थनिषेवितम्।

nemistu dharmacakrasya śīrṇā yatrābhavatpurā tadetannaimiśāraṇyaṁ sarvatīrthaniṣevitam

जहाँ पूर्वकाल में धर्म-चक्र की नेमि (धार) टूट गई थी, वही यह नैमिषारण्य है, जो समस्त तीर्थों द्वारा सेवित है।

श्लोक 9 (padma.1.11.9)

देवदेवस्य तत्रापि वराहस्य च दर्शनम्। यः प्रयाति स पूतात्मा नारायणपुरं व्रजेत्।

devadevasya tatrāpi varāhasya ca darśanam yaḥ prayāti sa pūtātmā nārāyaṇapuraṁ vrajet

वहाँ भी देवाधिदेव वराह के दर्शन होते हैं। जो वहाँ जाता है, वह पवित्रात्मा नारायणपुर को प्राप्त होता है।

श्लोक 10 (padma.1.11.10)

कोकामुखं परं तीर्थमिन्द्रमार्गोपि लक्ष्यते। अथापि पितृतीर्थं तु ब्रह्मणोव्यक्तजन्मनः।

kokāmukhaṁ paraṁ tīrthamindramārgopi lakṣyate athāpi pitṛtīrthaṁ tu brahmaṇovyaktajanmanaḥ

कोकामुख परम तीर्थ है, जहाँ इन्द्र का मार्ग भी दिखाई देता है; तथा अव्यक्त-जन्मा ब्रह्मा का पितृतीर्थ भी,

श्लोक 11 (padma.1.11.11)

पुष्करारण्यसंस्थोसौ यत्र देवः पितामहः। विरिंचिदर्शनं श्रेष्ठमपवर्गफलप्रदम्।

puṣkarāraṇyasaṁsthosau yatra devaḥ pitāmahaḥ viriṁcidarśanaṁ śreṣṭhamapavargaphalapradam

पुष्करारण्य में स्थित, जहाँ देव पितामह विराजते हैं। विरिंचि (ब्रह्मा) के दर्शन श्रेष्ठ हैं, मोक्ष-फल देने वाले।

श्लोक 12 (padma.1.11.12)

कृतं नाम महापुण्यं सर्वपापनिषूदनम्। यत्राद्यो नारसिंहस्तु स्वयमेव जनार्दनः।

kṛtaṁ nāma mahāpuṇyaṁ sarvapāpaniṣūdanam yatrādyo nārasiṁhastu svayameva janārdanaḥ

'कृत' नामक महापुण्य तीर्थ, समस्त पापों का नाशक, जहाँ आदि नृसिंह स्वयं जनार्दन विराजते हैं,

श्लोक 13 (padma.1.11.13)

तीर्थमिक्षुमतीनाम पितॄणां च शुभावहा। तुष्यन्ति पितरो नित्यं गंगायमुनसंगमे।

tīrthamikṣumatīnāma pitṝṇāṁ ca śubhāvahā tuṣyanti pitaro nityaṁ gaṁgāyamunasaṁgame

इक्षुमती नामक तीर्थ, पितरों के लिए शुभकारी; गंगा-यमुना के संगम पर पितर सदा तृप्त होते हैं,

श्लोक 14 (padma.1.11.14)

कुरुक्षेत्रं महापुण्यं यत्र मार्गोपि लक्ष्यते। अद्यापि पितृतीर्थं तु सर्वकामफलप्रदम्।

kurukṣetraṁ mahāpuṇyaṁ yatra mārgopi lakṣyate adyāpi pitṛtīrthaṁ tu sarvakāmaphalapradam

महापुण्य कुरुक्षेत्र, जहाँ (स्वर्ग का) मार्ग भी दिखाई देता है; आज भी वह पितृतीर्थ सर्वकामना-फलप्रद है।

श्लोक 15 (padma.1.11.15)

नीलकण्ठमिति ख्यातं पितृतीर्थं नराधिप। तथा भद्रसरः पुण्यं सरो मानसमेव च।

nīlakaṇṭhamiti khyātaṁ pitṛtīrthaṁ narādhipa tathā bhadrasaraḥ puṇyaṁ saro mānasameva ca

हे नराधिप! नीलकण्ठ नाम से प्रसिद्ध पितृतीर्थ; तथा पुण्य भद्रसर, और मानससरोवर भी,

श्लोक 16 (padma.1.11.16)

मंदाकिनी तथाऽच्छोदा विपाशा च सरस्वती। सर्वमित्रपदं तद्वद्वैद्यनाथं महाफलम्।

maṁdākinī tathā'cchodā vipāśā ca sarasvatī sarvamitrapadaṁ tadvadvaidyanāthaṁ mahāphalam

मन्दाकिनी, तथा अच्छोदा, विपाशा और सरस्वती; उसी प्रकार सर्वमित्रपद, तथा महाफलदायी वैद्यनाथ,

श्लोक 17 (padma.1.11.17)

क्षिप्रा नदी तथा पुण्या तथा कालञ्जरं शुभम्। तीर्थोद्भेदं हरोद्भेदं गर्भभेदं महालयम्।

kṣiprā nadī tathā puṇyā tathā kālañjaraṁ śubham tīrthodbhedaṁ harodbhedaṁ garbhabhedaṁ mahālayam

पुण्य क्षिप्रा नदी, तथा शुभ कालंजर; तीर्थोद्भेद, हरोद्भेद, गर्भभेद, महालय,

श्लोक 18 (padma.1.11.18)

भद्रेश्वरं विष्णुपदं नर्मदा द्वारमेव च। गयापिंडप्रदानेन समान्याहुर्महर्षयः।

bhadreśvaraṁ viṣṇupadaṁ narmadā dvārameva ca gayāpiṁḍapradānena samānyāhurmaharṣayaḥ

भद्रेश्वर, विष्णुपद, तथा नर्मदा का उद्गम — इन्हें महर्षि गया में पिण्डदान के समान कहते हैं।

श्लोक 19 (padma.1.11.19)

एतानि पितृतीर्थानि सर्वपापहराणि च। स्मरणादपि लोकानां किमु श्राद्धप्रदायिनाम्।

etāni pitṛtīrthāni sarvapāpaharāṇi ca smaraṇādapi lokānāṁ kimu śrāddhapradāyinām

ये सब पितृतीर्थ समस्त पापों को हरने वाले हैं। जब स्मरण मात्र से भी लोगों (का कल्याण होता है), तो श्राद्ध देने वालों का तो कहना ही क्या।

श्लोक 20 (padma.1.11.20)

ॐकारं पितृतीर्थं तु कावेरीकपिलोदकम्। संभेदश्चण्डवेगायां तथैवामरकंटकम्।

ॐkāraṁ pitṛtīrthaṁ tu kāverīkapilodakam saṁbhedaścaṇḍavegāyāṁ tathaivāmarakaṁṭakam

ओंकार पितृतीर्थ है, तथा कावेरी-कपिला का जल; चण्डवेगा नदी का संगम, तथा उसी प्रकार अमरकंटक,

श्लोक 21 (padma.1.11.21)

कुरुक्षेत्राच्चद्विगुणं तस्मिन्स्नानादिकं भवेत्। शुक्लतीर्थं तु विख्यातं तीर्थं सोमेश्वरं परम्।

kurukṣetrāccadviguṇaṁ tasminsnānādikaṁ bhavet śuklatīrthaṁ tu vikhyātaṁ tīrthaṁ someśvaraṁ param

जहाँ स्नान आदि कुरुक्षेत्र से दुगुना फल देता है। शुक्लतीर्थ विख्यात है, तथा परम सोमेश्वर तीर्थ,

श्लोक 22 (padma.1.11.22)

सर्वव्याधिहरंपुण्यंफलंकोटिगुणाधिकम्। श्राद्धेदानेतथाहोमेस्वाध्यायेचापिसन्निधौ।

sarvavyādhiharaṁpuṇyaṁphalaṁkoṭiguṇādhikam śrāddhedānetathāhomesvādhyāyecāpisannidhau

जो सभी रोगों को हरने वाला, करोड़ों गुना अधिक फल देने वाला पुण्य है — श्राद्ध, दान, हवन, स्वाध्याय, तथा उसकी समीपता में भी।

श्लोक 23 (padma.1.11.23)

कायावारोहणं नाम देवदेवस्य शूलिनः। अवतारं रोचमानं ब्राह्मणावसथे शुभे।

kāyāvārohaṇaṁ nāma devadevasya śūlinaḥ avatāraṁ rocamānaṁ brāhmaṇāvasathe śubhe

'कायावारोहण' नाम से शूलधारी देवाधिदेव का अवतार शुभ ब्राह्मण-निवास में हुआ,

श्लोक 24 (padma.1.11.24)

जातं तत्सुमहापुण्यं तथा चर्मण्वती नदी। शूलतापी पयोष्णी च पयोष्णीसंगमस्तथा।

jātaṁ tatsumahāpuṇyaṁ tathā carmaṇvatī nadī śūlatāpī payoṣṇī ca payoṣṇīsaṁgamastathā

जहाँ वह महापुण्य घटित हुआ; तथा चर्मण्वती नदी, शूलतापी, पयोष्णी, तथा पयोष्णी का संगम,

श्लोक 25 (padma.1.11.25)

महौषधी चारणा च नागतीर्थप्रवर्त्तिनी। महावेणा नदी पुण्या महाशालस्तथैव च।

mahauṣadhī cāraṇā ca nāgatīrthapravarttinī mahāveṇā nadī puṇyā mahāśālastathaiva ca

महौषधी, चारणा, तथा नागतीर्थ-प्रवर्तिनी; पुण्य महावेणा नदी, तथा उसी प्रकार महाशाल,

श्लोक 26 (padma.1.11.26)

गोमती वरुणा तद्वत्तीर्थं हौताशनं परम्। भैरवं भृगुतुंगं च गौरीतीर्थमनुत्तमम्।

gomatī varuṇā tadvattīrthaṁ hautāśanaṁ param bhairavaṁ bhṛgutuṁgaṁ ca gaurītīrthamanuttamam

गोमती, वरुणा, तथा परम हुताशन तीर्थ; भैरव, भृगुतुंग, तथा अनुपम गौरीतीर्थ,

श्लोक 27 (padma.1.11.27)

तीर्थं वैनायकं नाम वस्त्रेश्वरमनुत्तमम्। तथा पापहरं नाम पुण्या वेत्रवती नदी।

tīrthaṁ vaināyakaṁ nāma vastreśvaramanuttamam tathā pāpaharaṁ nāma puṇyā vetravatī nadī

वैनायक नामक तीर्थ, अनुपम वस्त्रेश्वर; तथा पापहर नामक, पुण्य वेत्रवती नदी,

श्लोक 28 (padma.1.11.28)

महारुद्रं महालिंगं दशार्णा च महानदी। शतरुद्रा शताह्वा च तथा पितृपदं पुरम्।

mahārudraṁ mahāliṁgaṁ daśārṇā ca mahānadī śatarudrā śatāhvā ca tathā pitṛpadaṁ puram

महारुद्र, महालिंग, तथा दशार्णा महानदी; शतरुद्रा, शताह्वा, तथा पितृपद नगर,

श्लोक 29 (padma.1.11.29)

अंगारवाहिका तद्वन्नदौ द्वौ शोणघर्घरौ। कालिका च नदी पुण्या पितरा च नदी शुभा।

aṁgāravāhikā tadvannadau dvau śoṇaghargharau kālikā ca nadī puṇyā pitarā ca nadī śubhā

अंगारवाहिका भी; तथा शोण और घर्घर दोनों नदियाँ; पुण्य कालिका नदी, और शुभ पितरा नदी,

श्लोक 30 (padma.1.11.30)

एतानि पितृतीर्थानि शस्यंते स्नानदानयोः। श्राद्धमेतेषु यद्दत्तं तदनंतफलं स्मृतम्।

etāni pitṛtīrthāni śasyaṁte snānadānayoḥ śrāddhameteṣu yaddattaṁ tadanaṁtaphalaṁ smṛtam

ये पितृतीर्थ स्नान-दान में श्रेष्ठ माने गए हैं। इनमें दिया गया श्राद्ध अनन्त फल देने वाला स्मरण किया गया है।

श्लोक 31 (padma.1.11.31)

शतावटा नदी ज्वाला शरद्वी च नदी तथा। द्वारका कृष्णतीर्थं च तथा ह्युदक्सरस्वती।

śatāvaṭā nadī jvālā śaradvī ca nadī tathā dvārakā kṛṣṇatīrthaṁ ca tathā hyudaksarasvatī

शतावटा, ज्वाला नदी, तथा शरद्वी नदी; द्वारका का कृष्ण-तीर्थ, तथा उत्तरी सरस्वती,

श्लोक 32 (padma.1.11.32)

नदी मालवती नाम तथा च गिरिकर्णिका। धूतपापं तथा तीर्थं समुद्रे दक्षिणे तथा।

nadī mālavatī nāma tathā ca girikarṇikā dhūtapāpaṁ tathā tīrthaṁ samudre dakṣiṇe tathā

मालवती नामक नदी, तथा गिरिकर्णिका; धूतपाप नामक तीर्थ, तथा दक्षिण समुद्र में भी,

श्लोक 33 (padma.1.11.33)

गोकर्णो गजकर्णश्च तथा चक्रनदी शुभा। श्रीशैलं शाकतीर्थं च नारसिंहमतः परम्।

gokarṇo gajakarṇaśca tathā cakranadī śubhā śrīśailaṁ śākatīrthaṁ ca nārasiṁhamataḥ param

गोकर्ण, गजकर्ण, तथा शुभ चक्र नदी; श्रीशैल, शाकतीर्थ, तथा उसके बाद नारसिंह,

श्लोक 34 (padma.1.11.34)

महेंद्रं च तथा पुण्या पुण्या चापि महानदी। एतेष्वपि सदा श्राद्धमनंतफलदं स्मृतम्।

maheṁdraṁ ca tathā puṇyā puṇyā cāpi mahānadī eteṣvapi sadā śrāddhamanaṁtaphaladaṁ smṛtam

तथा महेन्द्र, और पुण्य महानदी भी। इनमें भी सदा किया गया श्राद्ध अनन्त-फलदायी स्मरण किया गया है।

श्लोक 35 (padma.1.11.35)

दर्शनादपि पुण्यानि सद्यः पापहराणि वै। तुंगभद्रा नदी पुण्या तथा चक्ररथीति च।

darśanādapi puṇyāni sadyaḥ pāpaharāṇi vai tuṁgabhadrā nadī puṇyā tathā cakrarathīti ca

दर्शन मात्र से ही ये पुण्यदायी हैं, तत्काल पापनाशक हैं। पुण्य तुंगभद्रा नदी, तथा चक्ररथी नामक,

श्लोक 36 (padma.1.11.36)

भीमेश्वरं कृष्णवेणा कावेरी चांजना नदी। नदी गोदावरी पुण्या त्रिसंध्या पूर्णमुत्तमम्।

bhīmeśvaraṁ kṛṣṇaveṇā kāverī cāṁjanā nadī nadī godāvarī puṇyā trisaṁdhyā pūrṇamuttamam

भीमेश्वर, कृष्णवेणा, कावेरी, तथा अंजना नदी; पुण्य गोदावरी नदी, त्रिसंध्या में उत्तम पूर्ण,

श्लोक 37 (padma.1.11.37)

तीर्थं त्रैयंबकं नाम सर्वतीर्थनमस्कृतम्। यत्रास्ते भगवान्भीमः स्वयमेव त्रिलोचनः।

tīrthaṁ traiyaṁbakaṁ nāma sarvatīrthanamaskṛtam yatrāste bhagavānbhīmaḥ svayameva trilocanaḥ

त्र्यम्बक नामक तीर्थ, समस्त तीर्थों द्वारा नमस्कृत, जहाँ भगवान् त्रिलोचन भीम (शिव) स्वयं विराजते हैं।

श्लोक 38 (padma.1.11.38)

श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिगुणं भवेत्। स्मरणादपि पापानि व्रजंति शतधा नृप।

śrāddhameteṣu sarveṣu dattaṁ koṭiguṇaṁ bhavet smaraṇādapi pāpāni vrajaṁti śatadhā nṛpa

इन सब में दिया गया श्राद्ध करोड़ों गुना हो जाता है। हे नृप! स्मरण मात्र से भी पाप सौ गुना नष्ट हो जाते हैं।

श्लोक 39 (padma.1.11.39)

श्रीपर्णा च नदी पुण्या व्यासतीर्थमनुत्तमम्। तथा मत्स्यनदी कारा शिवधारा तथैव च।

śrīparṇā ca nadī puṇyā vyāsatīrthamanuttamam tathā matsyanadī kārā śivadhārā tathaiva ca

पुण्य श्रीपर्णा नदी, तथा अनुपम व्यासतीर्थ; तथा मत्स्य नदी, कारा, और शिवधारा,

श्लोक 40 (padma.1.11.40)

भवतीर्थं च विख्यातं पुण्यतीर्थं च शाश्वतम्। पुण्यं रामेश्वरं तद्वद्वेणापुरमलंपुरम्।

bhavatīrthaṁ ca vikhyātaṁ puṇyatīrthaṁ ca śāśvatam puṇyaṁ rāmeśvaraṁ tadvadveṇāpuramalaṁpuram

तथा विख्यात भवतीर्थ, शाश्वत पुण्यतीर्थ; पुण्य रामेश्वर, वेणापुर, अलंपुर,

श्लोक 41 (padma.1.11.41)

अंगारकं च विख्यातमात्मदर्शमलंबुषम्। वत्सव्रातेश्वरं तद्वत्तथागोकामुखं परम्।

aṁgārakaṁ ca vikhyātamātmadarśamalaṁbuṣam vatsavrāteśvaraṁ tadvattathāgokāmukhaṁ param

तथा विख्यात अंगारक, आत्मदर्श, अलम्बुष; उसी प्रकार वत्सव्रातेश्वर, तथा परम गोकामुख,

श्लोक 42 (padma.1.11.42)

गोवर्द्धनं हरिश्चंद्रं पुरश्चन्द्रं पृथूदकम्। सहस्राक्षं हिरण्याक्षं तथा च कदलीनदी।

govarddhanaṁ hariścaṁdraṁ puraścandraṁ pṛthūdakam sahasrākṣaṁ hiraṇyākṣaṁ tathā ca kadalīnadī

गोवर्धन, हरिश्चन्द्र, पुरश्चन्द्र, पृथूदक; सहस्राक्ष, हिरण्याक्ष, तथा कदली नदी,

श्लोक 43 (padma.1.11.43)

नामधेयानि च तथा तथा सौमित्रिसंगतम्। इंद्रनीलं महानादं तथा च प्रियमेलकम्।

nāmadheyāni ca tathā tathā saumitrisaṁgatam iṁdranīlaṁ mahānādaṁ tathā ca priyamelakam

तथा और भी नामधारी स्थान, तथा सौमित्रि-संगत; इन्द्रनील, महानाद, तथा प्रियमेलक —

श्लोक 44 (padma.1.11.44)

एतान्यपि सदा श्राद्धे प्रशस्तान्यधिकानि च। एतेषु सर्वदेवानां सांनिध्यं पठ्यते यतः।

etānyapi sadā śrāddhe praśastānyadhikāni ca eteṣu sarvadevānāṁ sāṁnidhyaṁ paṭhyate yataḥ

ये भी श्राद्ध में सदा श्रेष्ठ और अधिक प्रशस्त हैं, क्योंकि यहाँ सभी देवताओं का सान्निध्य पढ़ा जाता है।

श्लोक 45 (padma.1.11.45)

दानमेतेषु सर्वेषु भवेत्कोटिशताधिकम्। बाहुदा च नदी पुण्या तथा सिद्धवटं शुभम्।

dānameteṣu sarveṣu bhavetkoṭiśatādhikam bāhudā ca nadī puṇyā tathā siddhavaṭaṁ śubham

इन सब में दान सौ करोड़ गुना अधिक होता है। पुण्य बाहुदा नदी, तथा शुभ सिद्धवट,

श्लोक 46 (padma.1.11.46)

तीर्थं पाशुपतं चैव नदी पर्यटिका तथा। श्राद्धमेतेषु सर्वेषु दत्तं कोटिशतोत्तरम्।

tīrthaṁ pāśupataṁ caiva nadī paryaṭikā tathā śrāddhameteṣu sarveṣu dattaṁ koṭiśatottaram

पाशुपत तीर्थ, तथा पर्यटिका नदी — इन सब में दिया गया श्राद्ध सौ करोड़ से अधिक फल देता है।

श्लोक 47 (padma.1.11.47)

तथैव पंचतीर्थं च यत्र गोदावरी नदी। युता लिंगसहस्रेण सव्येतर जलावहा।

tathaiva paṁcatīrthaṁ ca yatra godāvarī nadī yutā liṁgasahasreṇa savyetara jalāvahā

उसी प्रकार पंचतीर्थ, जहाँ गोदावरी नदी सहस्र लिंगों से युक्त होकर दाहिनी ओर बहती है।

श्लोक 48 (padma.1.11.48)

जामदग्न्यस्य तत्तीर्थं मोदायतनमुत्तमम्। प्रतीकस्य भयात्सिद्धा यत्र गोदावरी नदी।

jāmadagnyasya tattīrthaṁ modāyatanamuttamam pratīkasya bhayātsiddhā yatra godāvarī nadī

वह जमदग्नि-पुत्र (परशुराम) का तीर्थ है, आनन्द का उत्तम धाम, जहाँ गोदावरी नदी प्रतीक (असुर) के भय से सिद्ध हुई।

श्लोक 49 (padma.1.11.49)

तीर्थं तद्धव्यकव्यानामप्सरोगणसंयुतम्। श्राद्धाग्नि दानकार्यं च तत्र कोटिशताधिकम्।

tīrthaṁ taddhavyakavyānāmapsarogaṇasaṁyutam śrāddhāgni dānakāryaṁ ca tatra koṭiśatādhikam

वह तीर्थ हव्य-कव्य के लिए अप्सराओं के समूह से युक्त है; वहाँ श्राद्ध-अग्नि-दान का कार्य सौ करोड़ से अधिक फल देता है।

श्लोक 50 (padma.1.11.50)

तथा सहस्रलिंगं च राघवेश्वरमुत्तमम्। सेन्द्रकाला नदी पुण्या तत्र शक्रो गतः पुरा।

tathā sahasraliṁgaṁ ca rāghaveśvaramuttamam sendrakālā nadī puṇyā tatra śakro gataḥ purā

तथा सहस्रलिंग, और उत्तम राघवेश्वर; पुण्य सेन्द्रकाला नदी, जहाँ पूर्वकाल में इन्द्र गया,

श्लोक 51 (padma.1.11.51)

निहत्य नमुचिं मित्रं तपसा स्वर्गमाप्तवान्। तत्र दत्तं नरैः श्राद्धमनंतफलदं भवेत्।

nihatya namuciṁ mitraṁ tapasā svargamāptavān tatra dattaṁ naraiḥ śrāddhamanaṁtaphaladaṁ bhavet

अपने मित्र नमुचि को मारकर, तप से स्वर्ग को प्राप्त किया। वहाँ मनुष्यों द्वारा दिया गया श्राद्ध अनन्त-फलदायी होता है।

श्लोक 52 (padma.1.11.52)

पुष्करं नाम वै तीर्थं शालग्रामं तथैव च। शोणपातश्च विख्यातो यत्र वैश्वानराशयः।

puṣkaraṁ nāma vai tīrthaṁ śālagrāmaṁ tathaiva ca śoṇapātaśca vikhyāto yatra vaiśvānarāśayaḥ

पुष्कर नामक तीर्थ, तथा उसी प्रकार शालग्राम; विख्यात शोणपात, जहाँ वैश्वानर (अग्नि) का निवास है,

श्लोक 53 (padma.1.11.53)

तीर्थं सारस्वतं चैव स्वामितीर्थं तथैव च। मलंदरा नदी पुण्या कौशिकी चंद्रका तथा।

tīrthaṁ sārasvataṁ caiva svāmitīrthaṁ tathaiva ca malaṁdarā nadī puṇyā kauśikī caṁdrakā tathā

सारस्वत तीर्थ, तथा स्वामितीर्थ; पुण्य मलंदरा नदी, कौशिकी, तथा चन्द्रका,

श्लोक 54 (padma.1.11.54)

विदर्भा चाथ वेगा च पयोष्णी प्राङ्मुखा परा। कावेरी चोत्तरांगा च तथा जालंधरो गिरिः।

vidarbhā cātha vegā ca payoṣṇī prāṅmukhā parā kāverī cottarāṁgā ca tathā jālaṁdharo giriḥ

विदर्भा, वेगा, तथा पूर्वमुखी पयोष्णी; कावेरी, उत्तरांगा, तथा जालंधर पर्वत —

श्लोक 55 (padma.1.11.55)

एतेषु श्राद्धतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते। लोहदंडं तथा तीर्थं चित्रकूटस्तथैव च।

eteṣu śrāddhatīrtheṣu śrāddhamānaṁtyamaśnute lohadaṁḍaṁ tathā tīrthaṁ citrakūṭastathaiva ca

इन श्राद्ध-तीर्थों में श्राद्ध अनन्तत्व को प्राप्त होता है। लोहदंड, तथा उसी प्रकार चित्रकूट,

श्लोक 56 (padma.1.11.56)

दिव्यं सर्वत्र गंगायास्तथा नद्यास्तटं शुभम्। कुब्जाम्रकं तथा तीर्थमुर्वशीपुलिनं तथा।

divyaṁ sarvatra gaṁgāyāstathā nadyāstaṭaṁ śubham kubjāmrakaṁ tathā tīrthamurvaśīpulinaṁ tathā

सर्वत्र गंगा का दिव्य तट, तथा (अन्य) नदी का शुभ तट; कुब्जाम्रक, तथा उर्वशी-पुलिन,

श्लोक 57 (padma.1.11.57)

संसारमोचनं तीर्थं तथैव ऋणमोचनम्। एतेषु पितृतीर्थेषु श्राद्धमानंत्यमश्नुते।

saṁsāramocanaṁ tīrthaṁ tathaiva ṛṇamocanam eteṣu pitṛtīrtheṣu śrāddhamānaṁtyamaśnute

संसार-मोचन तीर्थ, तथा उसी प्रकार ऋण-मोचन — इन पितृतीर्थों में श्राद्ध अनन्तत्व को प्राप्त होता है।

श्लोक 58 (padma.1.11.58)

अट्टहासं तथा तीर्थं गौतमेश्वरमेव च। तथा वसिष्ठतीर्थं च भारतं च ततः परम्।

aṭṭahāsaṁ tathā tīrthaṁ gautameśvarameva ca tathā vasiṣṭhatīrthaṁ ca bhārataṁ ca tataḥ param

अट्टहास तीर्थ, तथा गौतमेश्वर; तथा वसिष्ठतीर्थ, और उसके बाद भारत,

श्लोक 59 (padma.1.11.59)

ब्रह्मावर्तं कुशावर्तं हंसतीर्थं तथैव च। पिंडारकं च विख्यातं शंखोद्धारं तथैव च।

brahmāvartaṁ kuśāvartaṁ haṁsatīrthaṁ tathaiva ca piṁḍārakaṁ ca vikhyātaṁ śaṁkhoddhāraṁ tathaiva ca

ब्रह्मावर्त, कुशावर्त, तथा हंसतीर्थ; विख्यात पिण्डारक, तथा शंखोद्धार,

श्लोक 60 (padma.1.11.60)

भांडेश्वरं बिल्वकं च नीलपर्वतमेव च। तथा च बदरीतीर्थं सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्।

bhāṁḍeśvaraṁ bilvakaṁ ca nīlaparvatameva ca tathā ca badarītīrthaṁ sarvatīrtheśvareśvaram

भाण्डेश्वर, बिल्वक, तथा नीलपर्वत; तथा बदरी-तीर्थ, जो समस्त तीर्थेश्वरों का ईश्वर है,

श्लोक 61 (padma.1.11.61)

वसुधाराह्वयं तीर्थं रामतीर्थं तथैव च। जयंती विजया चैव शुक्लतीर्थं तथैव च।

vasudhārāhvayaṁ tīrthaṁ rāmatīrthaṁ tathaiva ca jayaṁtī vijayā caiva śuklatīrthaṁ tathaiva ca

वसुधारा नामक तीर्थ, तथा रामतीर्थ; जयन्ती, विजया, तथा शुक्लतीर्थ —

श्लोक 62 (padma.1.11.62)

एषु श्राद्धप्रदातारः प्रयांति परमं पदम्। तीर्थं मातृगृहं नाम करवीरपुरं तथा।

eṣu śrāddhapradātāraḥ prayāṁti paramaṁ padam tīrthaṁ mātṛgṛhaṁ nāma karavīrapuraṁ tathā

इनमें श्राद्ध देने वाले परम पद को प्राप्त होते हैं। मातृगृह नामक तीर्थ, तथा करवीरपुर,

श्लोक 63 (padma.1.11.63)

सप्तगोदावरीनाम सर्वतीर्थेश्वरेश्वरम्। तत्र श्राद्धं प्रदातव्यमनंतफलमीप्सुभिः।

saptagodāvarīnāma sarvatīrtheśvareśvaram tatra śrāddhaṁ pradātavyamanaṁtaphalamīpsubhiḥ

सप्तगोदावरी नामक, समस्त तीर्थेश्वरों का ईश्वर — वहाँ अनन्त-फल के इच्छुकों को श्राद्ध देना चाहिए।

श्लोक 64 (padma.1.11.64)

कीकटेषु गया पुण्या पुण्यं राजगृहं वनम्। च्यवनस्याश्रमं पुण्यं नदी पुण्या पुनःपुना।

kīkaṭeṣu gayā puṇyā puṇyaṁ rājagṛhaṁ vanam cyavanasyāśramaṁ puṇyaṁ nadī puṇyā punaḥpunā

कीकट में पुण्य गया, पुण्य राजगृह वन; पुण्य च्यवन-आश्रम, पुण्य पुनःपुना नदी,

श्लोक 65 (padma.1.11.65)

विषयाराधनं पुण्यं नदी या तु पुनःपुना। यत्र गाथा विचरति ब्रह्मणा परिकीर्तिता।

viṣayārādhanaṁ puṇyaṁ nadī yā tu punaḥpunā yatra gāthā vicarati brahmaṇā parikīrtitā

पुण्य विषयाराधन, जो पुनःपुना नदी में है — जहाँ ब्रह्मा द्वारा कही गई एक गाथा प्रचलित है —

श्लोक 66 (padma.1.11.66)

एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोपि गयां व्रजेत्। यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत्।

eṣṭavyā bahavaḥ putrā yadyekopi gayāṁ vrajet yajeta vāśvamedhena nīlaṁ vā vṛṣamutsṛjet

'बहुत पुत्रों की कामना करनी चाहिए, ताकि उनमें से एक भी गया जाए, अथवा अश्वमेध यज्ञ करे, अथवा नीले बैल को छोड़े।'

श्लोक 67 (padma.1.11.67)

एषा गाथा विचरति तीर्थेष्वायतनेषु च। सर्वे मनुष्या राजेंद्र कीर्त्तयंतः समागताः।

eṣā gāthā vicarati tīrtheṣvāyataneṣu ca sarve manuṣyā rājeṁdra kīrttayaṁtaḥ samāgatāḥ

यह गाथा तीर्थों और मन्दिरों में प्रचलित है। हे राजेन्द्र! सभी मनुष्य एकत्र होकर इसका कीर्तन करते हुए कहते हैं —

श्लोक 68 (padma.1.11.68)

किमस्माकं कुले कश्चिद्गयां यास्यति यः सुतः। प्रीणयिष्यति तान्गत्वा सप्तपूर्वांस्तथापरान्।

kimasmākaṁ kule kaścidgayāṁ yāsyati yaḥ sutaḥ prīṇayiṣyati tāngatvā saptapūrvāṁstathāparān

'क्या हमारे कुल में कोई ऐसा पुत्र होगा जो गया जाएगा, और जाकर सातों पूर्वजों तथा अन्यों को भी तृप्त करेगा,

श्लोक 69 (padma.1.11.69)

मातामहानामप्येवं श्रुतिरेषा चिरंतनी। गंगायामस्थिनिचयं गत्वा क्षेप्स्यति यः सुतः।

mātāmahānāmapyevaṁ śrutireṣā ciraṁtanī gaṁgāyāmasthinicayaṁ gatvā kṣepsyati yaḥ sutaḥ

तथा मातामहों को भी?' — यह श्रुति चिरकाल से चली आ रही है। जो पुत्र गंगा में (मृतक की) अस्थियाँ ले जाकर डालता है,

श्लोक 70 (padma.1.11.70)

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि दास्यते च जलांजलिम्। अरण्यत्रितये वापि पिंडदानं करिष्यति।

tilaiḥ saptāṣṭabhirvāpi dāsyate ca jalāṁjalim araṇyatritaye vāpi piṁḍadānaṁ kariṣyati

या सात-आठ तिलों के साथ जलांजलि देता है, अथवा तीनों अरण्यों में पिण्डदान करता है —

श्लोक 71 (padma.1.11.71)

प्रथमं पुष्करारण्ये नैमिषे तदनंतरं। धर्मारण्यं पुनः प्राप्य श्राद्धं भक्त्या प्रदास्यति।

prathamaṁ puṣkarāraṇye naimiṣe tadanaṁtaraṁ dharmāraṇyaṁ punaḥ prāpya śrāddhaṁ bhaktyā pradāsyati

पहले पुष्करारण्य में, फिर नैमिष में, फिर धर्मारण्य को पुनः प्राप्त करके भक्तिपूर्वक श्राद्ध देगा,

श्लोक 72 (padma.1.11.72)

गयायां धर्मपृष्ठे वा सरसि ब्रह्मणस्तथा। गयाशीर्षवटे चैव पितॄणां दत्तमक्षयम्।

gayāyāṁ dharmapṛṣṭhe vā sarasi brahmaṇastathā gayāśīrṣavaṭe caiva pitṝṇāṁ dattamakṣayam

गया में, धर्मपृष्ठ पर, या ब्रह्मा के सरोवर पर, तथा गयाशीर्ष के वट वृक्ष पर — वहाँ पितरों को दिया गया अक्षय हो जाता है।

श्लोक 73 (padma.1.11.73)

व्रजन्कृत्वा निवापं यस्त्वध्वानं परिसर्पति। नरकस्थान्पितॄन्सोपि स्वर्गं नयति सत्वरं।

vrajankṛtvā nivāpaṁ yastvadhvānaṁ parisarpati narakasthānpitṝnsopi svargaṁ nayati satvaraṁ

अर्पण करके जो आगे यात्रा करता है, वह नरक में स्थित पितरों को भी शीघ्र स्वर्ग ले जाता है।

श्लोक 74 (padma.1.11.74)

कुले तस्य न राजेंद्र प्रेतो भवति कश्चन। प्रेतत्वं मोक्षभावं च पिंडदानाच्च गच्छति।

kule tasya na rājeṁdra preto bhavati kaścana pretatvaṁ mokṣabhāvaṁ ca piṁḍadānācca gacchati

हे राजेन्द्र! उसके कुल में कोई भी प्रेत नहीं होता। पिण्डदान से प्रेतत्व मुक्ति-भाव को प्राप्त होता है।

श्लोक 75 (padma.1.11.75)

एको मुनिस्ताम्रकराग्रहस्तो ह्याम्रेषु मूले सलिलं ददाति। आम्राश्च सिक्ताः पितरश्च तृप्ता एका क्रिया द्व्यर्थकरी प्रसिद्धा।

eko munistāmrakarāgrahasto hyāmreṣu mūle salilaṁ dadāti āmrāśca siktāḥ pitaraśca tṛptā ekā kriyā dvyarthakarī prasiddhā

एक मुनि, ताँबे का पात्र हाथ में लिए, आम के वृक्षों की जड़ में जल देता है; आम-वृक्ष सिंचित होते हैं और पितर तृप्त होते हैं — एक ही क्रिया दोनों प्रयोजन सिद्ध करने वाली प्रसिद्ध है।

श्लोक 76 (padma.1.11.76)

गयायां पिण्डदानस्य नान्यद्दानं विशिष्यते। एकेन पिंडदानेन तृप्तास्ते मोक्षगामिनः।

gayāyāṁ piṇḍadānasya nānyaddānaṁ viśiṣyate ekena piṁḍadānena tṛptāste mokṣagāminaḥ

गया में पिण्डदान से बढ़कर कोई अन्य दान नहीं है। एक ही पिण्डदान से वे (पितर) तृप्त होकर मोक्ष को जाने वाले होते हैं।

श्लोक 77 (padma.1.11.77)

धान्यप्रदानं प्रवरं वदंति वसुप्रदानं च तथामुनींद्राः। गया सुतीर्थेषु नरैः प्रदत्तं तद्धर्महेतुं प्रवरं वदंति।

dhānyapradānaṁ pravaraṁ vadaṁti vasupradānaṁ ca tathāmunīṁdrāḥ gayā sutīrtheṣu naraiḥ pradattaṁ taddharmahetuṁ pravaraṁ vadaṁti

मुनीन्द्र धान्य-दान को श्रेष्ठ कहते हैं, तथा उसी प्रकार धन-दान को भी; किन्तु गया के सुतीर्थों में मनुष्यों द्वारा दिया गया वह धर्म का श्रेष्ठतम कारण कहा जाता है।

श्लोक 78 (padma.1.11.78)

सर्वात्मना सुरुचिना महाचल महानदी। ये तु पश्यंति तां गत्वा मानसे दक्षिणोत्तरे।

sarvātmanā surucinā mahācala mahānadī ye tu paśyaṁti tāṁ gatvā mānase dakṣiṇottare

जो लोग समस्त हृदय से, प्रसन्नतापूर्वक उस महापर्वत और महानदी को देखने जाते हैं, दक्षिण-उत्तर मानस में,

श्लोक 79 (padma.1.11.79)

प्रणम्य द्विजमुख्येभ्यः प्राप्तं तैर्जन्मनः फलं। यद्यदिच्छति वै मर्त्यस्तत्तदाप्नोत्यसंशयम्।

praṇamya dvijamukhyebhyaḥ prāptaṁ tairjanmanaḥ phalaṁ yadyadicchati vai martyastattadāpnotyasaṁśayam

श्रेष्ठ द्विजों को प्रणाम करके, उनके द्वारा जन्म का फल प्राप्त करते हैं। मनुष्य जो-जो चाहता है, वह-वह निःसंदेह प्राप्त करता है।

श्लोक 80 (padma.1.11.80)

एष तूद्देशतः प्रोक्तस्तीर्थानां सग्रहो मया। वागीशोपि न शक्नोति विस्तरात्किमु मानुषः।

eṣa tūddeśataḥ proktastīrthānāṁ sagraho mayā vāgīśopi na śaknoti vistarātkimu mānuṣaḥ

यह तो मैंने संक्षेप में तीर्थों का संग्रह बताया है। वाणी के स्वामी (बृहस्पति) भी विस्तार से नहीं बता सकते, तो मनुष्य की क्या बात!

श्लोक 81 (padma.1.11.81)

सत्यं तीर्थं दया तीर्थं तीर्थमिन्द्रियनिग्रहः। वर्णाश्रमाणां गेहेपि तीर्थं शम उदाहृतम्।

satyaṁ tīrthaṁ dayā tīrthaṁ tīrthamindriyanigrahaḥ varṇāśramāṇāṁ gehepi tīrthaṁ śama udāhṛtam

सत्य तीर्थ है, दया तीर्थ है, इन्द्रिय-निग्रह तीर्थ है; वर्ण-आश्रमों के घर में भी शम (मन की शान्ति) को तीर्थ कहा गया है।

श्लोक 82 (padma.1.11.82)

येषु तीर्थेषु यच्छ्राद्धं तत्कोटिगुणमिष्यते। गयायां यत्तु वै श्राद्धं तच्छ्राद्धमपवर्गदम्।

yeṣu tīrtheṣu yacchrāddhaṁ tatkoṭiguṇamiṣyate gayāyāṁ yattu vai śrāddhaṁ tacchrāddhamapavargadam

जिन तीर्थों में जो श्राद्ध किया जाता है, वह करोड़ों गुना माना जाता है; किन्तु गया में जो श्राद्ध किया जाता है, वही मोक्षदायक श्राद्ध है।

श्लोक 83 (padma.1.11.83)

यस्मात्तस्मात्प्रयत्नेन तीर्थे श्राद्धं विधीयते। प्रातःकालो मुहूर्तांस्त्रीन्संगवस्तावदेव तु।

yasmāttasmātprayatnena tīrthe śrāddhaṁ vidhīyate prātaḥkālo muhūrtāṁstrīnsaṁgavastāvadeva tu

इसीलिए यत्नपूर्वक तीर्थ में ही श्राद्ध करना विहित है। प्रातःकाल तीन मुहूर्त का होता है, और उतना ही संगव (मध्य-प्रातः) भी,

श्लोक 84 (padma.1.11.84)

मध्याह्नस्त्रिमुहूर्तः स्यादपराह्णस्ततः परम्। सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत्।

madhyāhnastrimuhūrtaḥ syādaparāhṇastataḥ param sāyāhnastrimuhūrtaḥ syācchrāddhaṁ tatra na kārayet

मध्याह्न तीन मुहूर्त का होता है, फिर अपराह्न; सायाह्न भी तीन मुहूर्त का होता है — उसमें श्राद्ध नहीं करना चाहिए।

श्लोक 85 (padma.1.11.85)

राक्षसी नाम सा वेला गर्हिता सर्वकर्मसु। अह्नो मुहूर्ता व्याख्याता दशपंच च सर्वदा।

rākṣasī nāma sā velā garhitā sarvakarmasu ahno muhūrtā vyākhyātā daśapaṁca ca sarvadā

वह काल 'राक्षसी वेला' कहलाता है, सभी कार्यों में निन्दित है। दिन के मुहूर्त सदा पन्द्रह बताए गए हैं।

श्लोक 86 (padma.1.11.86)

तत्राष्टमो मुहूर्तो यः स कालः कुतपः स्मृतः। मध्याह्नात्सर्वदा यस्मान्मंदी भवति भास्करः।

tatrāṣṭamo muhūrto yaḥ sa kālaḥ kutapaḥ smṛtaḥ madhyāhnātsarvadā yasmānmaṁdī bhavati bhāskaraḥ

उनमें जो आठवाँ मुहूर्त है, वह 'कुतप' नामक काल स्मरण किया गया है, क्योंकि मध्याह्न के बाद सूर्य सदा मन्द हो जाता है।

श्लोक 87 (padma.1.11.87)

तस्मादनंतफलदस्तत्रारंभो विशिष्यते। खड्गपात्रं च कुतपस्तथा नैपालकंबलम्।

tasmādanaṁtaphaladastatrāraṁbho viśiṣyate khaḍgapātraṁ ca kutapastathā naipālakaṁbalam

इसलिए वहाँ आरम्भ किया गया (श्राद्ध) अनन्त-फलदायी होता है, यह विशेष है। गैंडे के सींग का पात्र, कुतप-काल, तथा नेपाली कम्बल,

श्लोक 88 (padma.1.11.88)

रुक्मं दर्भास्तिला गावो दौहित्रश्चाष्टमः स्मृतः। पापं कुत्सितमित्याहुस्तस्य तत्तापकारिणः।

rukmaṁ darbhāstilā gāvo dauhitraścāṣṭamaḥ smṛtaḥ pāpaṁ kutsitamityāhustasya tattāpakāriṇaḥ

स्वर्ण, कुश, तिल, गौएँ, तथा दौहित्र (पुत्री का पुत्र) — यह आठवाँ स्मरण किया गया है। जो इन्हें दूषित या तुच्छ कहता है, वह पापी माना जाता है, क्योंकि ये (पाप को) तपाने वाले हैं,

श्लोक 89 (padma.1.11.89)

अष्टावेते यतस्तस्मात्कुतपा इति विश्रुताः। ऊर्ध्वं मुहुर्त्तात्कुतपान्महूर्त्तं च चतुष्टयम्।

aṣṭāvete yatastasmātkutapā iti viśrutāḥ ūrdhvaṁ muhurttātkutapānmahūrttaṁ ca catuṣṭayam

चूँकि ये आठ हैं, इसलिए 'कुतप' नाम से प्रसिद्ध हैं। कुतप-मुहूर्त के ऊपर चार और मुहूर्त,

श्लोक 90 (padma.1.11.90)

मुहूर्त्तपंचकं चैव स्वधावाचनमिष्यते। विष्णुदेहसमुद्भूताः कुशाः कृष्णतिलास्तथा।

muhūrttapaṁcakaṁ caiva svadhāvācanamiṣyate viṣṇudehasamudbhūtāḥ kuśāḥ kṛṣṇatilāstathā

तथा पूरे पाँच मुहूर्त तक स्वधा-वाचन उचित माना गया है। विष्णु के शरीर से उत्पन्न कुश, तथा काले तिल,

श्लोक 91 (padma.1.11.91)

श्राद्धस्य लक्षणं कालमिति प्राहुर्मनीषिणः। तिलोदकांजलिर्देयो जलांते तीर्थवासिभिः।

śrāddhasya lakṣaṇaṁ kālamiti prāhurmanīṣiṇaḥ tilodakāṁjalirdeyo jalāṁte tīrthavāsibhiḥ

तथा यह काल — इन्हें बुद्धिमानों ने श्राद्ध का लक्षण कहा है। तीर्थ-निवासियों को जल के अन्त में तिल-जल की अंजलि देनी चाहिए,

श्लोक 92 (padma.1.11.92)

सदर्भहस्तेनैकेन गृहे श्राद्धं गमिष्यति। पुण्यं पवित्रमायुष्यं सर्वपापविनाशनम्।

sadarbhahastenaikena gṛhe śrāddhaṁ gamiṣyati puṇyaṁ pavitramāyuṣyaṁ sarvapāpavināśanam

एक हाथ में कुश लेकर — तब वह (फल) घर के श्राद्ध तक भी पहुँचेगा। यह पुण्य, पवित्र, आयुष्यकारी, समस्त पापों का नाशक है।

श्लोक 93 (padma.1.11.93)

ब्रह्मणा चैव कथितं तीर्थश्राद्धानुकीर्तनम्। शृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान्संजायते नरः।

brahmaṇā caiva kathitaṁ tīrthaśrāddhānukīrtanam śṛṇoti yaḥ paṭhedvāpi śrīmānsaṁjāyate naraḥ

ब्रह्मा द्वारा कहा गया यह तीर्थ-श्राद्ध का वर्णन जो सुनता है या पढ़ता भी है, वह मनुष्य श्रीमान् बन जाता है।

श्लोक 94 (padma.1.11.94)

श्राद्धकाले च वक्तव्यं तथा तीर्थनिवासिभिः। सर्वपापोपशांन्त्यर्थमलक्ष्मीनाशनं मतं।

śrāddhakāle ca vaktavyaṁ tathā tīrthanivāsibhiḥ sarvapāpopaśāṁntyarthamalakṣmīnāśanaṁ mataṁ

श्राद्ध-काल में तीर्थ-निवासियों द्वारा भी इसे कहना चाहिए, सभी पापों की शान्ति के लिए; यह अलक्ष्मी (दुर्भाग्य) का नाशक माना गया है।

श्लोक 95 (padma.1.11.95)

इदं पवित्रं यशसो निधानमिदं महापातकनाशनं च। ब्रह्मार्करुद्रैरभिपूजितं च श्राद्धस्य माहात्म्यमुशंति तज्ज्ञाः।

idaṁ pavitraṁ yaśaso nidhānamidaṁ mahāpātakanāśanaṁ ca brahmārkarudrairabhipūjitaṁ ca śrāddhasya māhātmyamuśaṁti tajjñāḥ

यह पवित्र, यश का भण्डार, महापातकों का नाशक है; ब्रह्मा, सूर्य और रुद्र द्वारा पूजित — इसे ही ज्ञानीजन श्राद्ध की महिमा कहते हैं।

अध्याय 10अध्याय-सूचीअध्याय 12