Skip to main content

सृष्टि खण्ड · अध्याय 15

क्षेत्रवास-माहात्म्य

अध्याय 14अध्याय-सूचीअध्याय 16

श्लोक 1 (padma.1.15.1)

भीष्म उवाच। किं कृतं ब्रह्मणा ब्रह्मन्प्रेष्य वाराणसीपुरीम्। जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने।

bhīṣma uvāca kiṁ kṛtaṁ brahmaṇā brahmanpreṣya vārāṇasīpurīm janārdanena kiṁ karma śaṁkareṇa ca yanmune

भीष्म ने कहा - हे ब्रह्मन्! ब्रह्मा ने रुद्र को वाराणसी नगरी भेजकर क्या किया? हे मुने! जनार्दन और शंकर ने क्या कर्म किया?

श्लोक 2 (padma.1.15.2)

कथं यज्ञः कृतस्तेन कस्मिंस्तीर्थे वदस्व मे। के सदस्या ऋत्विजश्च सर्वांस्तान्प्रब्रवीहि मे।

kathaṁ yajñaḥ kṛtastena kasmiṁstīrthe vadasva me ke sadasyā ṛtvijaśca sarvāṁstānprabravīhi me

उन्होंने यज्ञ कैसे किया, और किस तीर्थ में - यह मुझे बताइए। सभासद और ऋत्विज कौन थे, वे सब मुझे बताइए।

श्लोक 3 (padma.1.15.3)

के देवास्तर्पितास्तेन एतन्मे कौतुकं महत्। पुलस्त्य उवाच। श्रीनिधानं पुरं मेरोः शिखरे रत्नचित्रितम्।

ke devāstarpitāstena etanme kautukaṁ mahat pulastya uvāca śrīnidhānaṁ puraṁ meroḥ śikhare ratnacitritam

उसके द्वारा किन देवताओं को तृप्त किया गया - इसमें मेरी बड़ी उत्सुकता है।' पुलस्त्य ने कहा - मेरु पर्वत के शिखर पर रत्नों से जड़ित, समृद्धि का भंडार एक नगर है,

श्लोक 4 (padma.1.15.4)

अनेकाश्चर्यनिलयंबहुपादपसंकुलम्। विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्।

anekāścaryanilayaṁbahupādapasaṁkulam vicitradhātubhiścitraṁ svacchasphaṭikanirmalam

अनेक आश्चर्यों का निवास, अनेक वृक्षों से भरा हुआ, विचित्र धातुओं से चित्रित, स्वच्छ स्फटिक के समान निर्मल,

श्लोक 5 (padma.1.15.5)

लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम्। मृगेन्द्ररववित्रस्त गजयूथसमाकुलम्।

latāvitānaśobhāḍhyaṁ śikhiśabdavināditam mṛgendraravavitrasta gajayūthasamākulam

लताओं के मंडपों की शोभा से समृद्ध, मयूरों की ध्वनि से गुंजायमान, सिंह की गर्जना से भयभीत हाथियों के झुंडों से व्याप्त,

श्लोक 6 (padma.1.15.6)

निर्झरांबुप्रपातोत्थ शीकरासारशीतलम्। वाताहततरुव्रात प्रसन्नापानचित्रितम्।

nirjharāṁbuprapātottha śīkarāsāraśītalam vātāhatataruvrāta prasannāpānacitritam

झरनों के जल-प्रपात से उठे कणों की वर्षा से शीतल, वायु से हिलते वृक्षसमूहों के बीच स्वच्छ जलाशयों से चित्रित,

श्लोक 7 (padma.1.15.7)

मृगनाभिवरामोद वासिताशेषकाननम्। लतागृहरतिश्रान्त सुप्तविद्याधराध्वगम्।

mṛganābhivarāmoda vāsitāśeṣakānanam latāgṛharatiśrānta suptavidyādharādhvagam

जिसका सम्पूर्ण वन उत्तम कस्तूरी की सुगंध से सुवासित था, जहाँ लता-मंडपों में प्रणय-क्रीड़ा से थके हुए विद्याधर पथिक सो रहे थे,

श्लोक 8 (padma.1.15.8)

प्रगीतकिन्नरव्रात मधुरध्वनिनादितम्। तस्मिन्ननेकविन्यास शोभिताशेषभूमिकम्।

pragītakinnaravrāta madhuradhvanināditam tasminnanekavinyāsa śobhitāśeṣabhūmikam

किन्नरों के समूहों के मधुर गायन से गूँजता हुआ - उस स्थान में, जिसकी प्रत्येक भूमि अनेक व्यवस्थाओं से सुशोभित थी,

श्लोक 9 (padma.1.15.9)

वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। तत्र दिव्यांगनोद्गीत मधुरध्वनि नादिता।

vairājaṁ nāma bhavanaṁ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ tatra divyāṁganodgīta madhuradhvani nāditā

वैराज नामक भवन है, जो परमेष्ठी ब्रह्मा का है। वहाँ दिव्य अंगनाओं के मधुर गायन से गुंजायमान,

श्लोक 10 (padma.1.15.10)

पारिजाततरूत्पन्न मंजरीदाममालिनी। रत्नरश्मिसमूहोत्थ बहुवर्णविचित्रिता।

pārijātatarūtpanna maṁjarīdāmamālinī ratnaraśmisamūhottha bahuvarṇavicitritā

पारिजात वृक्ष से उत्पन्न मंजरियों की मालाओं से सुशोभित, रत्नों की किरणों के समूह से अनेक वर्णों में चित्रित,

श्लोक 11 (padma.1.15.11)

विन्यस्तस्तंभकोटिस्तु निर्मलादर्शशोभिता। अप्सरोनृत्यविन्यास विलासोल्लासलासिता।

vinyastastaṁbhakoṭistu nirmalādarśaśobhitā apsaronṛtyavinyāsa vilāsollāsalāsitā

करोड़ों स्तंभों से युक्त, निर्मल दर्पणों से सुशोभित, अप्सराओं के नृत्य-विन्यास और विलास-उल्लास से चंचल,

श्लोक 12 (padma.1.15.12)

बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता। लयतालयुतानेक गीतवादित्र शोभिता।

bahvātodyasamutpannasamūhasvananāditā layatālayutāneka gītavāditra śobhitā

अनेक वाद्ययंत्रों से उत्पन्न समूह-ध्वनि से गुंजायमान, लय-ताल से युक्त अनेक गीत-वाद्यों से सुशोभित -

श्लोक 13 (padma.1.15.13)

सभा कांतिमती नाम देवानां शर्मदायिका। ऋषिसंघसमायुक्ता मुनिवृंदनिषेविता।

sabhā kāṁtimatī nāma devānāṁ śarmadāyikā ṛṣisaṁghasamāyuktā munivṛṁdaniṣevitā

यह सभा 'कांतिमती' नाम से जानी जाती है, जो देवताओं को सुख प्रदान करने वाली है। ऋषिसमूहों से युक्त, मुनिवृंदों द्वारा सेवित,

श्लोक 14 (padma.1.15.14)

द्विजातिसामशब्देन नादिताऽऽनंददायिनी। तस्यां निविष्टो देवेशस्संध्यासक्तः पितामहः।

dvijātisāmaśabdena nāditā''naṁdadāyinī tasyāṁ niviṣṭo deveśassaṁdhyāsaktaḥ pitāmahaḥ

द्विजातियों के साम-गान की ध्वनि से गुंजायमान, आनंद प्रदान करने वाली - उसमें विराजमान संध्या-आराधना में तत्पर देवेश पितामह,

श्लोक 15 (padma.1.15.15)

ध्यायति स्म परं देवं येनेदं निर्मितं जगत्। ध्यायतो बुद्धिरुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्।

dhyāyati sma paraṁ devaṁ yenedaṁ nirmitaṁ jagat dhyāyato buddhirutpannā kathaṁ yajñaṁ karomyaham

उस परम देव का ध्यान कर रहे थे जिसके द्वारा यह जगत् निर्मित हुआ है। ध्यान करते हुए उनके मन में यह विचार उत्पन्न हुआ - 'मैं यज्ञ कैसे करूँ?

श्लोक 16 (padma.1.15.16)

कस्मिन्स्थाने मया यज्ञः कार्यः कुत्र धरातले। काशीप्रयागस्तुंगा च नैमिषं शृंखलं तथा।

kasminsthāne mayā yajñaḥ kāryaḥ kutra dharātale kāśīprayāgastuṁgā ca naimiṣaṁ śṛṁkhalaṁ tathā

मुझे यज्ञ किस स्थान पर, पृथ्वी पर कहाँ करना चाहिए? काशी, प्रयाग, तुंगा, तथा नैमिष और शृंखल,

श्लोक 17 (padma.1.15.17)

कांची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती। प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः।

kāṁcī bhadrā devikā ca kurukṣetraṁ sarasvatī prabhāsādīni tīrthāni pṛthivyāmiha madhyataḥ

कांची, भद्रा, देविका, कुरुक्षेत्र, सरस्वती, प्रभास आदि तीर्थ - ये सब यहाँ पृथ्वी के मध्य भाग में स्थित हैं,

श्लोक 18 (padma.1.15.18)

क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि संति यानीह सर्वशः। मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले।

kṣetrāṇi puṇyatīrthāni saṁti yānīha sarvaśaḥ madādeśācca rudreṇa kṛtānyanyāni bhūtale

जितने भी पुण्य क्षेत्र और तीर्थ यहाँ सर्वत्र हैं, तथा मेरी आज्ञा से रुद्र द्वारा पृथ्वी पर बनाए गए अन्य तीर्थ भी हैं।

श्लोक 19 (padma.1.15.19)

यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः। तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्।

yathāhaṁ sarvadeveṣu ādidevo vyavasthitaḥ tathā caikaṁ paraṁ tīrthamādibhūtaṁ karomyaham

जिस प्रकार मैं समस्त देवताओं में आदिदेव के रूप में प्रतिष्ठित हूँ, उसी प्रकार मैं एक श्रेष्ठ तीर्थ को भी सर्वप्रथम तीर्थ बनाऊँगा -

श्लोक 20 (padma.1.15.20)

अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम्। पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः।

ahaṁ yatra samutpannaḥ padmaṁ tadviṣṇunābhijam puṣkaraṁ procyate tīrthamṛṣibhirvedapāṭhakaiḥ

वह कमल जिसमें मैं स्वयं उत्पन्न हुआ, जो विष्णु की नाभि से उत्पन्न हुआ - उसे ही वेदपाठी ऋषिगण पुष्कर तीर्थ कहते हैं।'

श्लोक 21 (padma.1.15.21)

एवं चिंतयतस्तस्य ब्रह्मणस्तु प्रजापतेः। मतिरेषा समुत्पन्ना व्रजाम्येष धरातले।

evaṁ ciṁtayatastasya brahmaṇastu prajāpateḥ matireṣā samutpannā vrajāmyeṣa dharātale

इस प्रकार विचार करते हुए प्रजापति ब्रह्मा के मन में यह निश्चय उत्पन्न हुआ - 'मैं यहाँ पृथ्वी पर चलता हूँ।'

श्लोक 22 (padma.1.15.22)

प्राक्स्थानं स समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम्। नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्।

prāksthānaṁ sa samāsādya praviṣṭastadvanottamam nānādrumalatākīrṇaṁ nānāpuṣpopaśobhitam

उस पूर्व-स्थान तक पहुँचकर वे उस श्रेष्ठ वन में प्रविष्ट हुए, जो अनेक वृक्षों-लताओं से घिरा, अनेक पुष्पों से सुशोभित था,

श्लोक 23 (padma.1.15.23)

नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगगणाकुलम्। द्रुमपुष्पभरामोदैर्वासयद्यत्सुरासुरान्।

nānāpakṣiravākīrṇaṁ nānāmṛgagaṇākulam drumapuṣpabharāmodairvāsayadyatsurāsurān

अनेक पक्षियों के कलरव से भरा, अनेक मृगसमूहों से व्याप्त था, जिसकी वृक्षों की पुष्प-सुगंध देवताओं और असुरों को भी सुवासित कर देती थी,

श्लोक 24 (padma.1.15.24)

बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम्। नानागंधरसैः पक्वापक्वैश्च षडृतूद्भवैः।

buddhipūrvamiva nyastaiḥ puṣpairbhūṣitabhūtalam nānāgaṁdharasaiḥ pakvāpakvaiśca ṣaḍṛtūdbhavaiḥ

जिसकी भूमि मानो जान-बूझकर बिछाए गए फूलों से सुशोभित थी, अनेक सुगंधित रसों और छहों ऋतुओं में उत्पन्न पके-अधपके फलों से युक्त,

श्लोक 25 (padma.1.15.25)

फलैः सुवर्णरूपाढ्यैर्घ्राणदृष्टिमनोहरैः। जीर्णं पत्रं तृणं यत्र शुष्ककाष्ठफलानि च।

phalaiḥ suvarṇarūpāḍhyairghrāṇadṛṣṭimanoharaiḥ jīrṇaṁ patraṁ tṛṇaṁ yatra śuṣkakāṣṭhaphalāni ca

स्वर्ण के समान रंग वाले, गंध और दृष्टि दोनों को मनोहर लगने वाले फलों से युक्त था - जहाँ पुराने पत्ते, तिनके, सूखी लकड़ी और फल,

श्लोक 26 (padma.1.15.26)

बहिः क्षिपति जातानि मारुतोनुग्रहादिव। नानापुष्पसमूहानां गंधमादाय मारुतः।

bahiḥ kṣipati jātāni mārutonugrahādiva nānāpuṣpasamūhānāṁ gaṁdhamādāya mārutaḥ

उत्पन्न होते ही मानो कृपापूर्वक वायु उन्हें बाहर फेंक देता था; जो वायु अनेक पुष्पसमूहों की सुगंध लेकर,

श्लोक 27 (padma.1.15.27)

शीतलो वाति खं भूमिं दिशो यत्राभिवासयन्। हरितस्निग्ध निश्छिद्रैरकीटकवनोत्कटैः।

śītalo vāti khaṁ bhūmiṁ diśo yatrābhivāsayan haritasnigdha niśchidrairakīṭakavanotkaṭaiḥ

शीतल होकर आकाश, भूमि और दिशाओं को सुवासित करता हुआ बहता था; जो हरे-भरे, स्निग्ध, छिद्ररहित, कीटरहित, ऊँचे वृक्षों से,

श्लोक 28 (padma.1.15.28)

वृक्षैरनेकसंज्ञैर्यद्भूषितं शिखरान्वितैः। अरोगैर्दर्शनीयैश्च सुवृत्तैः कैश्चिदुज्ज्वलैः।

vṛkṣairanekasaṁjñairyadbhūṣitaṁ śikharānvitaiḥ arogairdarśanīyaiśca suvṛttaiḥ kaiścidujjvalaiḥ

अनेक नामों वाले, शिखरयुक्त वृक्षों से सुशोभित था; कुछ रोगरहित, दर्शनीय, सुगोल तो कुछ उज्ज्वल,

श्लोक 29 (padma.1.15.29)

कुटुंबमिव विप्राणामृत्विग्भिर्भाति सर्वतः। शोभंते धातुसंकाशैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः।

kuṭuṁbamiva viprāṇāmṛtvigbhirbhāti sarvataḥ śobhaṁte dhātusaṁkāśairaṁkuraiḥ prāvṛtā drumāḥ

मानो ऋत्विजों सहित ब्राह्मणों के परिवार के समान सर्वत्र सुशोभित होते थे। वृक्ष धातुओं के समान अंकुरों से आच्छादित सुशोभित हो रहे थे,

श्लोक 30 (padma.1.15.30)

कुलीनैरिव निश्छिद्रैः स्वगुणैः प्रावृता नराः। पवनाविद्धशिखरैः स्पृशंतीव परस्परम्।

kulīnairiva niśchidraiḥ svaguṇaiḥ prāvṛtā narāḥ pavanāviddhaśikharaiḥ spṛśaṁtīva parasparam

जैसे कुलीन, दोषरहित पुरुष अपने ही सद्गुणों से सुशोभित होते हैं। वायु से हिलते शिखरों वाले वे वृक्ष मानो एक-दूसरे को स्पर्श कर रहे थे -

श्लोक 31 (padma.1.15.31)

आजिघ्रंती वचाऽन्योन्यं पुष्पशाखावतंसकाः। नागवृक्षाः क्वचित्पुष्पैर्द्रुमवानीरकेसरैः।

ājighraṁtī vacā'nyonyaṁ puṣpaśākhāvataṁsakāḥ nāgavṛkṣāḥ kvacitpuṣpairdrumavānīrakesaraiḥ

मानो वचन से एक-दूसरे को सूँघ रहे हों, पुष्पित शाखाओं के मुकुट धारण किए हुए। कहीं नाग-वृक्ष अपने पुष्पों और वानीर के केसरों से,

श्लोक 32 (padma.1.15.32)

नयनैरिव शोभंते चंचलैः कृष्णतारकैः। पुष्पसंपन्नशिखराः कर्णिकारद्रुमाः क्वचित्।

nayanairiva śobhaṁte caṁcalaiḥ kṛṣṇatārakaiḥ puṣpasaṁpannaśikharāḥ karṇikāradrumāḥ kvacit

मानो चंचल, काली पुतलियों वाले नेत्रों से सुशोभित होते थे। कहीं कर्णिकार वृक्ष, जिनके शिखर पुष्पों से भरपूर थे,

श्लोक 33 (padma.1.15.33)

युग्मयुग्माद्विधा चेह शोभन्त इव दंपती। सुपुष्पप्रभवाटोपैस्सिंदुवार द्रुपंक्तयः।

yugmayugmādvidhā ceha śobhanta iva daṁpatī supuṣpaprabhavāṭopaissiṁduvāra drupaṁktayaḥ

जोड़े-जोड़े में खड़े होकर मानो दंपती के समान सुशोभित होते थे। सिंदुवार वृक्षों की पंक्तियाँ अपने सुंदर पुष्पों की प्रचुरता से,

श्लोक 34 (padma.1.15.34)

मूर्तिमत्य इवाभांति पूजिता वनदेवताः। क्वचित्क्वचित्कुंदलताः सपुष्पाभरणोज्वलाः।

mūrtimatya ivābhāṁti pūjitā vanadevatāḥ kvacitkvacitkuṁdalatāḥ sapuṣpābharaṇojvalāḥ

मानो साक्षात् पूजित वनदेवताएँ ही हों, ऐसी प्रतीत होती थीं। कहीं-कहीं कुंद की लताएँ, अपने पुष्पों के आभूषणों से उज्ज्वल,

श्लोक 35 (padma.1.15.35)

दिक्षु वृक्षेषु शोभंते बालचंद्रा इवोच्छ्रिताः। सर्जार्जुनाः क्वचिद्भान्ति वनोद्देशेषु पुष्पिताः।

dikṣu vṛkṣeṣu śobhaṁte bālacaṁdrā ivocchritāḥ sarjārjunāḥ kvacidbhānti vanoddeśeṣu puṣpitāḥ

दिशाओं में वृक्षों पर बाल-चंद्रमाओं की तरह उठी हुई सुशोभित होती थीं। सर्ज और अर्जुन वृक्ष, कहीं फूले हुए, वन के भागों में सुशोभित थे,

श्लोक 36 (padma.1.15.36)

धौतकौशेयवासोभिः प्रावृताः पुरुषा इव। अतिमुक्तकवल्लीभिः पुष्पिताभिस्तथा द्रुमाः।

dhautakauśeyavāsobhiḥ prāvṛtāḥ puruṣā iva atimuktakavallībhiḥ puṣpitābhistathā drumāḥ

मानो धुले हुए रेशमी वस्त्र धारण किए पुरुष हों। और अतिमुक्तक की पुष्पित लताओं से आलिंगित वृक्ष,

श्लोक 37 (padma.1.15.37)

उपगूढा विराजंते स्वनारीभिरिव प्रियाः। अपरस्परसंसक्तैः सालाशोकाश्च पल्लवैः।

upagūḍhā virājaṁte svanārībhiriva priyāḥ aparasparasaṁsaktaiḥ sālāśokāśca pallavaiḥ

मानो अपनी ही पत्नियों से आलिंगित प्रियजनों के समान सुशोभित होते थे। शाल और अशोक वृक्ष, अपनी परस्पर मिली हुई पत्तियों से,

श्लोक 38 (padma.1.15.38)

हस्तैर्हस्तान्स्पृशंतीव सुहृदश्चिरसंगताः। फलपुष्पभरानम्राः पनसाः सरलार्जुनाः।

hastairhastānspṛśaṁtīva suhṛdaścirasaṁgatāḥ phalapuṣpabharānamrāḥ panasāḥ saralārjunāḥ

मानो चिरकाल से मिले हुए मित्रों के समान परस्पर हाथों से हाथ छू रहे थे। कटहल, सरल और अर्जुन वृक्ष, फल-फूलों के भार से झुके हुए,

श्लोक 39 (padma.1.15.39)

अन्योन्यमर्चयंतीव पुष्पैश्चैव फलैस्तथा। मारुतावेगसंश्लिष्टैः पादपास्सालबाहुभिः।

anyonyamarcayaṁtīva puṣpaiścaiva phalaistathā mārutāvegasaṁśliṣṭaiḥ pādapāssālabāhubhiḥ

मानो अपने फूलों और फलों से एक-दूसरे की अर्चना कर रहे थे। वायु के वेग से परस्पर सटी हुई शाल-भुजाओं वाले वृक्ष,

श्लोक 40 (padma.1.15.40)

अभ्याशमागतं लोकं प्रतिभावैरिवोत्थिताः। पुष्पाणामवरोधेन सुशोभार्थं निवेशिताः।

abhyāśamāgataṁ lokaṁ pratibhāvairivotthitāḥ puṣpāṇāmavarodhena suśobhārthaṁ niveśitāḥ

मानो निकट आए हुए लोगों का सच्चे भाव से स्वागत करने के लिए उठे हों। पुष्पों की प्रचुरता से सुंदरता के लिए मानो सजाए गए,

श्लोक 41 (padma.1.15.41)

वसंतमहमासाद्य पुरुषान्स्पर्द्धयंति हि। पुष्पशोभाभरनतैः शिखरैर्वायुकंपितैः।

vasaṁtamahamāsādya puruṣānsparddhayaṁti hi puṣpaśobhābharanataiḥ śikharairvāyukaṁpitaiḥ

वसंत ऋतु को पाकर वे मानो पुरुषों से होड़ लगाते थे। पुष्पों की शोभा के भार से झुके, वायु से काँपते शिखरों वाले,

श्लोक 42 (padma.1.15.42)

नृत्यंतीव नराः प्रीताः स्रगलंकृतशेखराः। शृंगाग्रपवनक्षिप्ताः पुष्पावलियुता द्रुमाः।

nṛtyaṁtīva narāḥ prītāḥ sragalaṁkṛtaśekharāḥ śṛṁgāgrapavanakṣiptāḥ puṣpāvaliyutā drumāḥ

मानो प्रसन्न पुरुष मालाओं से सुसज्जित मुकुट धारण कर नृत्य कर रहे हों। कलियों की पंक्तियों से युक्त, शिखर के अग्रभाग से वायु द्वारा फेंके जाते पुष्पों वाले वृक्ष,

श्लोक 43 (padma.1.15.43)

सवल्लीकाः प्रनृत्यंति मानवा इव सप्रियाः। स्वपुष्पनतवल्लीभिः पादपाः क्वचिदावृताः।

savallīkāḥ pranṛtyaṁti mānavā iva sapriyāḥ svapuṣpanatavallībhiḥ pādapāḥ kvacidāvṛtāḥ

अपनी लताओं सहित मानो प्रियजनों सहित नाचते हुए मनुष्यों के समान नृत्य कर रहे थे। कहीं-कहीं अपने ही पुष्पों से झुकी हुई लताओं से घिरे वृक्ष,

श्लोक 44 (padma.1.15.44)

भांति तारागणैश्चित्रैः शरदीव नभस्तलम्। द्रुमाणामथवाग्रेषु पुष्पिता मालती लताः।

bhāṁti tārāgaṇaiścitraiḥ śaradīva nabhastalam drumāṇāmathavāgreṣu puṣpitā mālatī latāḥ

मानो शरद ऋतु के विचित्र तारागणों से सुशोभित आकाश के समान चमक रहे थे। और वृक्षों के अग्रभागों पर पुष्पित मालती लताएँ,

श्लोक 45 (padma.1.15.45)

शेखराइव शोभंते रचिता बुद्धिपूर्वकम्। हरिताः कांचनच्छायाः फलिताः पुष्पिता द्रुमाः।

śekharāiva śobhaṁte racitā buddhipūrvakam haritāḥ kāṁcanacchāyāḥ phalitāḥ puṣpitā drumāḥ

मानो जान-बूझकर सजाए गए मुकुटों के समान सुशोभित होती थीं। हरे-भरे, स्वर्ण के समान आभा वाले, फलों और फूलों से भरे वृक्ष,

श्लोक 46 (padma.1.15.46)

सौहृदं दर्शयंतीव नराः साधुसमागमे। पुष्पकिंजल्ककपिला गताः सर्वदिशासु च।

sauhṛdaṁ darśayaṁtīva narāḥ sādhusamāgame puṣpakiṁjalkakapilā gatāḥ sarvadiśāsu ca

मानो सज्जनों के समागम में परस्पर सौहार्द प्रदर्शित कर रहे हों। पुष्पों के पराग से पीले होकर सभी दिशाओं में गए हुए भ्रमर,

श्लोक 47 (padma.1.15.47)

कदंबपुष्पस्य जयं घोषयंतीव षट्पदाः। क्वचित्पुष्पासवक्षीबाः संपतंति ततस्ततः।

kadaṁbapuṣpasya jayaṁ ghoṣayaṁtīva ṣaṭpadāḥ kvacitpuṣpāsavakṣībāḥ saṁpataṁti tatastataḥ

मानो कदंब-पुष्प की विजय की घोषणा कर रहे थे। कहीं-कहीं पुष्प-मकरंद से उन्मत्त भ्रमर इधर-उधर उड़ रहे थे,

श्लोक 48 (padma.1.15.48)

पुंस्कोकिलगणावृक्ष गहनेष्विव सप्रियाः। शिरीषपुष्पसंकाशाः शुका मिथुनशः क्वचित्।

puṁskokilagaṇāvṛkṣa gahaneṣviva sapriyāḥ śirīṣapuṣpasaṁkāśāḥ śukā mithunaśaḥ kvacit

मानो सघन वृक्षों में नर कोकिलों के समूह अपने प्रियजनों सहित हों। शिरीष के पुष्पों के समान (हरे रंग के) तोते कहीं जोड़ों में,

श्लोक 49 (padma.1.15.49)

कीर्तयंति गिरश्चित्राः पूजिता ब्राह्मणा यथा। सहचारिसुसंयुक्ता मयूराश्चित्रबर्हिणः।

kīrtayaṁti giraścitrāḥ pūjitā brāhmaṇā yathā sahacārisusaṁyuktā mayūrāścitrabarhiṇaḥ

विविध वाणियों का उच्चारण करते थे, मानो सम्मानित ब्राह्मण स्तुति-पाठ कर रहे हों। सुंदर पंखों वाले मयूर, अपने साथियों सहित,

श्लोक 50 (padma.1.15.50)

वनांतेष्वपि नृत्यंति शोभंत इव नर्त्तकाः। कूजंतःपक्षिसंघाता नानारुतविराविणः।

vanāṁteṣvapi nṛtyaṁti śobhaṁta iva narttakāḥ kūjaṁtaḥpakṣisaṁghātā nānārutavirāviṇaḥ

वन के छोरों पर भी नृत्य करते हुए मानो नर्तक ही सुशोभित हो रहे थे। कूजते हुए पक्षियों के समूह, विविध ध्वनियों में बोलते हुए,

श्लोक 51 (padma.1.15.51)

कुर्वंति रमणीयं वै रमणीयतरं वनम्। नानामृगगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदितांडजम्।

kurvaṁti ramaṇīyaṁ vai ramaṇīyataraṁ vanam nānāmṛgagaṇākīrṇaṁ nityaṁ pramuditāṁḍajam

उस पहले से ही रमणीय वन को और भी अधिक रमणीय बना रहे थे। विविध मृगसमूहों से व्याप्त, सदा प्रसन्न पक्षियों वाला,

श्लोक 52 (padma.1.15.52)

तद्वनं नंदनसमं मनोदृष्टिविवर्द्धनम्। पद्मयोनिस्तु भगवांस्तथा रूपं वनोत्तमम्।

tadvanaṁ naṁdanasamaṁ manodṛṣṭivivarddhanam padmayonistu bhagavāṁstathā rūpaṁ vanottamam

वह वन नंदनवन के समान मन और दृष्टि दोनों को बढ़ाने वाला था। तब कमलयोनि भगवान् ब्रह्मा ने उस श्रेष्ठ वन के उस रूप को,

श्लोक 53 (padma.1.15.53)

ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या सौम्ययापा पयन्निव। ता वृक्षपंक्तयः सर्वा दृष्ट्वा देवं तथागतम्।

dadarśādarśavaddṛṣṭyā saumyayāpā payanniva tā vṛkṣapaṁktayaḥ sarvā dṛṣṭvā devaṁ tathāgatam

मानो दर्पण की भाँति अपनी सौम्य दृष्टि से मानो पीते हुए देखा। उन सब वृक्ष-पंक्तियों ने उस प्रकार आए हुए देवता को देखकर,

श्लोक 54 (padma.1.15.54)

निवेद्य ब्रह्मणे भक्त्या मुमुचुः पुष्पसंपदः। पुष्पप्रतिग्रहं कृत्वा पादपानां पितामहः।

nivedya brahmaṇe bhaktyā mumucuḥ puṣpasaṁpadaḥ puṣpapratigrahaṁ kṛtvā pādapānāṁ pitāmahaḥ

भक्तिपूर्वक ब्रह्मा को निवेदन कर अपनी पुष्प-सम्पदा उन पर बरसा दी। वृक्षों से पुष्पों की भेंट स्वीकार कर पितामह ने,

श्लोक 55 (padma.1.15.55)

वरं वृणीध्वं भद्रं वः पादपानित्युवाच सः। एवमुक्ता भगवता तरवो निरवग्रहाः।

varaṁ vṛṇīdhvaṁ bhadraṁ vaḥ pādapānityuvāca saḥ evamuktā bhagavatā taravo niravagrahāḥ

कहा - 'हे वृक्षो! वर माँगो, तुम्हारा कल्याण हो।' भगवान् द्वारा ऐसा कहे जाने पर वे वृक्ष, बिना किसी संकोच के,

श्लोक 56 (padma.1.15.56)

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे नमस्कृत्वा विरिंचनम्। वरं ददासि चेद्देव प्रपन्नजनवत्सल।

ūcuḥ prāṁjalayaḥ sarve namaskṛtvā viriṁcanam varaṁ dadāsi ceddeva prapannajanavatsala

हाथ जोड़कर, विरिंचि को नमस्कार कर सब बोले - 'हे देव! यदि आप वर देते हैं, हे शरणागतों पर वात्सल्य रखने वाले!

श्लोक 57 (padma.1.15.57)

इहैव भगवन्नित्यं वने संनिहितो भव। एष नः परमः कामः पितामह नमोस्तु ते।

ihaiva bhagavannityaṁ vane saṁnihito bhava eṣa naḥ paramaḥ kāmaḥ pitāmaha namostu te

तो हे भगवन्! इसी वन में सदा निवास कीजिए। यही हमारी परम कामना है, हे पितामह! आपको नमस्कार है।

श्लोक 58 (padma.1.15.58)

त्वं चेद्वससि देवेश वनेस्मिन्विश्वभावन। सर्वात्मना प्रपन्नानां वांछतामुत्तमं वरम्।

tvaṁ cedvasasi deveśa vanesminviśvabhāvana sarvātmanā prapannānāṁ vāṁchatāmuttamaṁ varam

हे देवेश! हे विश्व के पोषक! यदि आप इस वन में निवास करें, तो यही सर्वथा शरणागत, आपको चाहने वालों के लिए श्रेष्ठतम वर होगा।

श्लोक 59 (padma.1.15.59)

वरकोटिभिरन्याभिरलं नो दीयतां वरम्। सन्निधानेन तीर्थेभ्य इदं स्यात्प्रवरं महत्।

varakoṭibhiranyābhiralaṁ no dīyatāṁ varam sannidhānena tīrthebhya idaṁ syātpravaraṁ mahat

अन्य करोड़ों वरों से हमें कुछ प्रयोजन नहीं, हमें यही वर प्रदान कीजिए; आपकी उपस्थिति मात्र से यह स्थान समस्त तीर्थों में श्रेष्ठतम और महान् बन जाएगा।'

श्लोक 60 (padma.1.15.60)

ब्रह्मोवाच। उत्तमं सर्वक्षेत्राणां पुण्यमेतद्भविष्यति। नित्यं पुष्पफलोपेता नित्यसुस्थिरयौवनाः।

brahmovāca uttamaṁ sarvakṣetrāṇāṁ puṇyametadbhaviṣyati nityaṁ puṣpaphalopetā nityasusthirayauvanāḥ

ब्रह्मा ने कहा - यह सम्पूर्ण क्षेत्रों में श्रेष्ठ और पवित्र स्थान बनेगा। तुम सदा पुष्प-फलों से युक्त, सदा स्थिर यौवन वाले,

श्लोक 61 (padma.1.15.61)

कामगाः कामरूपाश्च कामरूपफलप्रदाः। कामसंदर्शनाः पुंसां तपःसिद्ध्युज्वला नृणाम्।

kāmagāḥ kāmarūpāśca kāmarūpaphalapradāḥ kāmasaṁdarśanāḥ puṁsāṁ tapaḥsiddhyujvalā nṛṇām

इच्छानुसार गमन करने वाले, इच्छानुसार रूप धारण करने वाले, इच्छित रूप और फल प्रदान करने वाले, मनुष्यों को इच्छानुसार दर्शन देने वाले, मनुष्यों के तप की सिद्धि से उज्ज्वल,

श्लोक 62 (padma.1.15.62)

श्रिया परमया युक्ता मत्प्रसादाद्भविष्यथ। एवं स वरदो ब्रह्मा अनुजग्राह पादपान्।

śriyā paramayā yuktā matprasādādbhaviṣyatha evaṁ sa varado brahmā anujagrāha pādapān

और परम शोभा से युक्त होकर मेरी कृपा से रहोगे।' इस प्रकार वरदाता ब्रह्मा ने वृक्षों का अनुग्रह किया।

श्लोक 63 (padma.1.15.63)

स्थित्वा वर्ष सहस्रं तु पुष्करं प्रक्षिपद्भुवि। क्षितिर्निपतिता तेन व्यकंपत रसातलम्।

sthitvā varṣa sahasraṁ tu puṣkaraṁ prakṣipadbhuvi kṣitirnipatitā tena vyakaṁpata rasātalam

वहाँ एक हजार वर्ष तक रहकर उन्होंने कमल को पृथ्वी पर गिरा दिया। उसके गिरने से पृथ्वी काँप उठी और रसातल तक हिल गया।

श्लोक 64 (padma.1.15.64)

विवशास्तत्यजुर्वेलां सागराः क्षुभितोर्मयः। शक्राशनि हतानीव व्याघ्र व्याला वृतानि च।

vivaśāstatyajurvelāṁ sāgarāḥ kṣubhitormayaḥ śakrāśani hatānīva vyāghra vyālā vṛtāni ca

समुद्र, अपनी हिलती लहरों सहित, विवश होकर अपनी तटरेखा त्याग बैठे; मानो इंद्र की वज्र से आहत हुए बाघ, सर्प और अन्य हिंसक प्राणी भाग खड़े हुए।

श्लोक 65 (padma.1.15.65)

शिखराण्यप्यशीर्यंत पर्वतानां सहस्रशः। देवसिद्धविमानानि गंधर्वनगराणि च।

śikharāṇyapyaśīryaṁta parvatānāṁ sahasraśaḥ devasiddhavimānāni gaṁdharvanagarāṇi ca

हज़ारों पर्वतों के शिखर टूटकर बिखर गए। देवताओं और सिद्धों के विमान, तथा गंधर्वों के नगर,

श्लोक 66 (padma.1.15.66)

प्रचेलुर्बभ्रमुः पेतुर्विविशुश्च धरातलम्। कपोतमेघाः खात्पेतुः पुटसंघातदर्शिनः।

pracelurbabhramuḥ peturviviśuśca dharātalam kapotameghāḥ khātpetuḥ puṭasaṁghātadarśinaḥ

हिल गए, घूमने लगे, गिर पड़े, और पृथ्वी की सतह में समा गए। कबूतर के रंग जैसे बादल आकाश से गिरे, मानो बिखरे टुकड़ों के समूह हों,

श्लोक 67 (padma.1.15.67)

ज्योतिर्गणांश्छादयंतो बभूवुस्तीव्र भास्कराः। महता तस्य शब्देन मूकांधबधिरीकृतम्।

jyotirgaṇāṁśchādayaṁto babhūvustīvra bhāskarāḥ mahatā tasya śabdena mūkāṁdhabadhirīkṛtam

ज्योतिर्गणों को ढकते हुए, और सूर्य भी तीव्र हो उठे। उस विशाल ध्वनि से सब प्राणी मानो मूक, अंधे और बहरे हो गए।

श्लोक 68 (padma.1.15.68)

बभूव व्याकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम्। सुरासुराणां सर्वेषां शरीराणि मनांसि च।

babhūva vyākulaṁ sarvaṁ trailokyaṁ sacarācaram surāsurāṇāṁ sarveṣāṁ śarīrāṇi manāṁsi ca

सम्पूर्ण चराचर त्रिलोक व्याकुल हो उठा। समस्त देवताओं और असुरों के शरीर और मन,

श्लोक 69 (padma.1.15.69)

अवसेदुश्च किमिति किमित्येतन्न जज्ञिरे। धैर्यमालंब्य सर्वेऽथ ब्रह्माणं चाप्यलोकयन्।

avaseduśca kimiti kimityetanna jajñire dhairyamālaṁbya sarve'tha brahmāṇaṁ cāpyalokayan

व्यथित हो उठे, और उन्हें यह पता ही नहीं चला कि यह क्या है, यह क्या है। तब धैर्य धारण कर सबने ब्रह्मा को खोजा,

श्लोक 70 (padma.1.15.70)

न च ते तमपश्यंत कुत्र ब्रह्मागतो ह्यभूत्। किमर्थं कंपिता भूमिर्निमित्तोत्पातदर्शनम्।

na ca te tamapaśyaṁta kutra brahmāgato hyabhūt kimarthaṁ kaṁpitā bhūmirnimittotpātadarśanam

परंतु उन्हें वे दिखाई नहीं दिए - 'ब्रह्मा कहाँ चले गए? पृथ्वी क्यों कंपित हुई?' - यह किसी अपशकुन-सूचक उत्पात के समान प्रतीत हुआ।

श्लोक 71 (padma.1.15.71)

तावद्विष्णुर्गतस्तत्र यत्र देवा व्यवस्थिताः। प्रणिपत्य इदं वाक्यमुक्तवंतो दिवौकसः।

tāvadviṣṇurgatastatra yatra devā vyavasthitāḥ praṇipatya idaṁ vākyamuktavaṁto divaukasaḥ

इसी बीच विष्णु वहाँ गए जहाँ देवगण एकत्र थे; और स्वर्गवासियों ने प्रणाम कर यह वचन कहा -

श्लोक 72 (padma.1.15.72)

किमेतद्भगवन्ब्रूहि निमित्तोत्पातदर्शनम्। त्रैलोक्यं कंपितं येन संयुक्तं कालधर्मणा।

kimetadbhagavanbrūhi nimittotpātadarśanam trailokyaṁ kaṁpitaṁ yena saṁyuktaṁ kāladharmaṇā

'हे भगवन्! यह क्या है, बताइए - यह किसी अपशकुन के समान प्रतीत हो रहा है, जिससे त्रिलोक कंपित हो उठा है, मानो कालधर्म से युक्त हो गया हो,

श्लोक 73 (padma.1.15.73)

जातकल्पावसानं तु भिन्नमर्यादसागरम्। चत्वारो दिग्गजाः किं तु बभूवुरचलाश्चलाः।

jātakalpāvasānaṁ tu bhinnamaryādasāgaram catvāro diggajāḥ kiṁ tu babhūvuracalāścalāḥ

मानो कल्प का अंत हो गया हो और समुद्रों ने अपनी सीमाएँ तोड़ दी हों। क्या दिशाओं के चारों हाथी, जो अचल हैं, चल उठे हैं?

श्लोक 74 (padma.1.15.74)

समावृता धरा कस्मात्सप्तसागरवारिणा। उत्पत्तिर्नास्ति शब्दस्य भगवन्निः प्रयोजना।

samāvṛtā dharā kasmātsaptasāgaravāriṇā utpattirnāsti śabdasya bhagavanniḥ prayojanā

पृथ्वी सातों समुद्रों के जल से क्यों आच्छादित हो गई? हे भगवन्! इस ध्वनि की कोई उत्पत्ति या प्रयोजन प्रतीत नहीं होता,

श्लोक 75 (padma.1.15.75)

यादृशो वा स्मृतः शब्दो न भूतो न भविष्यति। त्रैलोक्यमाकुलं येन चक्रे रौद्रेण चोद्यता।

yādṛśo vā smṛtaḥ śabdo na bhūto na bhaviṣyati trailokyamākulaṁ yena cakre raudreṇa codyatā

जैसा यह स्मरणीय शब्द है, वैसा न कभी हुआ है, न कभी होगा। इस भयंकर ध्वनि ने सम्पूर्ण त्रिलोक को व्याकुल कर दिया है।

श्लोक 76 (padma.1.15.76)

शुभोऽशुभो वा शब्दोरेयं त्रैलोक्यस्य दिवौकसाम्। भगवन्यदि जानासि किमेतत्कथयस्व नः।

śubho'śubho vā śabdoreyaṁ trailokyasya divaukasām bhagavanyadi jānāsi kimetatkathayasva naḥ

यह ध्वनि त्रिलोक और स्वर्गवासियों के लिए शुभ है या अशुभ? हे भगवन्! यदि आप जानते हैं, तो हमें यह बताइए।'

श्लोक 77 (padma.1.15.77)

एवमुक्तोऽब्रवीद्विष्णुः परमेणानुभावितः। मा भैष्ट मरुतः सर्वे शृणुध्वं चात्र कारणम्।

evamukto'bravīdviṣṇuḥ parameṇānubhāvitaḥ mā bhaiṣṭa marutaḥ sarve śṛṇudhvaṁ cātra kāraṇam

यह सुनकर विष्णु ने, परम अनुभूति से युक्त होकर कहा - 'हे मरुद्गणो! डरो मत, इसका कारण सुनो।

श्लोक 78 (padma.1.15.78)

निश्चयेनानुविज्ञाय वक्ष्याम्येष यथाविधम्। पद्महस्तो हि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः।

niścayenānuvijñāya vakṣyāmyeṣa yathāvidham padmahasto hi bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ

मैं इसे निश्चयपूर्वक जानकर तुम्हें यथावत् बताता हूँ। भगवान् ब्रह्मा, हाथ में कमल लिए हुए, लोकों के पितामह,

श्लोक 79 (padma.1.15.79)

भूप्रदेशे पुण्यराशौ यज्ञं कर्तुं व्यवस्थितः। अवरोहे पर्वतानां वने चातीवशोभने।

bhūpradeśe puṇyarāśau yajñaṁ kartuṁ vyavasthitaḥ avarohe parvatānāṁ vane cātīvaśobhane

पृथ्वी के एक पुण्यराशि प्रदेश में यज्ञ करने के लिए स्थित हुए, पर्वतों की तलहटी में, एक अत्यंत सुंदर वन में।

श्लोक 80 (padma.1.15.80)

कमलं तस्य हस्तात्तु पतितं धरणीतले। तस्य शब्दो महानेष येन यूयं प्रकंपिताः।

kamalaṁ tasya hastāttu patitaṁ dharaṇītale tasya śabdo mahāneṣa yena yūyaṁ prakaṁpitāḥ

वहाँ उनके हाथ से कमल भूमि पर गिर पड़ा। उस गिरने की यही महान् ध्वनि है, जिससे तुम सब कंपित हुए।'

श्लोक 81 (padma.1.15.81)

तत्रासौ तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः। अनुगृह्याथ भगवान्वनं तत्समृगांडजम्।

tatrāsau taruvṛṁdena puṣpāmodābhinaṁditaḥ anugṛhyātha bhagavānvanaṁ tatsamṛgāṁḍajam

वहाँ वृक्षसमूहों और पुष्पों की सुगंध से स्वागत किए गए भगवान् ने अनुग्रहपूर्वक मृग-पक्षियों से भरे उस वन को देखा।

श्लोक 82 (padma.1.15.82)

जगतोऽनुग्रहार्थाय वासं तत्रान्वरोचयत्। पुष्करं नाम तत्तीर्थं क्षेत्रं वृषभमेव च।

jagato'nugrahārthāya vāsaṁ tatrānvarocayat puṣkaraṁ nāma tattīrthaṁ kṣetraṁ vṛṣabhameva ca

जगत् के कल्याण के लिए उन्होंने वहीं निवास करना श्रेयस्कर समझा। पुष्कर नामक वह तीर्थ, और वह श्रेष्ठतम क्षेत्र,

श्लोक 83 (padma.1.15.83)

जनितं तद्भगवता लोकानां हितकारिणा। ब्रह्माणं तत्र वै गत्वा तोषयध्वं मया सह।

janitaṁ tadbhagavatā lokānāṁ hitakāriṇā brahmāṇaṁ tatra vai gatvā toṣayadhvaṁ mayā saha

लोकों का हित करने वाले भगवान् द्वारा उत्पन्न किए गए। वहाँ ब्रह्मा के पास जाकर मेरे साथ उन्हें प्रसन्न करो;

श्लोक 84 (padma.1.15.84)

आराध्यमानो भगवान्प्रदास्यति वरान्वरान्। इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः सह तैर्देवदानवैः।

ārādhyamāno bhagavānpradāsyati varānvarān ityuktvā bhagavānviṣṇuḥ saha tairdevadānavaiḥ

आराधना किए जाने पर भगवान् श्रेष्ठ वर प्रदान करेंगे।' यह कहकर भगवान् विष्णु उन देवताओं और दानवों सहित,

श्लोक 85 (padma.1.15.85)

जगाम तद्वनोद्देशं यत्रास्ते स तु कंजजः। प्रहृष्टास्तुष्टमनसः कोकिलालापलापिताः।

jagāma tadvanoddeśaṁ yatrāste sa tu kaṁjajaḥ prahṛṣṭāstuṣṭamanasaḥ kokilālāpalāpitāḥ

उस वन-प्रदेश में गए जहाँ कमलजन्मा (ब्रह्मा) विराजमान थे। अत्यंत प्रसन्न मन से, कोयलों की कूक से स्वागत पाते हुए,

श्लोक 86 (padma.1.15.86)

पुष्पोच्चयोज्ज्वलं शस्तं विविशुर्ब्रह्मणो वनम्। संप्राप्तं सर्वदेवैस्तु वनं नंदनसंमितम्।

puṣpoccayojjvalaṁ śastaṁ viviśurbrahmaṇo vanam saṁprāptaṁ sarvadevaistu vanaṁ naṁdanasaṁmitam

वे पुष्पराशियों से उज्ज्वल, प्रशंसनीय ब्रह्मा के उस वन में प्रविष्ट हुए। सभी देवताओं द्वारा प्राप्त वह नंदनवन के समान वन,

श्लोक 87 (padma.1.15.87)

पद्मिनीमृगपुष्पाढ्यं सुदृढं शुशुभे तदा। प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम्।

padminīmṛgapuṣpāḍhyaṁ sudṛḍhaṁ śuśubhe tadā praviśyātha vanaṁ devāḥ sarvapuṣpopaśobhitam

कमलिनियों, मृगों और पुष्पों से समृद्ध, तब अत्यंत सुदृढ़ रूप से सुशोभित हो रहा था। सर्वपुष्पों से सुशोभित उस वन में प्रविष्ट होकर देवगण,

श्लोक 88 (padma.1.15.88)

इह देवोस्तीति देवा बभ्रमुश्च दिदृक्षवः। मृगयंतस्ततस्ते तु सर्वे देवाः सवासवाः।

iha devostīti devā babhramuśca didṛkṣavaḥ mṛgayaṁtastataste tu sarve devāḥ savāsavāḥ

'यहीं देव हैं' - ऐसा सोचकर देवगण उन्हें देखने की इच्छा से घूमने लगे। तब उन्हें खोजते हुए वासव (इंद्र) सहित सभी देवगण,

श्लोक 89 (padma.1.15.89)

अद्भुतस्य वनस्यांतं न ते ददृशुराशुगाः। विचिन्वद्भिस्तदा देवं दैवैर्वायुर्विलोकितः।

adbhutasya vanasyāṁtaṁ na te dadṛśurāśugāḥ vicinvadbhistadā devaṁ daivairvāyurvilokitaḥ

वेगवान् होते हुए भी उस अद्भुत वन का अंत नहीं पा सके। देव को खोजते हुए उन देवताओं ने तब वायु को देखा,

श्लोक 90 (padma.1.15.90)

स तानुवाच ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ तपो विना। तदा खिन्ना विचिन्वंतस्तस्मिन्पर्वतरोधसि।

sa tānuvāca brahmāṇaṁ na drakṣyatha tapo vinā tadā khinnā vicinvaṁtastasminparvatarodhasi

और उसने उनसे कहा - 'तप के बिना तुम ब्रह्मा को नहीं देख सकोगे।' तब उस पर्वत-प्रदेश में खिन्न होकर खोजते हुए,

श्लोक 91 (padma.1.15.91)

दक्षिणे चोत्तरे चैव अंतराले पुनः पुनः। वायूक्तं हृदये कृत्वा वायुस्तानब्रवीत्पुनः।

dakṣiṇe cottare caiva aṁtarāle punaḥ punaḥ vāyūktaṁ hṛdaye kṛtvā vāyustānabravītpunaḥ

दक्षिण में, उत्तर में, और बीच में भी, बार-बार - वायु के इस वचन को हृदय में धारण करते हुए, वायु ने उनसे पुनः कहा -

श्लोक 92 (padma.1.15.92)

त्रिविधो दर्शनोपायो विरिंचेरस्य सर्वदा। श्रद्धा ज्ञानेन तपसा योगेन च निगद्यते।

trividho darśanopāyo viriṁcerasya sarvadā śraddhā jñānena tapasā yogena ca nigadyate

'इस विरिंचि को देखने का सदा तीन प्रकार का उपाय है - श्रद्धा-ज्ञान द्वारा, तप द्वारा, और योग द्वारा, ऐसा कहा जाता है।

श्लोक 93 (padma.1.15.93)

सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यंति योगिनः। तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम्।

sakalaṁ niṣkalaṁ caiva devaṁ paśyaṁti yoginaḥ tapasvinastu sakalaṁ jñānino niṣkalaṁ param

योगीजन उस देव को सकल (सगुण) और निष्कल (निर्गुण) दोनों रूपों में देखते हैं; तपस्वी उसे सगुण रूप में, और ज्ञानी उसे परम निर्गुण रूप में देखते हैं।

श्लोक 94 (padma.1.15.94)

समुत्पन्ने तु विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति। भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यंति योगिनः।

samutpanne tu vijñāne maṁdaśraddho na paśyati bhaktyā paramayā kṣipraṁ brahma paśyaṁti yoginaḥ

ज्ञान उत्पन्न हो जाने पर भी मंद श्रद्धा वाला उसे नहीं देख पाता। परम भक्ति से युक्त योगीजन शीघ्र ही ब्रह्म को देख लेते हैं।

श्लोक 95 (padma.1.15.95)

द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः। कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम्।

draṣṭavyo nirvikāro'sau pradhānapuruṣeśvaraḥ karmaṇā manasā vācā nityayuktāḥ pitāmaham

वे निर्विकार, प्रधान और पुरुष के स्वामी इस प्रकार दर्शनीय हैं। कर्म से, मन से, वाणी से सदा पितामह में युक्त रहकर,

श्लोक 96 (padma.1.15.96)

तपश्चरत भद्रं वो ब्रह्माराधनतत्पराः। ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च द्विजन्मनाम्।

tapaścarata bhadraṁ vo brahmārādhanatatparāḥ brāhmīṁ dīkṣāṁ prapannānāṁ bhaktānāṁ ca dvijanmanām

तप करो, तुम्हारा कल्याण हो, ब्रह्मा की आराधना में तत्पर रहो। शरणागत, भक्त और द्विजों को,

श्लोक 97 (padma.1.15.97)

सर्वकालं स जानाति दातव्यं दर्शनं मया। वायोस्तु वचनं श्रुत्वा हितमेतदवेत्य च।

sarvakālaṁ sa jānāti dātavyaṁ darśanaṁ mayā vāyostu vacanaṁ śrutvā hitametadavetya ca

ब्राह्मी दीक्षा प्राप्त करने वालों को वह सदा जानते हैं कि उन्हें मेरे द्वारा दर्शन देना है।' वायु के इस वचन को सुनकर, इसे हितकारी समझकर,

श्लोक 98 (padma.1.15.98)

ब्रह्मेच्छाविष्टमतयो वाक्पतिं च ततोऽब्रुवन्। प्रज्ञानविबुधास्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व नः।

brahmecchāviṣṭamatayo vākpatiṁ ca tato'bruvan prajñānavibudhāsmākaṁ brāhmīṁ dīkṣāṁ vidhatsva naḥ

ब्रह्मा के दर्शन की इच्छा से भरे मन वाले उन्होंने तब वाक्पति (बृहस्पति) से कहा - 'हे प्रज्ञावान्! हमें ब्राह्मी दीक्षा प्रदान कीजिए।'

श्लोक 99 (padma.1.15.99)

स दिदीक्षयिषुः क्षिप्रममरान्ब्रह्मदीक्षया। वेदोक्तेन विधानेन दीक्षयामास तान्गुरुः।

sa didīkṣayiṣuḥ kṣipramamarānbrahmadīkṣayā vedoktena vidhānena dīkṣayāmāsa tānguruḥ

अमरों को शीघ्र ही ब्रह्म-दीक्षा देने की इच्छा वाले उस गुरु ने वेदोक्त विधि से उन्हें दीक्षित किया।

श्लोक 100 (padma.1.15.100)

विनीतवेषाः प्रणता अंतेवासित्वमाययुः। ब्रह्मप्रसादं संप्राप्ताः पौष्करं ज्ञानमीरितम्।

vinītaveṣāḥ praṇatā aṁtevāsitvamāyayuḥ brahmaprasādaṁ saṁprāptāḥ pauṣkaraṁ jñānamīritam

विनम्र वेष धारण कर, प्रणत होकर वे शिष्य-भाव को प्राप्त हुए। ब्रह्मा की कृपा से उन्होंने वह पौष्कर ज्ञान प्राप्त किया,

श्लोक 101 (padma.1.15.101)

यज्ञं चकार विधिना धिषणोध्वर्युसत्तमः। पद्मं कृत्वा मृणालाढ्यं पद्मदीक्षाप्रयोगतः।

yajñaṁ cakāra vidhinā dhiṣaṇodhvaryusattamaḥ padmaṁ kṛtvā mṛṇālāḍhyaṁ padmadīkṣāprayogataḥ

अध्वर्युओं में श्रेष्ठ धिषण (बृहस्पति) ने विधिपूर्वक यज्ञ किया, कमल-दीक्षा के प्रयोग द्वारा मृणालों से भरा कमल बनाकर।

श्लोक 102 (padma.1.15.102)

अनुजग्राह देवांस्तान्सुरेच्छा प्रेरितो मुनिः। तेभ्यो ददौ विवेकिभ्यः स वेदोक्तावधानवित्।

anujagrāha devāṁstānsurecchā prerito muniḥ tebhyo dadau vivekibhyaḥ sa vedoktāvadhānavit

देवताओं की इच्छा से प्रेरित उस मुनि ने उन देवताओं का अनुग्रह किया; वेदोक्त विधि के ज्ञाता उसने उन विवेकी देवताओं को,

श्लोक 103 (padma.1.15.103)

दीक्षां वै विस्मयं त्यक्त्वा बृहस्पतिरुदारधीः। एकमग्निं च संस्कृत्य महात्मा त्रिदिवौकसाम्।

dīkṣāṁ vai vismayaṁ tyaktvā bṛhaspatirudāradhīḥ ekamagniṁ ca saṁskṛtya mahātmā tridivaukasām

विस्मय त्यागकर दीक्षा प्रदान की, वह उदार बुद्धि वाले बृहस्पति। और उस महात्मा ने स्वर्गवासियों के लिए एक अग्नि की स्थापना कर,

श्लोक 104 (padma.1.15.104)

प्रादादांगिरसस्तुष्टो जाप्यं वेदोदितं तु यत्। त्रिसुपर्णं त्रिमधु च पावमानीं च पावनीम्।

prādādāṁgirasastuṣṭo jāpyaṁ vedoditaṁ tu yat trisuparṇaṁ trimadhu ca pāvamānīṁ ca pāvanīm

प्रसन्न होकर अंगिरा-पुत्र ने वेदोक्त जप - त्रिसुपर्ण, त्रिमधु, तथा पवित्र पावमानी - सिखाई।

श्लोक 105 (padma.1.15.105)

स हि जाप्यादिकं सर्वमशिक्षयदुदारधीः। आपो हिष्ठेति यत्स्नानं ब्राह्मं तत्परिपठ्यते।

sa hi jāpyādikaṁ sarvamaśikṣayadudāradhīḥ āpo hiṣṭheti yatsnānaṁ brāhmaṁ tatparipaṭhyate

उस उदार बुद्धि वाले ने सारे जप आदि की शिक्षा दी। 'आपो हि ष्ठा' से आरंभ होने वाला जो स्नान है, वह ब्राह्म स्नान कहलाता है,

श्लोक 106 (padma.1.15.106)

पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम्। सिद्धिदं कीर्तिदं चैव कलिकल्मषनाशनम्।

pāpaghnaṁ duṣṭaśamanaṁ puṣṭiśrībalavarddhanam siddhidaṁ kīrtidaṁ caiva kalikalmaṣanāśanam

जो पाप का नाश करने वाला, दुष्टों का शमन करने वाला, पुष्टि-श्री-बल को बढ़ाने वाला,

श्लोक 107 (padma.1.15.107)

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मस्नानं समाचरेत्। कुर्वंतो मौनिनो दांता दीक्षिताः क्षपितेंद्रियाः।

tasmātsarvaprayatnena brāhmasnānaṁ samācaret kurvaṁto maunino dāṁtā dīkṣitāḥ kṣapiteṁdriyāḥ

सिद्धि और कीर्ति देने वाला, तथा कलियुग के दोषों का नाश करने वाला है। अतः सम्पूर्ण प्रयत्न से ब्राह्म स्नान का आचरण करना चाहिए।

श्लोक 108 (padma.1.15.108)

सर्वे कमंडलुयुता मुक्तकक्षाक्षमालिनः। दंडिनश्चीरवस्त्राश्च जटाभिरतिशोभिताः।

sarve kamaṁḍaluyutā muktakakṣākṣamālinaḥ daṁḍinaścīravastrāśca jaṭābhiratiśobhitāḥ

मौन धारण करते हुए, संयमी, दीक्षित, इंद्रियों को वश में करते हुए, सभी कमंडलु धारण किए, ढीली-ढाली माला डाले,

श्लोक 109 (padma.1.15.109)

स्नानाचारासनरताः प्रयत्नध्यानधारिणः। मनो ब्रह्मणि संयोज्य नियताहारकांक्षिणः।

snānācārāsanaratāḥ prayatnadhyānadhāriṇaḥ mano brahmaṇi saṁyojya niyatāhārakāṁkṣiṇaḥ

दंड धारण किए, चीरवस्त्र पहने, जटाओं से अत्यंत सुशोभित; स्नान-आचार-आसन में लीन, प्रयत्नपूर्वक ध्यान धारण किए,

श्लोक 110 (padma.1.15.110)

अतिष्ठन्दर्शनालापसंगध्यानविवर्जिताः। एवं व्रतधराः सर्वे त्रिकालं स्नानकारिणः।

atiṣṭhandarśanālāpasaṁgadhyānavivarjitāḥ evaṁ vratadharāḥ sarve trikālaṁ snānakāriṇaḥ

मन को ब्रह्मा में लगाकर, नियमित आहार की ही कामना करते हुए, दर्शन, वार्तालाप, आसक्ति और (व्यर्थ) विचार से रहित बने रहे।

श्लोक 111 (padma.1.15.111)

भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च। कालेन महता ध्यानाद्देवज्ञानमनोगताः।

bhaktyā paramayā yuktā vidhinā parameṇa ca kālena mahatā dhyānāddevajñānamanogatāḥ

इस प्रकार सभी उस व्रत को धारण किए हुए, तीनों समय स्नान करते हुए, परम भक्ति और परम विधि से युक्त होकर,

श्लोक 112 (padma.1.15.112)

ब्रह्मध्यानाग्निनिर्दग्धा यदा शुद्धैकमानसाः। अविर्बभूव भगवान्सर्वेषां दृष्टिगोचरः।

brahmadhyānāgninirdagdhā yadā śuddhaikamānasāḥ avirbabhūva bhagavānsarveṣāṁ dṛṣṭigocaraḥ

दीर्घकाल तक ध्यान करते हुए उनके मन में देव-ज्ञान प्रविष्ट हो गया। जब ब्रह्म-ध्यान की अग्नि से दग्ध होकर वे शुद्ध और एकाग्रचित्त हो गए,

श्लोक 113 (padma.1.15.113)

तेजसाप्यायितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः। ततोवलंब्य ते धैर्यमिष्टं देवं यथाविधि।

tejasāpyāyitāstasya babhūvurbhrāṁtacetasaḥ tatovalaṁbya te dhairyamiṣṭaṁ devaṁ yathāvidhi

तब भगवान् सबकी दृष्टि के सामने प्रकट हुए। उनके तेज से आप्यायित होकर उनकी बुद्धि भ्रांत-सी हो गई; तब धैर्य धारण कर वे यथाविधि,

श्लोक 114 (padma.1.15.114)

षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तास्तु तत्पराः। शिरोगतैरंजलिभिः शिरोभिश्च महीं गताः।

ṣaḍaṁgavedayogena hṛṣṭacittāstu tatparāḥ śirogatairaṁjalibhiḥ śirobhiśca mahīṁ gatāḥ

षडंग वेद के विधान से, प्रसन्नचित्त होकर, सिर पर हाथ जोड़े और भूमि पर सिर टिकाए हुए,

श्लोक 115 (padma.1.15.115)

तुष्टुवुः सृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमीश्वरम्। देवा ऊचुः। ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायाऽजिताय च।

tuṣṭuvuḥ sṛṣṭikarttāraṁ sthitikartāramīśvaram devā ūcuḥ brahmaṇe brahmadehāya brahmaṇyāyā'jitāya ca

सृष्टिकर्ता, स्थितिकर्ता, ईश्वर की स्तुति करने लगे। देवताओं ने कहा - ब्रह्म को, ब्रह्मस्वरूप देह वाले को, ब्राह्मणों के हितैषी, अजित को,

श्लोक 116 (padma.1.15.116)

नमस्कुर्मः सुनियताः क्रतुवेदप्रदायिने। लोकानुकंपिने देव सृष्टिरूपाय वै नमः।

namaskurmaḥ suniyatāḥ kratuvedapradāyine lokānukaṁpine deva sṛṣṭirūpāya vai namaḥ

हम संयमपूर्वक नमस्कार करते हैं, यज्ञ और वेद के दाता को। हे देव! लोकों पर करुणा करने वाले, सृष्टिस्वरूप को नमस्कार है -

श्लोक 117 (padma.1.15.117)

भक्तानुकंपिनेत्यर्थं वेदजाप्यस्तुताय च। बहुरूपस्वरूपाय रूपाणां शतधारिणे।

bhaktānukaṁpinetyarthaṁ vedajāpyastutāya ca bahurūpasvarūpāya rūpāṇāṁ śatadhāriṇe

भक्तों पर सच्ची करुणा करने वाले, वेद-जप द्वारा स्तुत्य, अनेक रूपों और स्वरूपों वाले, सैकड़ों रूप धारण करने वाले,

श्लोक 118 (padma.1.15.118)

सावित्रीपतये देव गायत्रीपतये नमः। पद्मासनाय पद्माय पद्मवक्त्राय ते नमः।

sāvitrīpataye deva gāyatrīpataye namaḥ padmāsanāya padmāya padmavaktrāya te namaḥ

हे देव! सावित्री के पति, गायत्री के पति को नमस्कार है। कमलासन को, कमल को, कमलमुख को आपको नमस्कार है।

श्लोक 119 (padma.1.15.119)

वरदाय वरार्हाय कूर्माय च मृगाय च। जटामकुटयुक्ताय स्रुवस्रुचनिधारिणे।

varadāya varārhāya kūrmāya ca mṛgāya ca jaṭāmakuṭayuktāya sruvasrucanidhāriṇe

वरदाता को, वर देने योग्य को, कूर्म-रूप को, मृग-रूप को; जटा-मुकुट धारण करने वाले, स्रुव-स्रुक् धारण करने वाले को,

श्लोक 120 (padma.1.15.120)

मृगांकमृगधर्माय धर्मनेत्राय ते नमः। विश्वनाम्नेऽथ विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः।

mṛgāṁkamṛgadharmāya dharmanetrāya te namaḥ viśvanāmne'tha viśvāya viśveśāya namonamaḥ

मृगचिह्न और मृगधर्म वाले, धर्म के नेता को नमस्कार है। विश्व-नामधारी को, विश्वस्वरूप को, विश्वेश्वर को बार-बार नमस्कार है।

श्लोक 121 (padma.1.15.121)

धर्मनेत्रत्राणमस्मादधिकं कर्तुमर्हसि। वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नास्स्मः पितामह।

dharmanetratrāṇamasmādadhikaṁ kartumarhasi vāṅmanaḥkāyabhāvaistvāṁ prapannāssmaḥ pitāmaha

आप हमें इससे भी बड़ी धर्म-रक्षा प्रदान करने योग्य हैं। हे पितामह! वाणी, मन और शरीर के भाव से हम आपकी शरण में आए हैं।'

श्लोक 122 (padma.1.15.122)

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः। प्रदास्यामि स्मृतो बाढममोघं दर्शनं हि वः।

evaṁ stutastadā devairbrahmā brahmavidāṁ varaḥ pradāsyāmi smṛto bāḍhamamoghaṁ darśanaṁ hi vaḥ

इस प्रकार देवताओं द्वारा स्तुति किए जाने पर ब्रह्मविदों में श्रेष्ठ ब्रह्मा ने कहा - 'मैं प्रदान करूँगा; तुम्हारे द्वारा स्मरण किए जाने पर मेरा अमोघ दर्शन तुम्हें प्राप्त हुआ ही है।

श्लोक 123 (padma.1.15.123)

ब्रुवंतु वांछितं पुत्राः प्रदास्यामि वरान्वरान्। एवमुक्ता भगवता देवा वचनमब्रुवन्।

bruvaṁtu vāṁchitaṁ putrāḥ pradāsyāmi varānvarān evamuktā bhagavatā devā vacanamabruvan

हे पुत्रो! जो चाहो कहो, मैं श्रेष्ठ वर प्रदान करूँगा।' भगवान् द्वारा ऐसा कहे जाने पर देवताओं ने यह वचन कहा -

श्लोक 124 (padma.1.15.124)

एष एवाद्य भगवन्सुपर्याप्तो महान्वरः। जनितो नः सुशब्दोयं कमलं क्षिपता त्वया।

eṣa evādya bhagavansuparyāpto mahānvaraḥ janito naḥ suśabdoyaṁ kamalaṁ kṣipatā tvayā

'हे भगवन्! आज यही हमारे लिए पूर्णतः पर्याप्त महान् वर है। आपके द्वारा कमल गिराने से जो यह ध्वनि उत्पन्न हुई,

श्लोक 125 (padma.1.15.125)

किमर्थं कंपिता भूमिर्लोकाश्चाकुलिताः कृताः। नैतन्निरर्थकं देव उच्यतामत्र कारणम्।

kimarthaṁ kaṁpitā bhūmirlokāścākulitāḥ kṛtāḥ naitannirarthakaṁ deva ucyatāmatra kāraṇam

जिससे भूमि कंपित हुई और लोक व्याकुल हो उठे - यह निष्प्रयोजन नहीं हो सकता, हे देव! इसका कारण बताइए।'

श्लोक 126 (padma.1.15.126)

ब्रह्मोवाच। युष्मद्धितार्थमेतद्वै पद्मं विनिहितं मया। देवतानां च रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम्।

brahmovāca yuṣmaddhitārthametadvai padmaṁ vinihitaṁ mayā devatānāṁ ca rakṣārthaṁ śrūyatāmatra kāraṇam

ब्रह्मा ने कहा - तुम्हारे ही हित के लिए यह कमल मेरे द्वारा गिराया गया था। देवताओं की रक्षा के लिए इसका कारण सुनो -

श्लोक 127 (padma.1.15.127)

असुरो वज्रनाभोऽयं बालजीवापहारकः। अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतलाश्रयम्।

asuro vajranābho'yaṁ bālajīvāpahārakaḥ avasthitastvavaṣṭabhya rasātalatalāśrayam

वज्रनाभ नामक एक असुर है, बालकों के प्राण हरने वाला; रसातल के तल में स्थान बनाकर वहाँ स्थित है,

श्लोक 128 (padma.1.15.128)

युष्मदागमनं ज्ञात्वा तपस्थान्निहितायुधान्। हंतुकामो दुराचारः सेंद्रानपि दिवौकसः।

yuṣmadāgamanaṁ jñātvā tapasthānnihitāyudhān haṁtukāmo durācāraḥ seṁdrānapi divaukasaḥ

तुम्हारे आगमन को जानकर, तुम सबको तप में लीन और शस्त्ररहित देखकर, वह दुराचारी इंद्र सहित समस्त स्वर्गवासियों को मारने की इच्छा रखता था।

श्लोक 129 (padma.1.15.129)

घातः कमलपातेन मया तस्य विनिर्मितः। स राज्यैश्वर्यदर्पिष्टस्तेनासौ निहतो मया।

ghātaḥ kamalapātena mayā tasya vinirmitaḥ sa rājyaiśvaryadarpiṣṭastenāsau nihato mayā

मैंने कमल के गिरने से उसका वध कर दिया। राज्य-ऐश्वर्य से अभिमानी होने के कारण वह इस प्रकार मेरे द्वारा मार डाला गया।

श्लोक 130 (padma.1.15.130)

लोकेऽस्मिन्समये भक्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः। मैव ते दुर्गतिं यांतु लभंतां सुगतिं पुनः।

loke'sminsamaye bhaktā brāhmaṇā vedapāragāḥ maiva te durgatiṁ yāṁtu labhaṁtāṁ sugatiṁ punaḥ

इस लोक में इस समय जो भक्त, वेदपारंगत ब्राह्मण हैं, वे दुर्गति को प्राप्त न हों, बल्कि पुनः सुगति को प्राप्त करें।

श्लोक 131 (padma.1.15.131)

देवानां दानवानां च मनुष्योरगरक्षसाम्। भूतग्रामस्य सर्वस्य समोस्मि त्रिदिवौकसः।

devānāṁ dānavānāṁ ca manuṣyoragarakṣasām bhūtagrāmasya sarvasya samosmi tridivaukasaḥ

देवताओं, दानवों, मनुष्यों, नागों और राक्षसों तथा समस्त प्राणिसमूह के प्रति, हे स्वर्गवासियो! मैं समान हूँ।

श्लोक 132 (padma.1.15.132)

युष्मद्धितार्थं पापोऽसौ मया मंत्रेण घातितः। प्राप्तः पुण्यकृतान्लोकान्कमलस्यास्य दर्शनात्।

yuṣmaddhitārthaṁ pāpo'sau mayā maṁtreṇa ghātitaḥ prāptaḥ puṇyakṛtānlokānkamalasyāsya darśanāt

तुम्हारे हित के लिए ही उस पापी का वध मंत्र द्वारा मेरे द्वारा किया गया। इस कमल के दर्शन मात्र से ही पुण्यकर्मियों के लोक प्राप्त हो जाते हैं।

श्लोक 133 (padma.1.15.133)

यन्मया पद्ममुक्तं तु तेनेदं पुष्करं भुवि। ख्यातं भविष्यते तीर्थं पावनं पुण्यदं महत्।

yanmayā padmamuktaṁ tu tenedaṁ puṣkaraṁ bhuvi khyātaṁ bhaviṣyate tīrthaṁ pāvanaṁ puṇyadaṁ mahat

मेरे द्वारा जो यह कमल छोड़ा गया, उसी के कारण यह पृथ्वी पर 'पुष्कर' नाम से प्रसिद्ध, पवित्र और महान् पुण्यदायी तीर्थ बनेगा।

श्लोक 134 (padma.1.15.134)

पृथिव्यां सर्वजंतूनां पुण्यदं परिपठ्यते। कृतो ह्यनुग्रहो देवा भक्तानां भक्तिमिच्छताम्।

pṛthivyāṁ sarvajaṁtūnāṁ puṇyadaṁ paripaṭhyate kṛto hyanugraho devā bhaktānāṁ bhaktimicchatām

यह पृथ्वी पर समस्त प्राणियों के लिए पुण्यदायी कहा जाता है। हे देवो! भक्ति चाहने वाले भक्तों पर यह अनुग्रह किया गया है,

श्लोक 135 (padma.1.15.135)

वनेस्मिन्नित्यवासेन वृक्षैरभ्यर्थितेन च। महाकालो वनेऽत्रागादागतस्य ममानघाः।

vanesminnityavāsena vṛkṣairabhyarthitena ca mahākālo vane'trāgādāgatasya mamānaghāḥ

इस वन में मेरे नित्य निवास के कारण, और वृक्षों की प्रार्थना के कारण। हे निष्पाप देवो! मेरे यहाँ आने पर महाकाल भी इस वन में आए,

श्लोक 136 (padma.1.15.136)

तपस्यतां च भवतां महज्ज्ञानं प्रदर्शितम्। कुरुध्वं हृदये देवाः स्वार्थं चैव परार्थकम्।

tapasyatāṁ ca bhavatāṁ mahajjñānaṁ pradarśitam kurudhvaṁ hṛdaye devāḥ svārthaṁ caiva parārthakam

और तप करते हुए तुम्हें महान् ज्ञान दिखाया गया। हे देवो! इसे अपने हृदय में स्वार्थ और परार्थ दोनों के लिए धारण करो।

श्लोक 137 (padma.1.15.137)

भवद्भिर्दर्शनीयं तु नानारूपधरैर्भुवि। द्विषन्वै ज्ञानिनं विप्रं पापेनैवार्दितो नरः।

bhavadbhirdarśanīyaṁ tu nānārūpadharairbhuvi dviṣanvai jñāninaṁ vipraṁ pāpenaivārdito naraḥ

अनेक रूप धारण करने वाले तुम स्वयं पृथ्वी पर दर्शनीय हो। जो मनुष्य ज्ञानी ब्राह्मण से द्वेष करता है, वह पाप से ही पीड़ित रहता है,

श्लोक 138 (padma.1.15.138)

न विमुच्येत पापेन जन्मकोटिशतैरपि। वेदांगपारगं विप्रं न हन्यान्न च दूषयेत्।

na vimucyeta pāpena janmakoṭiśatairapi vedāṁgapāragaṁ vipraṁ na hanyānna ca dūṣayet

और सैकड़ों करोड़ जन्मों में भी उस पाप से मुक्त नहीं होता। वेदांगों में पारंगत ब्राह्मण को न तो मारना चाहिए, न दूषित करना चाहिए,

श्लोक 139 (padma.1.15.139)

एकस्मिन्निहते यस्मात्कोटिर्भवति घातिता। एकं वेदांतगं विप्रं भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः।

ekasminnihate yasmātkoṭirbhavati ghātitā ekaṁ vedāṁtagaṁ vipraṁ bhojayecchraddhayānvitaḥ

क्योंकि एक के मारे जाने से मानो एक करोड़ का ही घात हुआ हो। जो श्रद्धापूर्वक एक वेदांतज्ञ ब्राह्मण को भोजन कराता है,

श्लोक 140 (padma.1.15.140)

तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां नात्र संशयः। यः पात्रपूरणीं भिक्षां यतीनां तु प्रयच्छति।

tasya bhuktā bhavetkoṭirviprāṇāṁ nātra saṁśayaḥ yaḥ pātrapūraṇīṁ bhikṣāṁ yatīnāṁ tu prayacchati

उसने मानो एक करोड़ ब्राह्मणों को ही भोजन कराया, इसमें कोई संदेह नहीं। जो यतियों के पात्र को भरने योग्य भिक्षा प्रदान करता है,

श्लोक 141 (padma.1.15.141)

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नाऽसौ दुर्गतिमाप्नुयात्। यथाहं सर्वदेवानां ज्येष्ठः श्रेष्ठः पितामहः।

vimuktaḥ sarvapāpebhyo nā'sau durgatimāpnuyāt yathāhaṁ sarvadevānāṁ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaḥ pitāmahaḥ

वह समस्त पापों से मुक्त होकर दुर्गति को प्राप्त नहीं होता। जिस प्रकार मैं समस्त देवताओं में ज्येष्ठ, श्रेष्ठ पितामह हूँ,

श्लोक 142 (padma.1.15.142)

तथा ज्ञानी सदा पूज्यो निर्ममो निः परिग्रहः। संसारबंधमोक्षार्थं ब्रह्मगुप्तमिदं व्रतम्।

tathā jñānī sadā pūjyo nirmamo niḥ parigrahaḥ saṁsārabaṁdhamokṣārthaṁ brahmaguptamidaṁ vratam

उसी प्रकार ज्ञानी, ममतारहित, निष्परिग्रह पुरुष सदा पूज्य है। संसार-बंधन से मुक्ति के लिए ब्रह्मा द्वारा सुरक्षित यह व्रत,

श्लोक 143 (padma.1.15.143)

मया प्रणीतं विप्राणामपुनर्भवकारणम्। अग्निहोत्रमुपादाय यस्त्यजेदजितेंद्रियः।

mayā praṇītaṁ viprāṇāmapunarbhavakāraṇam agnihotramupādāya yastyajedajiteṁdriyaḥ

मेरे द्वारा ब्राह्मणों के पुनर्जन्म-निवारण के कारण के रूप में स्थापित किया गया है। जो अजितेंद्रिय पुरुष अग्निहोत्र को ग्रहण कर उसे त्याग देता है,

श्लोक 144 (padma.1.15.144)

रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः। लोकयात्रावितंडश्च क्षुद्रं कर्म करोति यः।

rauravaṁ sa prayātyāśu praṇīto yamakiṁkaraiḥ lokayātrāvitaṁḍaśca kṣudraṁ karma karoti yaḥ

वह यमदूतों द्वारा ले जाया जाकर शीघ्र ही रौरव नरक को जाता है। और जो केवल सांसारिक विवाद में लगा हुआ क्षुद्र कर्म करता है,

श्लोक 145 (padma.1.15.145)

स रागचित्तः शृंगारी नारीजन धनप्रियः। एकभोजी सुमिष्टाशी कृषिवाणिज्यसेवकः।

sa rāgacittaḥ śṛṁgārī nārījana dhanapriyaḥ ekabhojī sumiṣṭāśī kṛṣivāṇijyasevakaḥ

जो रागासक्त-चित्त, शृंगारप्रिय, स्त्रियों और धन का प्रेमी है, अकेले भोजन करने वाला, मिष्टान्न-भोजी, कृषि-वाणिज्य-सेवा में लगा हुआ है,

श्लोक 146 (padma.1.15.146)

अवेदो वेदनिंदी च परभार्यां च सेवते। इत्यादिदोषदुष्टो यस्तस्य संभाषणादपि।

avedo vedaniṁdī ca parabhāryāṁ ca sevate ityādidoṣaduṣṭo yastasya saṁbhāṣaṇādapi

वेदरहित या वेद-निंदक है, और पराई स्त्री का सेवन करता है - इन आदि दोषों से दूषित व्यक्ति से, केवल बातचीत मात्र से भी,

श्लोक 147 (padma.1.15.147)

नरो नरकगामी स्याद्यश्च सद्व्रतदूषकः। असंतुष्टं भिन्नचित्तं दुर्मतिं पापकारिणम्।

naro narakagāmī syādyaśca sadvratadūṣakaḥ asaṁtuṣṭaṁ bhinnacittaṁ durmatiṁ pāpakāriṇam

मनुष्य नरकगामी हो जाता है, और वह सद्व्रतों को दूषित करने वाला भी है। असंतुष्ट, विचलित-चित्त, दुर्बुद्धि और पापी व्यक्ति को,

श्लोक 148 (padma.1.15.148)

न स्पृशेदंगसंगेन स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति। एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्मा तैरमरैः सह।

na spṛśedaṁgasaṁgena spṛṣṭvā snānena śuddhyati evamuktvā sa bhagavānbrahmā tairamaraiḥ saha

शरीर से स्पर्श नहीं करना चाहिए; यदि स्पर्श हो जाए तो स्नान से ही शुद्धि होती है।' यह कहकर भगवान् ब्रह्मा ने उन अमरों सहित,

श्लोक 149 (padma.1.15.149)

क्षेत्रं निवेशयामास यथावत्कथयामि ते। उत्तरे चंद्रनद्यास्तु प्राची यावत्सरस्वती।

kṣetraṁ niveśayāmāsa yathāvatkathayāmi te uttare caṁdranadyāstu prācī yāvatsarasvatī

उस क्षेत्र की स्थापना की, जैसा मैं तुम्हें यथावत् बताता हूँ। उत्तर में चंद्रनदी तक, पूर्व में सरस्वती तक,

श्लोक 150 (padma.1.15.150)

पूर्वं तु नंदनात्कृत्स्नं यावत्कल्पं सपुष्करम्। वेदी ह्येषा कृता यज्ञे ब्रह्मणा लोककारिणा।

pūrvaṁ tu naṁdanātkṛtsnaṁ yāvatkalpaṁ sapuṣkaram vedī hyeṣā kṛtā yajñe brahmaṇā lokakāriṇā

पूर्व में नंदनवन से लेकर सम्पूर्ण रूप से कल्प तक, पुष्कर सहित - यही वह वेदी है जो लोककर्ता ब्रह्मा द्वारा यज्ञ के लिए बनाई गई।

श्लोक 151 (padma.1.15.151)

ज्येष्ठं तु प्रथमं ज्ञेयं तीर्थं त्रैलोक्यपावनम्। ख्यातं तद्ब्रह्मदैवत्यं मध्यमं वैष्णवं तथा।

jyeṣṭhaṁ tu prathamaṁ jñeyaṁ tīrthaṁ trailokyapāvanam khyātaṁ tadbrahmadaivatyaṁ madhyamaṁ vaiṣṇavaṁ tathā

पहला और श्रेष्ठतम तीर्थ त्रिलोक को पवित्र करने वाला जानना चाहिए; वह ब्रह्मा को समर्पित माना जाता है। मध्यम तीर्थ इसी प्रकार विष्णु को समर्पित है,

श्लोक 152 (padma.1.15.152)

कनिष्ठं रुद्रदैवत्यं ब्रह्मपूर्वमकारयत्। आद्यमेतत्परं क्षेत्रं गुह्यं वेदेषु पठ्यते।

kaniṣṭhaṁ rudradaivatyaṁ brahmapūrvamakārayat ādyametatparaṁ kṣetraṁ guhyaṁ vedeṣu paṭhyate

और कनिष्ठ तीर्थ रुद्र को समर्पित है; ब्रह्मा ने इसे स्वयं को प्रधान रखकर बनवाया। यह सर्वप्रथम श्रेष्ठ क्षेत्र वेदों में गुह्य रूप में वर्णित है।

श्लोक 153 (padma.1.15.153)

अरण्यं पुष्कराख्यं तु ब्रह्मा सन्निहितः प्रभुः। अनुग्रहो भूमिभागे कृतो वै ब्रह्मणा स्वयम्।

araṇyaṁ puṣkarākhyaṁ tu brahmā sannihitaḥ prabhuḥ anugraho bhūmibhāge kṛto vai brahmaṇā svayam

पुष्कर नामक वह वन, जहाँ प्रभु ब्रह्मा स्वयं उपस्थित हैं, उस भूमि-भाग पर ब्रह्मा द्वारा स्वयं अनुग्रह किया गया है,

श्लोक 154 (padma.1.15.154)

अनुग्रहार्थं विप्राणां सर्वेषां भूमिचारिणाम्। सुवर्णवज्रपर्यंता वेदिकांका मही कृता।

anugrahārthaṁ viprāṇāṁ sarveṣāṁ bhūmicāriṇām suvarṇavajraparyaṁtā vedikāṁkā mahī kṛtā

पृथ्वी पर विचरने वाले समस्त ब्राह्मणों के अनुग्रह के लिए। स्वर्ण और हीरे की सीमा तक इस भूमि को वेदी-चिह्न से युक्त बनाया गया,

श्लोक 155 (padma.1.15.155)

विचित्रकुट्टिमारत्नैः कारिता सर्वशोभना। रमते तत्र भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः।

vicitrakuṭṭimāratnaiḥ kāritā sarvaśobhanā ramate tatra bhagavānbrahmā lokapitāmahaḥ

विचित्र रत्न-जड़ित फर्श से सर्वथा सुशोभित बनाई गई। वहाँ भगवान् ब्रह्मा, लोकपितामह, आनंद मनाते हैं,

श्लोक 156 (padma.1.15.156)

विष्णुरुद्रौ तथा देवौ वसवोप्यश्विनावपि ?। मरुतश्च महेंद्रेण रमंते च दिवौकसः।

viṣṇurudrau tathā devau vasavopyaśvināvapi ? marutaśca maheṁdreṇa ramaṁte ca divaukasaḥ

तथा विष्णु और रुद्र दोनों देवता, वसुगण, अश्विनीकुमार भी; मरुद्गण और महेंद्र भी वहाँ स्वर्गवासियों सहित आनंद मनाते हैं।

श्लोक 157 (padma.1.15.157)

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारणम्। संहितानुक्रमेणात्र मंत्रैश्च विधिपूर्वकम्।

etatte tathyamākhyātaṁ lokānugrahakāraṇam saṁhitānukrameṇātra maṁtraiśca vidhipūrvakam

यह तुम्हें सत्य रूप से बताया गया, जो लोकों के अनुग्रह का कारण है। जो ब्राह्मण संहिताओं के क्रमानुसार, मंत्रों और विधिपूर्वक,

श्लोक 158 (padma.1.15.158)

वेदान्पठंति ये विप्रा गुरुशुश्रूषणे रताः। वसंति ब्रह्मसामीप्ये सर्वे तेनानुभाविताः।

vedānpaṭhaṁti ye viprā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ vasaṁti brahmasāmīpye sarve tenānubhāvitāḥ

वेदों का पाठ करते हैं, गुरु-सेवा में तत्पर रहते हैं, वे सब इस अनुग्रह से युक्त होकर ब्रह्मा की समीपता में निवास करते हैं।'

श्लोक 159 (padma.1.15.159)

भीष्म उवाच। भगवन्केन विधिना अरण्ये पुष्करे नरैः। ब्रह्मलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः।

bhīṣma uvāca bhagavankena vidhinā araṇye puṣkare naraiḥ brahmalokamabhīpsadbhirvastavyaṁ kṣetravāsibhiḥ

भीष्म ने कहा - हे भगवन्! ब्रह्मलोक की कामना करने वाले, पुष्कर वन में क्षेत्रवासी बनकर रहने वाले मनुष्यों को किस विधि से,

श्लोक 160 (padma.1.15.160)

किं मनुष्यैरुतस्त्रीभिरुत वर्णाश्रमान्वितैः। वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि मे।

kiṁ manuṣyairutastrībhiruta varṇāśramānvitaiḥ vasadbhiḥ kimanuṣṭheyametatsarvaṁ bravīhi me

अथवा स्त्रियों को, अथवा वर्णाश्रम से युक्त लोगों को वहाँ रहते हुए क्या आचरण करना चाहिए - यह सब मुझे बताइए।

श्लोक 161 (padma.1.15.161)

पुलस्त्य उवाच। नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णाश्रमनिवासिभिः। स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः।

pulastya uvāca naraiḥ strībhiśca vastavyaṁ varṇāśramanivāsibhiḥ svadharmācāraniratairdaṁbhamohavivarjitaiḥ

पुलस्त्य ने कहा - वर्णाश्रम में रहने वाले पुरुषों और स्त्रियों को अपने ही धर्म के आचरण में तत्पर, दंभ और मोह से रहित होकर,

श्लोक 162 (padma.1.15.162)

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मभक्तैर्जितेंद्रियैः। अनसूयुभिरक्षुद्रैः सर्वभूतहिते रतैः।

karmaṇā manasā vācā brahmabhaktairjiteṁdriyaiḥ anasūyubhirakṣudraiḥ sarvabhūtahite rataiḥ

कर्म, मन और वाणी से ब्रह्मा के भक्त बनकर, इंद्रियों को वश में कर, ईर्ष्यारहित, उदार तथा समस्त प्राणियों के हित में रत होकर वहाँ रहना चाहिए।

श्लोक 163 (padma.1.15.163)

भीष्म उवाच। किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्तस्त्विहोच्यते। कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च स्मृता नॄणां वदस्व मे।

bhīṣma uvāca kiṁ kurvāṇo naraḥ karma brahmabhaktastvihocyate kīdṛśā brahmabhaktāśca smṛtā nṝṇāṁ vadasva me

भीष्म ने कहा - कौन-से कर्म करता हुआ मनुष्य यहाँ ब्रह्मभक्त कहलाता है? कैसे मनुष्य ब्रह्मभक्त माने गए हैं, यह मुझे बताइए।

श्लोक 164 (padma.1.15.164)

पुलस्त्य उवाच। त्रिविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा। लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा।

pulastya uvāca trividhā bhaktiruddiṣṭā manovākkāyasaṁbhavā laukikī vaidikī cāpi bhavedādhyātmikī tathā

पुलस्त्य ने कहा - मन, वाणी और शरीर से उत्पन्न तीन प्रकार की भक्ति बताई गई है - लौकिकी, वैदिकी, तथा आध्यात्मिकी भी।

श्लोक 165 (padma.1.15.165)

ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे हि यत्। ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते।

dhyānadhāraṇayā buddhyā vedārthasmaraṇe hi yat brahmaprītikarī caiṣā mānasī bhaktirucyate

ध्यान, धारणा और बुद्धि द्वारा वेदार्थ का जो स्मरण किया जाता है, ब्रह्मा को प्रसन्न करने वाली यह मानसी भक्ति कहलाती है।

श्लोक 166 (padma.1.15.166)

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धादिचिंतनैः। जाप्यैश्चावश्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरिष्यते।

maṁtravedanamaskārairagniśrāddhādiciṁtanaiḥ jāpyaiścāvaśyakaiścaiva vācikī bhaktiriṣyate

मंत्रों द्वारा, वेदों को नमस्कार द्वारा, अग्नि-श्राद्ध आदि के चिंतन द्वारा, जप द्वारा तथा नित्य-कर्मों द्वारा - यह वाचिक भक्ति मानी जाती है।

श्लोक 167 (padma.1.15.167)

व्रतोपवासनियतैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः। भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः।

vratopavāsaniyataiściteṁdriyanirodhibhiḥ bhūṣaṇairhemaratnāḍhyaistathā cāṁdrāyaṇādibhiḥ

व्रत, नियमपूर्वक उपवास, एकाग्र इंद्रियों के निरोध द्वारा; स्वर्ण-रत्नयुक्त आभूषणों द्वारा, तथा चांद्रायण आदि व्रतों द्वारा,

श्लोक 168 (padma.1.15.168)

ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथाचान्यैः शुभव्रतैः। कायिकीभक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्।

brahmakṛcchropavāsaiśca tathācānyaiḥ śubhavrataiḥ kāyikībhaktirākhyātā trividhā tu dvijanmanām

ब्रह्मकृच्छ्र उपवासों द्वारा, तथा अन्य शुभ व्रतों द्वारा - द्विजों की यह त्रिविध कायिक भक्ति बताई गई है।

श्लोक 169 (padma.1.15.169)

गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपकुशोदकैः। गंधैर्माल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादितैः।

goghṛtakṣīradadhibhiḥ ratnadīpakuśodakaiḥ gaṁdhairmālyaiśca vividhairdhātubhiścopapāditaiḥ

गाय के घी, दूध, दही द्वारा; रत्न, दीप, कुश और जल द्वारा; सुगंध और विविध मालाओं द्वारा, तथा धातु-रंगों से तैयार सामग्री द्वारा,

श्लोक 170 (padma.1.15.170)

घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः। भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च।

ghṛtagugguludhūpaiśca kṛṣṇāgarusugaṁdhibhiḥ bhūṣaṇairhemaratnāḍhyaiścitrābhiḥ sragbhireva ca

घी, गुग्गुल-धूप द्वारा, तथा सुगंधित काले अगरु द्वारा; स्वर्ण-रत्नयुक्त आभूषणों द्वारा, तथा विविध मालाओं द्वारा,

श्लोक 171 (padma.1.15.171)

नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः। भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः।

nṛtyavāditragītaiśca sarvaratnopahārakaiḥ bhakṣyabhojyānnapānaiśca yā pūjā kriyate naraiḥ

नृत्य, वाद्य और गीत द्वारा, तथा सम्पूर्ण रत्नों की भेंट द्वारा; भक्ष्य-भोज्य अन्न-पान द्वारा जो पूजा मनुष्यों द्वारा की जाती है,

श्लोक 172 (padma.1.15.172)

पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता। वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता।

pitāmahaṁ samuddiśya bhaktissā laukikī matā vedamaṁtrahaviryogairbhaktiryā vaidikī matā

पितामह को लक्ष्य कर की गई, वह भक्ति लौकिकी मानी जाती है। वेद-मंत्र और हविष्य के संयोग से जो भक्ति है, वह वैदिकी मानी जाती है -

श्लोक 173 (padma.1.15.173)

दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम्। प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया।

darśe vā paurṇamāsyāṁ vā kartavyamagnihotrakam praśastaṁ dakṣiṇādānaṁ puroḍāśaṁ carukriyā

अमावस्या या पूर्णिमा को किया जाने वाला अग्निहोत्र, उत्तम दक्षिणा-दान, पुरोडाश, चरु-क्रिया,

श्लोक 174 (padma.1.15.174)

इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः। ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च।

iṣṭirdhṛtiḥ somapānāṁ yajñīyaṁ karma sarvaśaḥ ṛgyajuḥsāmajāpyāni saṁhitādhyayanāni ca

इष्टि, धृति, सोमपान - सम्पूर्ण यज्ञीय कर्म; ऋक्, यजुः, साम का जप, तथा संहिताओं का अध्ययन,

श्लोक 175 (padma.1.15.175)

क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते। अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्।

kriyaṁte vidhimuddiśya sā bhaktirvaidikīṣyate agni bhūmyanilākāśāṁbuniśākarabhāskaram

जो विधिपूर्वक किए जाते हैं, वह भक्ति वैदिकी मानी जाती है। अग्नि, पृथ्वी, वायु, आकाश, जल, चंद्रमा और सूर्य को,

श्लोक 176 (padma.1.15.176)

समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम्। आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप।

samuddiśya kṛtaṁ karma tatsarvaṁ brahmadaivatam ādhyātmikī tu dvividhā brahmabhaktiḥ sthitā nṛpa

लक्ष्य कर किया गया वह सब कर्म ब्रह्मा को ही समर्पित है। हे राजन्! आध्यात्मिक ब्रह्मभक्ति दो प्रकार की स्थापित है -

श्लोक 177 (padma.1.15.177)

संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु। चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया।

saṁkhyākhyā yogajā cānyā vibhāgaṁ tatra me śṛṇu caturviṁśatitatvāni pradhānādīni saṁkhyayā

एक सांख्य नामक, और दूसरी योग से उत्पन्न; उनका विभाजन मुझसे सुनो। चौबीस तत्त्व, प्रधान आदि, सांख्य की गणना के अनुसार,

श्लोक 178 (padma.1.15.178)

अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः। चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः।

acetanāni bhogyāni puruṣaḥ paṁcaviṁśakaḥ cetanaḥ puruṣo bhoktā na kartā tasya karmaṇaḥ

अचेतन और भोग्य हैं; पुरुष पच्चीसवाँ तत्त्व है। चेतन पुरुष भोक्ता है, वह अपने कर्म का कर्ता नहीं है।

श्लोक 179 (padma.1.15.179)

आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः। अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः।

ātmā nityo'vyayaścaiva adhiṣṭhātā prayojakaḥ avyaktaḥ puruṣo nityaḥ kāraṇaṁ ca pitāmahaḥ

आत्मा नित्य और अव्यय है, अधिष्ठाता और प्रेरक है। पुरुष अव्यक्त और नित्य है; और पितामह (प्रकृति) उसका कारण है -

श्लोक 180 (padma.1.15.180)

तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः। संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्।

tatvasargo bhāvasargo bhūtasargaśca tattvataḥ saṁkhyayā parisaṁkhyāya pradhānaṁ ca guṇātmakam

तत्त्व-सर्ग, भाव-सर्ग और भूत-सर्ग को यथार्थ रूप से गणना द्वारा गिनकर, तथा गुणस्वरूप प्रधान (प्रकृति) को -

श्लोक 181 (padma.1.15.181)

साधर्म्यमानमैश्वर्यं प्रधानं च विधर्मि च। कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिदमुच्यते।

sādharmyamānamaiśvaryaṁ pradhānaṁ ca vidharmi ca kāraṇatvaṁ ca brahmatvaṁ kāmyatvamidamucyate

साधर्म्य, मान, ऐश्वर्य, प्रधान और उससे विपरीत धर्म वाला - कारणत्व और ब्रह्मत्व को 'काम्यत्व' कहा जाता है।

श्लोक 182 (padma.1.15.182)

प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते। सर्वत्रकर्तृस्यद्ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता।

prayojyatvaṁ pradhānasya vaidharmyamidamucyate sarvatrakartṛsyadbrahmapuruṣasyāpyakartṛtā

प्रधान के प्रयोज्यत्व को उसका वैधर्म्य (असमानता) कहा जाता है। सर्वत्र कर्तृत्व और पुरुष की अकर्तृता -

श्लोक 183 (padma.1.15.183)

चेतनत्वं प्रधाने च साधर्म्यमिदमुच्यते। तत्वांतरं च तत्वानां कर्मकारणमेव च।

cetanatvaṁ pradhāne ca sādharmyamidamucyate tatvāṁtaraṁ ca tatvānāṁ karmakāraṇameva ca

प्रधान में चेतनत्व - यह उनकी साधर्म्यता कही जाती है। तत्त्वों की परस्पर भिन्नता, और उनके कर्म का कारण भी,

श्लोक 184 (padma.1.15.184)

प्रयोजनं च नैयोज्यमैश्वर्यं तत्वसंख्यया। संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिंतकैः।

prayojanaṁ ca naiyojyamaiśvaryaṁ tatvasaṁkhyayā saṁkhyāstītyucyate prājñairviniścityārthaciṁtakaiḥ

प्रयोजन, प्रेरणीयता और ऐश्वर्य - तत्त्वों की इस गणना से ही विद्वानों द्वारा, अर्थ का सुनिश्चित चिंतन कर, 'सांख्य' कहा जाता है।

श्लोक 185 (padma.1.15.185)

इति तत्वस्य संभारं तत्वसंख्या च तत्वतः। ब्रह्मतत्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्वं विदुर्बुधाः।

iti tatvasya saṁbhāraṁ tatvasaṁkhyā ca tatvataḥ brahmatatvādhikaṁ cāpi śrutvā tatvaṁ vidurbudhāḥ

इस प्रकार तत्त्वों के समूह और उनकी वास्तविक गणना को, तथा ब्रह्मतत्त्व से भी उच्चतर तत्त्व को सुनकर बुद्धिमान् लोग तत्त्व को जान पाते हैं।

श्लोक 186 (padma.1.15.186)

सांख्यकृद्भक्तिरेषा च सद्भिराध्यात्मिकी कृता। योगजामपि भक्तानां शृणु भक्तिं पितामहे।

sāṁkhyakṛdbhaktireṣā ca sadbhirādhyātmikī kṛtā yogajāmapi bhaktānāṁ śṛṇu bhaktiṁ pitāmahe

यह सांख्य-सिद्ध भक्ति ही सज्जनों द्वारा आध्यात्मिकी भक्ति मानी गई है। अब पितामह के प्रति भक्तों की योग से उत्पन्न भक्ति भी सुनो।

श्लोक 187 (padma.1.15.187)

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः। भैक्ष्यभक्षी व्रती वापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः।

prāṇāyāmaparo nityaṁ dhyānavānniyateṁdriyaḥ bhaikṣyabhakṣī vratī vāpi sarvapratyāhṛteṁdriyaḥ

सदा प्राणायाम में लीन, ध्यानशील, इंद्रियसंयमी; भिक्षान्न-भोजी अथवा व्रतधारी, समस्त इंद्रियों को समेटे हुए,

श्लोक 188 (padma.1.15.188)

धारणं हृदये कुर्याद्ध्यायमानः प्रजेश्वरम्। हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्।

dhāraṇaṁ hṛdaye kuryāddhyāyamānaḥ prajeśvaram hṛtpadmakarṇikāsīnaṁ raktavaktraṁ sulocanam

हृदय में धारणा करते हुए प्रजापति का ध्यान करना चाहिए - हृदय-कमल की कर्णिका पर विराजमान, लाल मुख वाले, सुंदर नेत्रों वाले,

श्लोक 189 (padma.1.15.189)

परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम्। चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्।

parito dyotitamukhaṁ brahmasūtrakaṭītaṭam caturvaktraṁ caturbāhuṁ varadābhayahastakam

चारों ओर से देदीप्यमान मुख वाले, कटि पर यज्ञोपवीत धारण किए, चार मुखों वाले, चार भुजाओं वाले, वरद और अभय मुद्रा में हाथ धारण किए हुए।

श्लोक 190 (padma.1.15.190)

योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता। य एवं भक्तिमान्देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते।

yogajā mānasī siddhirbrahmabhaktiḥ parā smṛtā ya evaṁ bhaktimāndeve brahmabhaktaḥ sa ucyate

योग से उत्पन्न यह मानसी सिद्धि परम ब्रह्मभक्ति मानी गई है। जो इस प्रकार देव में भक्तिमान् है, वही ब्रह्मभक्त कहलाता है।

श्लोक 191 (padma.1.15.191)

वृत्तिं च शृणु राजेंद्र या स्मृता क्षेत्रवासिनाम्। स्वयं देवेन विप्राणां विष्ण्वादीनां समागमे।

vṛttiṁ ca śṛṇu rājeṁdra yā smṛtā kṣetravāsinām svayaṁ devena viprāṇāṁ viṣṇvādīnāṁ samāgame

हे राजेंद्र! अब वह आचार-पद्धति सुनो जो क्षेत्रवासियों के लिए स्मरण की गई है, जिसे स्वयं देव ने विष्णु आदि तथा ब्राह्मणों के समागम में,

श्लोक 192 (padma.1.15.192)

कथिता विस्तरात्पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ। निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः।

kathitā vistarātpūrvaṁ sarveṣāṁ tatra sannidhau nirmamā nirahaṁkārā niḥsaṁgā niṣparigrahāḥ

वहाँ सबकी उपस्थिति में पहले विस्तार से कहा था - ममतारहित, अहंकाररहित, संगरहित, संग्रहरहित,

श्लोक 193 (padma.1.15.193)

बंधुवर्गे च निःस्नेहास्समलोष्टाश्मकांचनाः। भूतानां कर्मभिर्नित्यैर्विविधैरभयप्रदाः।

baṁdhuvarge ca niḥsnehāssamaloṣṭāśmakāṁcanāḥ bhūtānāṁ karmabhirnityairvividhairabhayapradāḥ

अपने बंधुजनों के प्रति भी स्नेहरहित, मिट्टी के ढेले, पत्थर और स्वर्ण को समान मानने वाले; अपने निरंतर विविध कर्मों से प्राणियों को अभय देने वाले,

श्लोक 194 (padma.1.15.194)

प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः। याजिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मपरायणाः।

prāṇāyāmaparā nityaṁ paradhyānaparāyaṇāḥ yājinaḥ śucayo nityaṁ yatidharmaparāyaṇāḥ

सदा प्राणायाम में लीन, परम ध्यान में तत्पर; यज्ञकर्ता, सदा शुद्ध, यति-धर्म में तत्पर,

श्लोक 195 (padma.1.15.195)

सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः। यजंते विधिनानेन ये विप्राः क्षेत्रवासिनः।

sāṁkhyayogavidhijñāśca dharmajñāśchinnasaṁśayāḥ yajaṁte vidhinānena ye viprāḥ kṣetravāsinaḥ

सांख्य-योग की विधि के ज्ञाता, धर्मज्ञ, संदेहरहित - जो ब्राह्मण क्षेत्रवासी होकर इस विधि से पूजा करते हैं,

श्लोक 196 (padma.1.15.196)

अरण्ये पौष्करे तेषां मृतानां सत्फलं शृणु। व्रजंति ते सुदुष्प्रापं ब्रह्मसायुज्यमक्षयम्।

araṇye pauṣkare teṣāṁ mṛtānāṁ satphalaṁ śṛṇu vrajaṁti te suduṣprāpaṁ brahmasāyujyamakṣayam

पुष्कर वन में, उनके मृत्यु के पश्चात् का सत्य फल सुनो - वे अत्यंत दुर्लभ अक्षय ब्रह्म-सायुज्य को प्राप्त होते हैं,

श्लोक 197 (padma.1.15.197)

यत्प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते मृत्युदायकम्। पुनरावर्तनं हित्वा ब्राह्मीविद्यां समास्थिताः।

yatprāpya na punarjanma labhante mṛtyudāyakam punarāvartanaṁ hitvā brāhmīvidyāṁ samāsthitāḥ

जिसे प्राप्त कर उन्हें मृत्यु देने वाला पुनर्जन्म फिर नहीं मिलता; पुनरावर्तन को त्यागकर वे ब्राह्मी विद्या में स्थित हो जाते हैं।

श्लोक 198 (padma.1.15.198)

पुनरावृत्तिरन्येषां प्रपंचाश्रमवासिनाम्। गार्हस्थ्यविधिमाश्रित्य षट्कर्मनिरतः सदा।

punarāvṛttiranyeṣāṁ prapaṁcāśramavāsinām gārhasthyavidhimāśritya ṣaṭkarmanirataḥ sadā

परन्तु सांसारिक आश्रमों में रहने वाले अन्य लोगों के लिए पुनरावृत्ति बनी रहती है। जो गार्हस्थ्य विधि का आश्रय लेकर छह नित्यकर्मों में सदा तत्पर रहते हुए,

श्लोक 199 (padma.1.15.199)

जुहोति विधिना सम्यङ्मंत्रैर्यज्ञे निमंत्रितः। अधिकं फलमाप्नोति सर्वदुःखविवर्जितः।

juhoti vidhinā samyaṅmaṁtrairyajñe nimaṁtritaḥ adhikaṁ phalamāpnoti sarvaduḥkhavivarjitaḥ

विधिपूर्वक भली-भाँति मंत्रों द्वारा यज्ञ में आमंत्रित होकर हवन करता है, वह प्रचुर फल प्राप्त करता है और समस्त दुःखों से मुक्त हो जाता है।

श्लोक 200 (padma.1.15.200)

सर्वलोकेषु चाप्यस्य गतिर्न प्रतिहन्यते। दिव्येनैश्वर्ययोगेन स्वारूढः सपरिग्रहः।

sarvalokeṣu cāpyasya gatirna pratihanyate divyenaiśvaryayogena svārūḍhaḥ saparigrahaḥ

और समस्त लोकों में उसकी गति में कोई बाधा नहीं आती। दिव्य ऐश्वर्य से युक्त होकर, अपनी सम्पत्ति सहित उस पर आरूढ़ होकर,

श्लोक 201 (padma.1.15.201)

बालसूर्यप्रकाशेन विमानेन सुवर्चसा। वृतः स्त्रीणां सहस्रैस्तु स्वंच्छदगमनालयः।

bālasūryaprakāśena vimānena suvarcasā vṛtaḥ strīṇāṁ sahasraistu svaṁcchadagamanālayaḥ

बाल-सूर्य के समान प्रकाशमान, अत्यंत तेजस्वी विमान में, सहस्रों स्त्रियों से घिरे, इच्छानुसार जाने-आने और निवास करने वाले,

श्लोक 202 (padma.1.15.202)

विचरत्यनिवार्येण सर्वलोकान्यदृच्छया। स्पृहणीयतमः पुंसां सर्वधर्मोत्तमो धनी।

vicaratyanivāryeṇa sarvalokānyadṛcchayā spṛhaṇīyatamaḥ puṁsāṁ sarvadharmottamo dhanī

वह किसी बाधा के बिना इच्छानुसार समस्त लोकों में विचरण करता है - मनुष्यों में सर्वाधिक ईर्ष्यास्पद, सम्पूर्ण धर्मों में श्रेष्ठ, धनवान्।

श्लोक 203 (padma.1.15.203)

स्वर्गच्युतः प्रजायेत कुले महति रूपवान्। धर्मज्ञो धर्मभक्तश्च सर्वविद्यार्थपारगः।

svargacyutaḥ prajāyeta kule mahati rūpavān dharmajño dharmabhaktaśca sarvavidyārthapāragaḥ

स्वर्ग से च्युत होने पर वह किसी महान् कुल में सुंदर रूप में जन्म लेता है - धर्मज्ञ, धर्मभक्त, और समस्त विद्याओं के अर्थ में पारंगत।

श्लोक 204 (padma.1.15.204)

तथैव ब्रह्मचर्येण गुरुशुश्रूषणेन च। वेदाध्ययनसंयुक्तो भैक्ष्यवृतिर्जितेन्द्रियः।

tathaiva brahmacaryeṇa guruśuśrūṣaṇena ca vedādhyayanasaṁyukto bhaikṣyavṛtirjitendriyaḥ

इसी प्रकार जो ब्रह्मचर्य और गुरु-सेवा द्वारा, वेदाध्ययन से युक्त, भिक्षावृत्ति से जीवन-यापन करते हुए, इंद्रियों को जीतकर,

श्लोक 205 (padma.1.15.205)

नित्यं सत्यव्रते युक्तः स्वधर्मेष्वप्रमादवान्। सर्वकामसमृद्धेन सर्वकामावलंबिना।

nityaṁ satyavrate yuktaḥ svadharmeṣvapramādavān sarvakāmasamṛddhena sarvakāmāvalaṁbinā

सदा सत्य-व्रत में लगा, अपने धर्मों में सावधान रहता है - वह भी समस्त इच्छित वस्तुओं से समृद्ध, समस्त कामनाओं के आश्रय वाले विमान द्वारा,

श्लोक 206 (padma.1.15.206)

सूर्येणेव द्वितीयेन विमानेनानिवारितः। गुह्यकानामब्रह्माख्य गणाः परमसंमताः।

sūryeṇeva dvitīyena vimānenānivāritaḥ guhyakānāmabrahmākhya gaṇāḥ paramasaṁmatāḥ

मानो दूसरे सूर्य के समान, बिना किसी बाधा के जाता है। गुह्यकों में 'अब्रह्म' नामक अत्यंत सम्मानित समूह हैं,

श्लोक 207 (padma.1.15.207)

अप्रमेयबलैश्वर्या देवदानवपूजिताः। तेषां स समता याति तुल्यैश्वर्यसमन्वितः।

aprameyabalaiśvaryā devadānavapūjitāḥ teṣāṁ sa samatā yāti tulyaiśvaryasamanvitaḥ

अपार बल-ऐश्वर्य से युक्त, देवों और दानवों द्वारा पूजित - वह उनकी समता को प्राप्त होता है, समान ऐश्वर्य से युक्त होकर।

श्लोक 208 (padma.1.15.208)

देवदानवमर्त्येषु भवत्यनियतायुधः। वर्षकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च।

devadānavamartyeṣu bhavatyaniyatāyudhaḥ varṣakoṭisahasrāṇi varṣakoṭiśatāni ca

देवों, दानवों और मनुष्यों में वह अजेय शस्त्रों वाला बन जाता है। हजारों करोड़ वर्षों तक, सैकड़ों करोड़ वर्षों तक,

श्लोक 209 (padma.1.15.209)

एवमैश्वर्यसंयुक्तो विष्णुलोके महीयते। उषित्वाऽसौ विभूत्यैवं यदा प्रच्यवते पुनः।

evamaiśvaryasaṁyukto viṣṇuloke mahīyate uṣitvā'sau vibhūtyaivaṁ yadā pracyavate punaḥ

इस प्रकार ऐश्वर्य से युक्त होकर वह विष्णुलोक में सम्मानित होता है। वहाँ इस प्रकार वैभव में रहकर, जब वह पुनः च्युत होता है,

श्लोक 210 (padma.1.15.210)

विष्णुलोकात्स्वकृत्येन स्वर्गस्थानेषु जायते।

viṣṇulokātsvakṛtyena svargasthāneṣu jāyate

अपने ही कर्मों के अनुसार विष्णुलोक से च्युत होकर वह स्वर्गलोकों में जन्म लेता है।

श्लोक 211 (padma.1.15.211)

पुष्करारण्यमासाद्य ब्रह्मचर्याश्रमे स्थितः। अभ्यासेन तु वेदानां वसति म्रियतेपि वा।

puṣkarāraṇyamāsādya brahmacaryāśrame sthitaḥ abhyāsena tu vedānāṁ vasati mriyatepi vā

जो पुष्कर वन में पहुँचकर ब्रह्मचर्याश्रम में स्थित होकर वेदों के अभ्यास द्वारा वहाँ निवास करता है, अथवा वहीं देहत्याग भी करता है,

श्लोक 212 (padma.1.15.212)

मृतोऽसौ याति दिव्येन विमानेन स्वतेजसा। पूर्णचंद्रप्रकाशेन शशिवत्प्रियदर्शनः।

mṛto'sau yāti divyena vimānena svatejasā pūrṇacaṁdraprakāśena śaśivatpriyadarśanaḥ

वह मृत्यु के पश्चात् अपने ही तेज से एक दिव्य विमान द्वारा जाता है, जो पूर्ण चंद्रमा के समान प्रकाशमान और चंद्रमा की भाँति प्रियदर्शन है,

श्लोक 213 (padma.1.15.213)

रुद्रलोकं समासाद्य गुह्यकैः सह मोदते। ऐश्वर्यं महदाप्नोति सर्वस्य जगतः प्रभुः।

rudralokaṁ samāsādya guhyakaiḥ saha modate aiśvaryaṁ mahadāpnoti sarvasya jagataḥ prabhuḥ

और रुद्रलोक में पहुँचकर गुह्यकों के साथ आनंद मनाता है। वह वहाँ महान् ऐश्वर्य प्राप्त करता है, मानो सम्पूर्ण जगत् का स्वामी हो।

श्लोक 214 (padma.1.15.214)

भुक्त्वा युगसहस्राणि रुद्रलोके महीयते। प्रच्युतस्तु पुनस्तस्माद्रुद्रलोकात्क्रमेण तु।

bhuktvā yugasahasrāṇi rudraloke mahīyate pracyutastu punastasmādrudralokātkrameṇa tu

सहस्र युगों तक भोग कर वह रुद्रलोक में सम्मानित रहता है। फिर उस रुद्रलोक से क्रमशः च्युत होकर,

श्लोक 215 (padma.1.15.215)

नित्यं प्रमुदितस्तत्र भुक्त्वा सुखमनामयम्। द्विजानां सदने दिव्ये कुले महति जायते।

nityaṁ pramuditastatra bhuktvā sukhamanāmayam dvijānāṁ sadane divye kule mahati jāyate

वहाँ सदा आनंदित रहकर निर्दोष सुख भोगकर, वह किसी महान् ब्राह्मण-कुल के दिव्य आवास में जन्म लेता है।

श्लोक 216 (padma.1.15.216)

मानुषेषु स धर्म्मात्मा सुरूपो वाक्पतिर्भवेत्। स्पृहणीयवपुः स्त्रीणाम्महाभोगपतिर्बली।

mānuṣeṣu sa dharmmātmā surūpo vākpatirbhavet spṛhaṇīyavapuḥ strīṇāmmahābhogapatirbalī

मनुष्यों में वह धर्मात्मा, सुंदर रूप वाला, वाणी का स्वामी बनता है - स्त्रियों को वांछनीय शरीर वाला, महाभोगों का प्रबल स्वामी।

श्लोक 217 (padma.1.15.217)

वानप्रस्थसमाचारी ग्राम्यौषधिविवर्जितः। सर्वलोकेषु चाप्यस्य गतिर्न प्रतिहन्यते।

vānaprasthasamācārī grāmyauṣadhivivarjitaḥ sarvalokeṣu cāpyasya gatirna pratihanyate

वानप्रस्थ-आचार का पालन करते हुए, ग्राम्य-औषधियों से रहित - उसकी भी गति समस्त लोकों में अबाधित रहती है।

श्लोक 218 (padma.1.15.218)

शीर्णपर्णफलाहारः पुष्पमूलांबुभोजनः। कापोतेनाश्मकुट्टेन दंतोलूखलिकेन च।

śīrṇaparṇaphalāhāraḥ puṣpamūlāṁbubhojanaḥ kāpotenāśmakuṭṭena daṁtolūkhalikena ca

सूखे पत्तों और फलों का आहार करते हुए, फूल-मूल-जल का भोजन करते हुए; कबूतर की विधि से, पत्थर से पीसकर, या दाँतों से ही ओखली का काम लेते हुए,

श्लोक 219 (padma.1.15.219)

वृत्युपायेन जीवेत चीरवल्कलवाससा। जटीत्रिषवणस्नायी त्यक्तदोषस्तु दंडवान्।

vṛtyupāyena jīveta cīravalkalavāsasā jaṭītriṣavaṇasnāyī tyaktadoṣastu daṁḍavān

जीविका का यह उपाय अपनाकर वह चीर और वल्कल वस्त्र पहनकर जीवन बिताता है; जटाधारी, तीनों समय स्नान करने वाला, दोषरहित, दंड धारण करने वाला,

श्लोक 220 (padma.1.15.220)

कृच्छ्रव्रतपरो यस्तु श्वपचो यदि वा परः। जलशायी पंचतपा वर्षास्वभ्रावगाहकः।

kṛcchravrataparo yastu śvapaco yadi vā paraḥ jalaśāyī paṁcatapā varṣāsvabhrāvagāhakaḥ

जो कठोर व्रतों में तत्पर है - चाहे वह चांडाल हो या अन्य कोई - जल में शयन करने वाला, पंचाग्नि तप करने वाला, वर्षाकाल में बादलों में डूबा रहने वाला,

श्लोक 221 (padma.1.15.221)

कीटकंटकपाषाणभूम्यां तु शयनं तथा। स्थानवीरासनरतः संविभागी दृढव्रतः।

kīṭakaṁṭakapāṣāṇabhūmyāṁ tu śayanaṁ tathā sthānavīrāsanarataḥ saṁvibhāgī dṛḍhavrataḥ

कीड़ों, काँटों और पत्थरों से भरी भूमि पर सोने वाला, खड़े रहने या वीरासन में स्थित रहने वाला, अपनी वस्तुओं को बाँटने वाला, दृढ़ व्रतधारी,

श्लोक 222 (padma.1.15.222)

अरण्यौषधिभोक्ता च सर्वभूताभयप्रदः। नित्यं धर्मार्जनरतो जितक्रोधो जितेंद्रियः।

araṇyauṣadhibhoktā ca sarvabhūtābhayapradaḥ nityaṁ dharmārjanarato jitakrodho jiteṁdriyaḥ

वन की औषधियों से जीवन-यापन करने वाला, समस्त प्राणियों को अभय देने वाला; सदा धर्मार्जन में लीन, क्रोध और इंद्रियों को जीतने वाला -

श्लोक 223 (padma.1.15.223)

ब्रह्मभक्तः क्षेत्रवासी पुष्करे वसते मुनिः। सर्वसंगपरित्यागी स्वारामो विगतस्पृहः।

brahmabhaktaḥ kṣetravāsī puṣkare vasate muniḥ sarvasaṁgaparityāgī svārāmo vigataspṛhaḥ

ऐसा ब्रह्मभक्त क्षेत्रवासी मुनि पुष्कर में निवास करता है, समस्त आसक्तियों को त्यागकर, आत्मा में रमण करते हुए, कामनारहित होकर।

श्लोक 224 (padma.1.15.224)

यश्चात्र वसते भीष्म शृणु तस्यापि या गतिः। तरुणार्कप्रकाशेन वेदिकास्तंभशोभिना।

yaścātra vasate bhīṣma śṛṇu tasyāpi yā gatiḥ taruṇārkaprakāśena vedikāstaṁbhaśobhinā

और हे भीष्म! जो कोई यहाँ निवास करता है, उसकी भी गति सुनो - युवा सूर्य के समान प्रकाशमान, वेदी और स्तंभों से सुशोभित,

श्लोक 225 (padma.1.15.225)

ब्रह्मभक्तो विमानेन याति कामप्रचारिणाम्। विराजमानो नभसि द्वितीय इव चंद्रमाः।

brahmabhakto vimānena yāti kāmapracāriṇām virājamāno nabhasi dvitīya iva caṁdramāḥ

उस ब्रह्मभक्त को एक विमान इच्छानुसार विचरण करने वालों के मध्य ले जाता है, आकाश में दूसरे चंद्रमा के समान सुशोभित होते हुए।

श्लोक 226 (padma.1.15.226)

गीतवादित्रनृत्यज्ञैर्गंधर्वाप्सरसांगणैः। अप्सरोभिः समायुक्तो वर्षकोटिशतान्यसौ।

gītavāditranṛtyajñairgaṁdharvāpsarasāṁgaṇaiḥ apsarobhiḥ samāyukto varṣakoṭiśatānyasau

गीत, वाद्य और नृत्य में निपुण गंधर्व-अप्सराओं के समूहों से, तथा अप्सराओं से युक्त होकर वह सैकड़ों करोड़ वर्षों तक,

श्लोक 227 (padma.1.15.227)

यस्य कस्यापि देवस्य लोकं यात्यनिवारितः। ब्रह्मणोऽनुग्रहेणैव तत्रतत्र विराजते।

yasya kasyāpi devasya lokaṁ yātyanivāritaḥ brahmaṇo'nugraheṇaiva tatratatra virājate

जिस भी देवता के लोक में जाना चाहे, बिना किसी बाधा के वहाँ जाता है; और ब्रह्मा की कृपा से ही वह वहाँ-वहाँ सुशोभित होता है।

श्लोक 228 (padma.1.15.228)

ब्रह्मलोकाच्च्युतश्चापि विष्णुलोकं स गच्छति। विष्णुलोकात्परिभ्रष्टो रुद्रलोकं स गच्छति।

brahmalokāccyutaścāpi viṣṇulokaṁ sa gacchati viṣṇulokātparibhraṣṭo rudralokaṁ sa gacchati

ब्रह्मलोक से च्युत होकर वह विष्णुलोक में जाता है; विष्णुलोक से भ्रष्ट होकर वह रुद्रलोक में जाता है।

श्लोक 229 (padma.1.15.229)

तस्मादपि च्युतः स्थानाद्द्वीपेषु स हि जायते। स्वर्गेषु च तथान्येषु भोगान्भुक्त्वा यथेप्सितान्।

tasmādapi cyutaḥ sthānāddvīpeṣu sa hi jāyate svargeṣu ca tathānyeṣu bhogānbhuktvā yathepsitān

उस स्थान से भी च्युत होकर वह द्वीपों में जन्म लेता है। स्वर्गों और अन्य लोकों में इच्छानुसार भोगों को भोगकर,

श्लोक 230 (padma.1.15.230)

भुक्त्वैश्वर्यं ततस्तेषु पुनर्मर्त्येषु जायते। राजा वा राजपुत्रो वा जायते धनवान्सुखी।

bhuktvaiśvaryaṁ tatasteṣu punarmartyeṣu jāyate rājā vā rājaputro vā jāyate dhanavānsukhī

उन स्थानों में ऐश्वर्य भोगकर वह पुनः मनुष्यों में जन्म लेता है - राजा या राजकुमार बनकर, धनवान् और सुखी।

श्लोक 231 (padma.1.15.231)

सुरूपः सुभगः कांतः कीर्तिमान्भक्तिभावितः। ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा वा क्षेत्रवासिनः।

surūpaḥ subhagaḥ kāṁtaḥ kīrtimānbhaktibhāvitaḥ brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā vā kṣetravāsinaḥ

सुंदर रूप वाला, सौभाग्यशाली, मनोहर, कीर्तिमान् और भक्तिभाव से युक्त। ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य या शूद्र, जो भी क्षेत्रवासी हों,

श्लोक 232 (padma.1.15.232)

स्वधर्मनिरता राजन्सुवृत्ताश्चिरजीविनः। सर्वात्मना ब्रह्मभक्ता भूतानुग्रहकारिणः।

svadharmaniratā rājansuvṛttāścirajīvinaḥ sarvātmanā brahmabhaktā bhūtānugrahakāriṇaḥ

हे राजन्! अपने धर्म में तत्पर, सदाचारी, दीर्घजीवी; सम्पूर्ण आत्मभाव से ब्रह्मभक्त, प्राणियों पर अनुग्रह करने वाले -

श्लोक 233 (padma.1.15.233)

पुष्करे तु महाक्षेत्रे ये वसंति मुमुक्षवः। मृतास्ते ब्रह्मभवनं विमानैर्यांति शोभनैः।

puṣkare tu mahākṣetre ye vasaṁti mumukṣavaḥ mṛtāste brahmabhavanaṁ vimānairyāṁti śobhanaiḥ

पुष्कर के महाक्षेत्र में जो मुमुक्षुजन निवास करते हैं, वे मरने पर सुंदर विमानों द्वारा ब्रह्मलोक को जाते हैं,

श्लोक 234 (padma.1.15.234)

अप्सरोगणसंघुष्टैः कामगैः कामरूपिभिः। अथवा सर्वदीप्ताग्नौ स्वशरीरं जुहोति यः।

apsarogaṇasaṁghuṣṭaiḥ kāmagaiḥ kāmarūpibhiḥ athavā sarvadīptāgnau svaśarīraṁ juhoti yaḥ

अप्सराओं के समूहों से गुंजायमान, इच्छानुसार गति और रूप वाले विमानों से। अथवा जो अपने शरीर को प्रज्वलित अग्नि में हवन कर देता है,

श्लोक 235 (padma.1.15.235)

ब्रह्मध्यायी महासत्वस्स ब्रह्मभवनं व्रजेत्। ब्रह्मलोकोऽक्षयस्तस्य शाश्वतो विभवैः सह।

brahmadhyāyī mahāsatvassa brahmabhavanaṁ vrajet brahmaloko'kṣayastasya śāśvato vibhavaiḥ saha

ब्रह्मध्यानी वह महात्मा ब्रह्मलोक को प्राप्त होता है। उसके लिए ब्रह्मलोक ऐश्वर्यों सहित अक्षय और शाश्वत बन जाता है -

श्लोक 236 (padma.1.15.236)

सर्वलोकोत्तमो रम्यो भवतीष्टार्थसाधकः। पुष्करे तु महापुण्ये प्राणान्ये सलिले त्यजन्।

sarvalokottamo ramyo bhavatīṣṭārthasādhakaḥ puṣkare tu mahāpuṇye prāṇānye salile tyajan

समस्त लोकों में उत्तम, रम्य, और वांछित अर्थ की सिद्धि करने वाला। पुष्कर के इस महापुण्य स्थल के जल में जो अपने प्राण त्यागते हैं,

श्लोक 237 (padma.1.15.237)

तेषामप्यक्षयो भीष्म ब्रह्मलोको महात्मनाम्। साक्षात्पश्यंति ते देवं सर्वदुःखविनाशनम्।

teṣāmapyakṣayo bhīṣma brahmaloko mahātmanām sākṣātpaśyaṁti te devaṁ sarvaduḥkhavināśanam

उन महात्माओं के लिए भी, हे भीष्म! ब्रह्मलोक अक्षय हो जाता है। वे साक्षात् उन देव को देखते हैं, जो समस्त दुःखों का नाश करने वाले हैं,

श्लोक 238 (padma.1.15.238)

सर्वामरयुतं देवं रुद्रविष्णुगणैर्युतम्। अनाशके मृताश्शूद्राः पुष्करे तु वने नराः।

sarvāmarayutaṁ devaṁ rudraviṣṇugaṇairyutam anāśake mṛtāśśūdrāḥ puṣkare tu vane narāḥ

समस्त देवताओं सहित, तथा रुद्र और विष्णु के गणों सहित देव को। पुष्कर वन में अनशन द्वारा मरने वाले शूद्र भी,

श्लोक 239 (padma.1.15.239)

हंसयुक्तैस्ततो यांति विमानैरर्कसप्रभैः। नानारत्नसुवर्णाढ्यैर्दृढैर्गंधाधिवासितैः।

haṁsayuktaistato yāṁti vimānairarkasaprabhaiḥ nānāratnasuvarṇāḍhyairdṛḍhairgaṁdhādhivāsitaiḥ

हंसों से युक्त, सूर्य के समान प्रकाशमान विमानों द्वारा वहाँ जाते हैं - अनेक रत्नों और स्वर्ण से समृद्ध, सुदृढ़, सुगंध से सुवासित,

श्लोक 240 (padma.1.15.240)

अनौपम्यगुणैरन्यैरप्सरोगीतनादितैः। पताकाध्वजविन्यस्तैर्नानाघण्टानिनादितैः।

anaupamyaguṇairanyairapsarogītanāditaiḥ patākādhvajavinyastairnānāghaṇṭānināditaiḥ

अनुपम गुणों से युक्त, अन्य अप्सराओं के गायन से गुंजायमान, पताकाओं-ध्वजाओं से सज्जित, अनेक घंटियों की ध्वनि से गूँजते हुए,

श्लोक 241 (padma.1.15.241)

बह्वाश्चर्यसमोपेतैः क्रीडाविज्ञानशालिभिः। सुप्रभैर्गुणसंपन्नैर्मयूरवरवाहिभिः।

bahvāścaryasamopetaiḥ krīḍāvijñānaśālibhiḥ suprabhairguṇasaṁpannairmayūravaravāhibhiḥ

अनेक आश्चर्यों से युक्त, क्रीड़ा-विज्ञान में निपुण; सुंदर तेज और गुणों से सम्पन्न, श्रेष्ठ मयूरों द्वारा वहन किए जाने वाले -

श्लोक 242 (padma.1.15.242)

ब्रह्मलोके नरा धीरा रमंते नाशके मृताः। तत्रोषित्वा चिरं कालं भुक्त्वा भोगान्यथेप्सितान्।

brahmaloke narā dhīrā ramaṁte nāśake mṛtāḥ tatroṣitvā ciraṁ kālaṁ bhuktvā bhogānyathepsitān

अनशन में मरने वाले वे धीर पुरुष ब्रह्मलोक में आनंद मनाते हैं। वहाँ दीर्घकाल तक निवास कर इच्छानुसार भोगों को भोगकर,

श्लोक 243 (padma.1.15.243)

धनी विप्नकुले भोगी जायते मर्त्यमागतः। कारीषीं साधयेद्यस्तु पुष्करे तु वने नरः।

dhanī vipnakule bhogī jāyate martyamāgataḥ kārīṣīṁ sādhayedyastu puṣkare tu vane naraḥ

वे मृत्युलोक में लौटकर विप्रकुल में धनवान् और भोगी बनकर जन्म लेते हैं। और जो पुष्कर वन में गोबर के उपले तैयार करता है,

श्लोक 244 (padma.1.15.244)

सर्वलोकान्परित्यज्य ब्रह्मलोकं स गच्छति। ब्रह्मलोके वसेत्तावद्यावत्कल्पक्षयो भवेत्।

sarvalokānparityajya brahmalokaṁ sa gacchati brahmaloke vasettāvadyāvatkalpakṣayo bhavet

वह समस्त अन्य लोकों को त्यागकर ब्रह्मलोक को जाता है। वह ब्रह्मलोक में तब तक निवास करता है जब तक कल्प का अंत नहीं हो जाता,

श्लोक 245 (padma.1.15.245)

नैव पश्यति मर्त्यं हि क्लिश्यमानं स्वकर्मभिः। गतिस्तस्याऽप्रतिहता तिर्यगूर्ध्वमधस्तथा।

naiva paśyati martyaṁ hi kliśyamānaṁ svakarmabhiḥ gatistasyā'pratihatā tiryagūrdhvamadhastathā

वहाँ वह किसी भी मर्त्य को अपने कर्मों से पीड़ित होते नहीं देखता। उसकी गति तिरछी, ऊपर और नीचे तीनों ही दिशाओं में अबाधित रहती है।

श्लोक 246 (padma.1.15.246)

स पूज्यः सर्वलोकेषु यशो विस्तारयन्वशी। सदाचारविधिप्रज्ञः सर्वेन्द्रिय मनोहरः।

sa pūjyaḥ sarvalokeṣu yaśo vistārayanvaśī sadācāravidhiprajñaḥ sarvendriya manoharaḥ

वह समस्त लोकों में पूजित होकर अपनी कीर्ति फैलाता है, संयमी होकर; सदाचार-विधि का ज्ञाता, समस्त इंद्रियों को मनोहर लगने वाला।

श्लोक 247 (padma.1.15.247)

नृत्यवादित्रगीतज्ञः सुभगः प्रियदर्शनः। नित्यमम्लानकुसुमो दिव्याभरणभूषितः।

nṛtyavāditragītajñaḥ subhagaḥ priyadarśanaḥ nityamamlānakusumo divyābharaṇabhūṣitaḥ

नृत्य, वाद्य और गीत में निपुण, सौभाग्यशाली, प्रियदर्शन; सदा अम्लान पुष्पों से युक्त, दिव्य आभूषणों से सुशोभित -

श्लोक 248 (padma.1.15.248)

नीलोत्पलदलश्यामो नीलकुंचितमूर्द्धजः। अजघन्याः सुमध्याश्च सर्वसौभाग्यपूरिताः।

nīlotpaladalaśyāmo nīlakuṁcitamūrddhajaḥ ajaghanyāḥ sumadhyāśca sarvasaubhāgyapūritāḥ

नीलकमल की पंखुड़ी के समान श्याम, नीले घुँघराले केशों वाला। श्रेष्ठ, सुडौल कटि वाली, समस्त सौभाग्य से परिपूर्ण,

श्लोक 249 (padma.1.15.249)

सर्वैश्वर्यगुणोपेता यौवनेनातिगर्विताः। स्त्रियः सेवंति तत्रस्थाः शयने रमयंति च।

sarvaiśvaryaguṇopetā yauvanenātigarvitāḥ striyaḥ sevaṁti tatrasthāḥ śayane ramayaṁti ca

समस्त ऐश्वर्य-गुणों से युक्त, यौवन से अत्यंत गर्वित - वहाँ रहने वाली ऐसी स्त्रियाँ उसकी सेवा करती हैं और शयन में उसे रमाती हैं।

श्लोक 250 (padma.1.15.250)

वीणावेणुनिनादैश्च सुप्तः संप्रतिबुध्यते। महोत्सवसुखं भुंक्ते दुःप्राप्यमकृतात्मभिः।

vīṇāveṇuninādaiśca suptaḥ saṁpratibudhyate mahotsavasukhaṁ bhuṁkte duḥprāpyamakṛtātmabhiḥ

वीणा और वेणु की ध्वनि से सोया हुआ भी वह जाग जाता है। वह ऐसे महोत्सव-सुख का भोग करता है, जो अशुद्ध-आत्मा वालों को दुर्लभ है,

श्लोक 251 (padma.1.15.251)

प्रसादाद्देवदेवस्य ब्रह्मणः शुभकारिणः। भीष्म उवाच। आचाराः परमा धर्माः क्षेत्रधर्मपरायणाः।

prasādāddevadevasya brahmaṇaḥ śubhakāriṇaḥ bhīṣma uvāca ācārāḥ paramā dharmāḥ kṣetradharmaparāyaṇāḥ

देवाधिदेव, कल्याणकारी ब्रह्मा की कृपा से। भीष्म ने कहा - क्षेत्र-धर्म में तत्पर, स्वधर्माचरण में लीन,

श्लोक 252 (padma.1.15.252)

स्वधर्माचारनिरता जितक्रोधा जितेंद्रियाः। ब्रह्मलोकं व्रजंतीति नैतच्चित्रं मतं मम।

svadharmācāraniratā jitakrodhā jiteṁdriyāḥ brahmalokaṁ vrajaṁtīti naitaccitraṁ mataṁ mama

क्रोध और इंद्रियों को जीतने वाले लोग ब्रह्मलोक को जाते हैं - यह मुझे कोई आश्चर्य नहीं लगता।

श्लोक 253 (padma.1.15.253)

असंशयं च गच्छंति लोकानन्यानपि द्विजाः। विना पद्मोपवासेन तथैव नियमेन च।

asaṁśayaṁ ca gacchaṁti lokānanyānapi dvijāḥ vinā padmopavāsena tathaiva niyamena ca

निःसंदेह द्विजगण बिना कमल-उपवास और बिना ऐसे नियमों के भी अन्य लोकों को प्राप्त कर लेते हैं;

श्लोक 254 (padma.1.15.254)

स्त्रियो म्लेछाश्च शूद्राश्च पक्षिणः पशवो मृगाः। मूका जडान्धबधिरास्तपो नियमवर्जिताः।

striyo mlechāśca śūdrāśca pakṣiṇaḥ paśavo mṛgāḥ mūkā jaḍāndhabadhirāstapo niyamavarjitāḥ

परन्तु स्त्रियाँ, म्लेच्छ, शूद्र, पक्षी, पशु, मृग, गूँगे, जड़, अंधे, बहरे, जो तप-नियम से रहित हैं,

श्लोक 255 (padma.1.15.255)

तेषां वद गतिं विप्र पुष्करे ये त्ववस्थिताः। पुलस्त्य उवाच। स्त्रियो म्लेच्छाश्च शूद्राश्च पशवः पक्षिणो मृगाः।

teṣāṁ vada gatiṁ vipra puṣkare ye tvavasthitāḥ pulastya uvāca striyo mlecchāśca śūdrāśca paśavaḥ pakṣiṇo mṛgāḥ

यदि वे पुष्कर में निवास करें तो उनकी गति क्या होगी, हे विप्र! यह मुझे बताइए।' पुलस्त्य ने कहा - स्त्रियाँ, म्लेच्छ, शूद्र, पशु, पक्षी, मृग,

श्लोक 256 (padma.1.15.256)

पुष्करे तु मृता भीष्म ब्रह्मलोकं व्रजंति ते। शरीरैर्दिव्यरूपैस्तु विमानै रविसप्रभैः।

puṣkare tu mṛtā bhīṣma brahmalokaṁ vrajaṁti te śarīrairdivyarūpaistu vimānai ravisaprabhaiḥ

हे भीष्म! पुष्कर में मरकर वे भी ब्रह्मलोक को जाते हैं - दिव्य रूप वाले शरीरों में, सूर्य के समान तेजस्वी विमानों द्वारा,

श्लोक 257 (padma.1.15.257)

दिव्यव्यूहसमायुक्तैः सुवर्णवरकेतनैः। सुवर्णवज्रसोपानमणिस्तंभविभूषितैः।

divyavyūhasamāyuktaiḥ suvarṇavaraketanaiḥ suvarṇavajrasopānamaṇistaṁbhavibhūṣitaiḥ

दिव्य व्यूह से युक्त, श्रेष्ठ स्वर्णिम ध्वजाओं वाले, स्वर्ण-हीरे की सीढ़ियों और रत्न-स्तंभों से सुशोभित,

श्लोक 258 (padma.1.15.258)

सर्वकामोपभोगाढ्यैः कामगैः कामरूपिभिः। नानारसाढ्यं गच्छंति स्त्रीसहस्रसमाकुलाः।

sarvakāmopabhogāḍhyaiḥ kāmagaiḥ kāmarūpibhiḥ nānārasāḍhyaṁ gacchaṁti strīsahasrasamākulāḥ

समस्त इच्छित भोगों से समृद्ध, इच्छानुसार गति और रूप वाले विमानों द्वारा। हजारों स्त्रियों से घिरे, विविध रसों से भरपूर,

श्लोक 259 (padma.1.15.259)

ब्रह्मलोकं महात्मानो लोकानन्यान्यथेप्सितान्। ब्रह्मलोकाच्च्युताश्चापि क्रमाद्द्वीपेषु यांति ते।

brahmalokaṁ mahātmāno lokānanyānyathepsitān brahmalokāccyutāścāpi kramāddvīpeṣu yāṁti te

वे महात्मा ब्रह्मलोक और अन्य इच्छित लोकों को जाते हैं। ब्रह्मलोक से च्युत होकर भी वे क्रमशः द्वीपों में जाते हैं,

श्लोक 260 (padma.1.15.260)

कुले महति विस्तीर्णे धनी भवति स द्विजः। तिर्यग्योनि गता ये तु सर्पकीटपिपीलिकाः।

kule mahati vistīrṇe dhanī bhavati sa dvijaḥ tiryagyoni gatā ye tu sarpakīṭapipīlikāḥ

जहाँ वह द्विज किसी विशाल कुल में धनवान् बनकर जन्म लेता है। और जो तिर्यक् योनि में गए हुए सर्प, कीट, चींटी हैं,

श्लोक 261 (padma.1.15.261)

स्थलजा जलजाश्चैव स्वेदांडोद्भिज्जरायुजाः। सकामा वाप्यकामा वा पुष्करे तु वने मृताः।

sthalajā jalajāścaiva svedāṁḍodbhijjarāyujāḥ sakāmā vāpyakāmā vā puṣkare tu vane mṛtāḥ

स्थल में या जल में उत्पन्न, स्वेदज, अंडज, उद्भिज्ज या जरायुज - चाहे इच्छा से हों या बिना इच्छा के, पुष्कर वन में मरकर,

श्लोक 262 (padma.1.15.262)

सूर्यप्रभविमानस्था ब्रह्मलोकं प्रयांति ते। कलौ युगे महाघोरे प्रजाः पापसमीरिताः।

sūryaprabhavimānasthā brahmalokaṁ prayāṁti te kalau yuge mahāghore prajāḥ pāpasamīritāḥ

वे सूर्य के समान तेजस्वी विमान में बैठकर ब्रह्मलोक को जाते हैं। अत्यंत भयंकर कलियुग में, जब प्रजाएँ पाप से प्रेरित होती हैं,

श्लोक 263 (padma.1.15.263)

नान्येनास्मिन्नुपायेन धर्मः स्वर्गश्च लभ्यते। वसंति पुष्करे ये तु ब्रह्मार्चनरता नराः।

nānyenāsminnupāyena dharmaḥ svargaśca labhyate vasaṁti puṣkare ye tu brahmārcanaratā narāḥ

किसी अन्य उपाय से धर्म और स्वर्ग प्राप्त नहीं होते। जो मनुष्य पुष्कर में निवास कर ब्रह्मा की आराधना में तत्पर हैं,

श्लोक 264 (padma.1.15.264)

कलौ युगे कृतार्थास्ते क्लिश्यंत्यन्ये निरर्थकाः। रात्रौ करोति यत्पापं नरः पंचभिरिंद्रियैः।

kalau yuge kṛtārthāste kliśyaṁtyanye nirarthakāḥ rātrau karoti yatpāpaṁ naraḥ paṁcabhiriṁdriyaiḥ

कलियुग में उनका जीवन सफल हो जाता है, जबकि अन्य लोग व्यर्थ ही कष्ट पाते हैं। रात्रि में मनुष्य अपनी पाँचों इंद्रियों से जो पाप करता है,

श्लोक 265 (padma.1.15.265)

कर्मणा मनसा वाचा कामक्रोधवशानुगाः। प्रातः स जलमासाद्य पुष्करे तु पितामहम्।

karmaṇā manasā vācā kāmakrodhavaśānugāḥ prātaḥ sa jalamāsādya puṣkare tu pitāmaham

कर्म, मन और वाणी से, काम और क्रोध के वश में होकर - प्रातःकाल पुष्कर के जल में पहुँचकर,

श्लोक 266 (padma.1.15.266)

अभिगम्य शुचिर्भूत्त्वा तस्मात्पापात्प्रमुच्यते। उदयेऽर्कस्य चारभ्य यावद्दर्शनमूर्ध्वगम्।

abhigamya śucirbhūttvā tasmātpāpātpramucyate udaye'rkasya cārabhya yāvaddarśanamūrdhvagam

पितामह के पास जाकर, शुद्ध होकर, वह उस पाप से मुक्त हो जाता है। सूर्योदय से लेकर जब तक सूर्य ऊर्ध्व दिखाई देता है,

श्लोक 267 (padma.1.15.267)

मानसाख्ये प्रसंचिंत्य ब्रह्मयोगे हरेदघम्। दृष्ट्वा विरिंचिं मध्याह्ने नरः पापात्प्रमुच्यते।

mānasākhye prasaṁciṁtya brahmayoge haredagham dṛṣṭvā viriṁciṁ madhyāhne naraḥ pāpātpramucyate

मानसी नामक ब्रह्मयोग का चिंतन करते हुए वह पाप को दूर करता है। दोपहर में विरिंचि का दर्शन कर मनुष्य पाप से मुक्त हो जाता है।

श्लोक 268 (padma.1.15.268)

मध्याह्नास्तमयान्तं यदिंद्रियैः पापमाचरेत्। पितामहस्य संध्यायां दर्शनादेव मुच्यते।

madhyāhnāstamayāntaṁ yadiṁdriyaiḥ pāpamācaret pitāmahasya saṁdhyāyāṁ darśanādeva mucyate

दोपहर से सूर्यास्त तक इंद्रियों द्वारा जो भी पाप किया जाए, उससे पितामह के सांध्य-दर्शन मात्र से ही मुक्ति मिल जाती है।

श्लोक 269 (padma.1.15.269)

शब्दादीन्विषयान्सर्वान्भुंजानोपि सकामतः। यः पुष्करे ब्रह्मभक्तो निवसेत्तपसि स्थितः।

śabdādīnviṣayānsarvānbhuṁjānopi sakāmataḥ yaḥ puṣkare brahmabhakto nivasettapasi sthitaḥ

शब्द आदि समस्त विषयों को इच्छापूर्वक भोगते हुए भी, जो कोई पुष्कर में ब्रह्मभक्त बनकर तप में स्थित रहता है,

श्लोक 270 (padma.1.15.270)

पुष्करारण्यमध्यस्थो मिष्टान्नास्वादभोजनः। त्रिकालमपि भुंजानो वायुभक्षसमो मतः।

puṣkarāraṇyamadhyastho miṣṭānnāsvādabhojanaḥ trikālamapi bhuṁjāno vāyubhakṣasamo mataḥ

पुष्कर वन के मध्य निवास करते हुए, मिष्ट अन्न का स्वाद लेते हुए, दिन में तीन बार भोजन करते हुए भी, वह वायु-भक्षी के समान माना जाता है।

श्लोक 271 (padma.1.15.271)

वसंति पुष्करे ये तु नराः सुकृतकर्मिणः। ते लभंते महाभोगान्क्षेत्रस्यास्य प्रभावतः।

vasaṁti puṣkare ye tu narāḥ sukṛtakarmiṇaḥ te labhaṁte mahābhogānkṣetrasyāsya prabhāvataḥ

जो मनुष्य सुकृत कर्म करते हुए पुष्कर में निवास करते हैं, वे इस क्षेत्र के प्रभाव से महान् भोगों को प्राप्त करते हैं।

श्लोक 272 (padma.1.15.272)

यथा महोदधेस्तुल्यो न चान्योऽस्ति जलाशयः। तथा वै पुष्करस्यापि समं तीर्थं न विद्यते।

yathā mahodadhestulyo na cānyo'sti jalāśayaḥ tathā vai puṣkarasyāpi samaṁ tīrthaṁ na vidyate

जैसे महासागर के समान कोई अन्य जलाशय नहीं है, वैसे ही पुष्कर के समान भी कोई तीर्थ नहीं है।

श्लोक 273 (padma.1.15.273)

पुष्करारण्यसदृशं तीर्थं नास्त्यधिकं गुणैः। अथ तेऽन्यान्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रे येऽस्मिन्व्यवस्थिताः।

puṣkarāraṇyasadṛśaṁ tīrthaṁ nāstyadhikaṁ guṇaiḥ atha te'nyānpravakṣyāmi kṣetre ye'sminvyavasthitāḥ

पुष्कर वन के समान गुणों वाला कोई तीर्थ नहीं है, उससे बढ़कर तो दूर की बात है। अब मैं तुम्हें उन अन्य देवताओं के विषय में बताता हूँ जो इस क्षेत्र में स्थित हैं -

श्लोक 274 (padma.1.15.274)

विष्णुना सहिताः सर्व इंद्राद्याश्च दिवौकसः। गजवक्त्रः कुमारश्च रेवंतः सदिवाकरः।

viṣṇunā sahitāḥ sarva iṁdrādyāśca divaukasaḥ gajavaktraḥ kumāraśca revaṁtaḥ sadivākaraḥ

विष्णु सहित समस्त इंद्र आदि स्वर्गवासी; गजमुख कुमार (गणेश), रेवंत, तथा दिवाकर (सूर्य) भी,

श्लोक 275 (padma.1.15.275)

शिवदूती तथा देवी कन्या क्षेमंकरी सदा। अलं तपोभिर्नियमैः सुक्रियार्चनकारिणाम्।

śivadūtī tathā devī kanyā kṣemaṁkarī sadā alaṁ tapobhirniyamaiḥ sukriyārcanakāriṇām

शिवदूती देवी, तथा सदा (विराजमान) कन्या क्षेमंकरी। अन्यत्र किए गए तप-नियमों और सुकर्म-अर्चनाओं से बहुत कुछ,

श्लोक 276 (padma.1.15.276)

व्रतोपवासकर्माणि कृत्वान्यत्र महांत्यपि। ज्येष्ठे तु पुष्करारण्ये यस्तिष्ठति निरुद्यमः।

vratopavāsakarmāṇi kṛtvānyatra mahāṁtyapi jyeṣṭhe tu puṣkarāraṇye yastiṣṭhati nirudyamaḥ

व्रत-उपवास के महान् कर्म अन्यत्र करके भी जो पाया जाता है, वह श्रेष्ठ पुष्कर वन में बिना किसी उद्यम के भी रहने वाले को प्राप्त हो जाता है -

श्लोक 277 (padma.1.15.277)

लभते सर्वकामित्वं योऽत्रैवास्ते द्विजः सदा। पितामहसमं याति स्थानं परममव्ययम्।

labhate sarvakāmitvaṁ yo'traivāste dvijaḥ sadā pitāmahasamaṁ yāti sthānaṁ paramamavyayam

जो द्विज सदा यहीं निवास करता है, वह समस्त कामनाओं की पूर्ति पाता है। वह पितामह के समान परम अव्यय पद को प्राप्त करता है।

श्लोक 278 (padma.1.15.278)

कृते द्वादशभिर्वर्षैस्त्रेतायां हायनेन तु। मासेन द्वापरे भीष्म अहोरात्रेण तत्कलौ।

kṛte dvādaśabhirvarṣaistretāyāṁ hāyanena tu māsena dvāpare bhīṣma ahorātreṇa tatkalau

सत्ययुग में बारह वर्षों में, त्रेतायुग में एक वर्ष में, द्वापर में एक मास में, और हे भीष्म! कलियुग में एक दिन-रात में,

श्लोक 279 (padma.1.15.279)

फलं संप्राप्यते लोके क्षेत्रेस्मिंस्तीर्थवासिभिः। इत्येवं देवदेवेन पुरोक्तं ब्रह्मणा मम।

phalaṁ saṁprāpyate loke kṣetresmiṁstīrthavāsibhiḥ ityevaṁ devadevena puroktaṁ brahmaṇā mama

इस क्षेत्र में तीर्थवासियों द्वारा वही फल प्राप्त कर लिया जाता है। इस प्रकार यह मुझे पूर्वकाल में देवाधिदेव ब्रह्मा द्वारा बताया गया।

श्लोक 280 (padma.1.15.280)

नातः परतरं किंचित्क्षेत्रमस्तीह भूतले। तस्मात्सर्वप्रयत्नेनारण्यमेतत्समाश्रयेत्।

nātaḥ parataraṁ kiṁcitkṣetramastīha bhūtale tasmātsarvaprayatnenāraṇyametatsamāśrayet

इस पृथ्वी पर इससे बढ़कर कोई क्षेत्र नहीं है। अतः सम्पूर्ण प्रयत्न से इस वन का आश्रय लेना चाहिए।

श्लोक 281 (padma.1.15.281)

गृहस्थो ब्रह्मचारी च वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः। यथोक्तकारिणः सर्वे गच्छंति परमां गतिम्।

gṛhastho brahmacārī ca vānaprastho'tha bhikṣukaḥ yathoktakāriṇaḥ sarve gacchaṁti paramāṁ gatim

गृहस्थ, ब्रह्मचारी, वानप्रस्थ, और भिक्षुक भी - निर्धारित विधि के अनुसार आचरण करने वाले ये सभी परम गति को प्राप्त होते हैं।

श्लोक 282 (padma.1.15.282)

एकस्मिन्नाश्रमे धर्मं योऽनुतिष्ठेद्यथाविधि। अकामद्वेषसंयुक्तः स परत्र महीयते।

ekasminnāśrame dharmaṁ yo'nutiṣṭhedyathāvidhi akāmadveṣasaṁyuktaḥ sa paratra mahīyate

जो एक ही आश्रम में विधिपूर्वक धर्म का पालन करता है, इच्छा और द्वेष से रहित होकर, वह परलोक में सम्मानित होता है।

श्लोक 283 (padma.1.15.283)

चतुष्पथाहि निःश्रेणी ब्रह्मणेह प्रतिष्ठिता। एतामाश्रित्य निश्रेणीं ब्रह्मलोके महीयते।

catuṣpathāhi niḥśreṇī brahmaṇeha pratiṣṭhitā etāmāśritya niśreṇīṁ brahmaloke mahīyate

क्योंकि ब्रह्मा द्वारा यहाँ चार पथों वाली एक सीढ़ी स्थापित की गई है। इस सीढ़ी का आश्रय लेकर मनुष्य ब्रह्मलोक में सम्मानित होता है।

श्लोक 284 (padma.1.15.284)

आयुषोऽपि चतुर्भागं ब्रह्मचार्यनसूयकः। गुरौ वा गुरुपुत्रे वा वसेद्धर्मार्थकोविदः।

āyuṣo'pi caturbhāgaṁ brahmacāryanasūyakaḥ gurau vā guruputre vā vaseddharmārthakovidaḥ

आयु के चौथे भाग तक ईर्ष्यारहित ब्रह्मचारी, धर्म-अर्थ का ज्ञाता, गुरु के या गुरुपुत्र के पास निवास करे।

श्लोक 285 (padma.1.15.285)

कर्मातिरेकेण गुरोरध्येतव्यं बुभूषता। दक्षिणानां प्रदापी स्यादाहूतो गुरुमाश्रयेत्।

karmātirekeṇa guroradhyetavyaṁ bubhūṣatā dakṣiṇānāṁ pradāpī syādāhūto gurumāśrayet

ज्ञान चाहने वाले को नित्यकर्मों के अतिरिक्त गुरु के पास अध्ययन करना चाहिए; वह दक्षिणा देने वाला हो, और बुलाए जाने पर गुरु के पास आए।

श्लोक 286 (padma.1.15.286)

जघन्यशायी पूर्वं स्यादुत्थायी गुरुवेश्मनि। यच्च शिष्येण कर्त्तव्यं कार्यमासेवनादिकम्।

jaghanyaśāyī pūrvaṁ syādutthāyī guruveśmani yacca śiṣyeṇa karttavyaṁ kāryamāsevanādikam

गुरु के घर में वह सबसे बाद में सोए और सबसे पहले उठे। और शिष्य द्वारा जो भी सेवा-कार्य किया जाना चाहिए,

श्लोक 287 (padma.1.15.287)

कृतमित्येव तत्सर्वं कृत्वा तिष्ठेत्तु पार्श्वतः। किंकरः सर्वकारी च सर्वकर्मसुकोविदः।

kṛtamityeva tatsarvaṁ kṛtvā tiṣṭhettu pārśvataḥ kiṁkaraḥ sarvakārī ca sarvakarmasukovidaḥ

उसे कर, 'हो गया' यही कहकर उसके निकट खड़ा रहे - सेवक बनकर, सब कुछ करने वाला, समस्त कार्यों में निपुण,

श्लोक 288 (padma.1.15.288)

शुचिर्दक्षो गुणोपेतो ब्रूयादिष्टमथोत्तरम्। चक्षुषा गुरुमव्यग्रो निरीक्षेत जितेंद्रियः।

śucirdakṣo guṇopeto brūyādiṣṭamathottaram cakṣuṣā gurumavyagro nirīkṣeta jiteṁdriyaḥ

शुद्ध, कुशल, गुणसम्पन्न होकर वह इष्ट वचन और उत्तर बोले। शांत नेत्रों से इंद्रियसंयमी होकर गुरु को देखे।

श्लोक 289 (padma.1.15.289)

नाऽभुक्तवति चाश्नीयादपीतवति नो पिबेत्। न तिष्ठति तथासीत न सुप्तेनैव संविशेत्।

nā'bhuktavati cāśnīyādapītavati no pibet na tiṣṭhati tathāsīta na suptenaiva saṁviśet

गुरु के भोजन किए बिना वह भोजन न करे, गुरु के पिए बिना वह न पिए। गुरु के खड़े रहते वह न बैठे, और गुरु के सोए रहते वह न सोए।

श्लोक 290 (padma.1.15.290)

उत्तानाभ्यां च पाणिभ्यां पादावस्य मृदु स्पृशेत्। दक्षिणं दक्षिणेनैव सव्यं सव्येन पीडयेत्।

uttānābhyāṁ ca pāṇibhyāṁ pādāvasya mṛdu spṛśet dakṣiṇaṁ dakṣiṇenaiva savyaṁ savyena pīḍayet

उलटी हथेलियों से उसके पैरों को कोमलता से स्पर्श करे - दाएँ पैर को दाहिने हाथ से, बाएँ को बाएँ हाथ से दबाए।

श्लोक 291 (padma.1.15.291)

अभिवाद्य गुरुं ब्रूयादभिधां स्वां ब्रुवन्निति। इदं करिष्ये भगवन्निदं चापि मया कृतम्।

abhivādya guruṁ brūyādabhidhāṁ svāṁ bruvanniti idaṁ kariṣye bhagavannidaṁ cāpi mayā kṛtam

गुरु को प्रणाम कर अपना नाम कहते हुए बोले - 'हे भगवन्! यह मैं करूँगा' और 'यह मेरे द्वारा किया गया' -

श्लोक 292 (padma.1.15.292)

इति सर्वं च विज्ञाप्य निवेद्य गुरवे धनम्। कुर्यात्कृतं च तत्सर्वमाख्येयं गुरवे पुनः।

iti sarvaṁ ca vijñāpya nivedya gurave dhanam kuryātkṛtaṁ ca tatsarvamākhyeyaṁ gurave punaḥ

इस प्रकार सब कुछ सूचित कर, गुरु को अर्जित धन निवेदित कर, वह कार्य करे और किए गए सब कुछ को पुनः गुरु को बताए।

श्लोक 293 (padma.1.15.293)

यांस्तु गंधान्रसान्वापि ब्रह्मचारी न सेवते। सेवेत तान्समावृत्य इति धर्मेषु निश्चयः।

yāṁstu gaṁdhānrasānvāpi brahmacārī na sevate seveta tānsamāvṛtya iti dharmeṣu niścayaḥ

जिन गंधों और रसों का ब्रह्मचारी सेवन नहीं करता, उन्हें भी अनुमति लेकर ही ग्रहण करे - धर्मशास्त्रों में यही निश्चय है।

श्लोक 294 (padma.1.15.294)

ये केचिद्विस्तरेणोक्ता नियमा ब्रह्मचारिणः। तान्सर्वाननुगृह्णीयाद्भक्तश्शिष्यश्च वै गुरोः।

ye kecidvistareṇoktā niyamā brahmacāriṇaḥ tānsarvānanugṛhṇīyādbhaktaśśiṣyaśca vai guroḥ

ब्रह्मचारी के जो भी नियम विस्तार से कहे गए हैं, गुरु का भक्त शिष्य उन सबका पूर्णतः पालन करे।

श्लोक 295 (padma.1.15.295)

स एव गुरवे प्रीतिमुपकृत्य यथाबलम्। अग्राम्येष्वाश्रमेष्वेव शिष्यो वर्तेत कर्मणा।

sa eva gurave prītimupakṛtya yathābalam agrāmyeṣvāśrameṣveva śiṣyo varteta karmaṇā

इस प्रकार गुरु को यथाशक्ति सेवा से प्रसन्न कर, शिष्य को केवल अनुशासित कार्यों में ही अपने कर्मों से संलग्न रहना चाहिए।

श्लोक 296 (padma.1.15.296)

वेदवेदौ तथा वेदान्वेदार्थांश्च तथा द्विजः। भिक्षाभुगप्यधःशायी समधीत्य गुरोर्मुखात्।

vedavedau tathā vedānvedārthāṁśca tathā dvijaḥ bhikṣābhugapyadhaḥśāyī samadhītya gurormukhāt

गुरु के मुख से वेद, वेदांग, तथा वेदों के अर्थ को भली-भाँति सीखकर, भिक्षा से जीवनयापन करते हुए, भूमि पर सोते हुए द्विज,

श्लोक 297 (padma.1.15.297)

वेदव्रतोपयोगी च चतुर्थांशेन योगतः। गुरवे दक्षिणां दत्वा समावर्तेद्यथाविधि।

vedavratopayogī ca caturthāṁśena yogataḥ gurave dakṣiṇāṁ datvā samāvartedyathāvidhi

वेदव्रत का पालन करते हुए, आयु के चौथाई भाग तक इस अनुशासन में रहकर, गुरु को दक्षिणा देकर विधिपूर्वक घर लौटे।

श्लोक 298 (padma.1.15.298)

धर्मान्वितैर्युतो दारैरग्नीनावाह्य पूजयेत्। द्वितीयमायुषो भागं गृहमेधी समाचरेत्।

dharmānvitairyuto dārairagnīnāvāhya pūjayet dvitīyamāyuṣo bhāgaṁ gṛhamedhī samācaret

धर्मपत्नी सहित अग्नियों का आवाहन कर उनकी पूजा करे। आयु के दूसरे भाग में गृहस्थ इसी प्रकार आचरण करे।

श्लोक 299 (padma.1.15.299)

गृहस्थवृत्तयः पूर्वं चतस्रो मुनिभिः कृताः। कुसूलधान्या प्रथमा कुंभीधान्या द्वितीयका।

gṛhasthavṛttayaḥ pūrvaṁ catasro munibhiḥ kṛtāḥ kusūladhānyā prathamā kuṁbhīdhānyā dvitīyakā

पूर्वकाल में मुनियों द्वारा गृहस्थ-जीवन की चार वृत्तियाँ बताई गईं - पहली कुसूलधान्या (कोठार में संचित अन्न), दूसरी कुंभीधान्या (घड़े में संचित अन्न),

श्लोक 300 (padma.1.15.300)

अश्वस्तनी तृतीयोक्ता कापोत्यथ चतुर्थिका। तासां परापरा श्रेष्ठा धर्मतो लोकजित्तमा।

aśvastanī tṛtīyoktā kāpotyatha caturthikā tāsāṁ parāparā śreṣṭhā dharmato lokajittamā

तीसरी अश्वस्तनी (कल के लिए संचय न करना) कही गई है, और चौथी कापोती (कबूतर-वृत्ति)। इनमें प्रत्येक उत्तरोत्तर धर्म से श्रेष्ठ और लोक-विजय में उत्तम है।

श्लोक 301 (padma.1.15.301)

षट्कर्मवर्त्तकस्त्वेकस्त्रिभिरन्यः प्रसर्पते। द्वाभ्यां चैव चतुर्थस्तु द्विजः स ब्रह्मणि स्थितः।

ṣaṭkarmavarttakastvekastribhiranyaḥ prasarpate dvābhyāṁ caiva caturthastu dvijaḥ sa brahmaṇi sthitaḥ

एक द्विज छह कर्मों से जीविका चलाता है, दूसरा तीन से, तीसरा दो से - और वह ब्रह्म में ही स्थित रहता है।

श्लोक 302 (padma.1.15.302)

गृहमेधिव्रतादन्यन्महत्तीर्थं न चक्षते। नात्मार्थे पाचयेदन्नं न वृथा घातयेत्पशुम्।

gṛhamedhivratādanyanmahattīrthaṁ na cakṣate nātmārthe pācayedannaṁ na vṛthā ghātayetpaśum

गृहस्थ के व्रत से बढ़कर कोई महान् तीर्थ नहीं बताया गया है। वह अपने ही लिए भोजन न पकाए, और व्यर्थ किसी पशु का वध न करे।

श्लोक 303 (padma.1.15.303)

प्राणी वा यदि वाप्राणी संस्काराद्यज्ञमर्हति। न दिवा प्रस्वपेज्जातु न पूर्वापररात्रयोः।

prāṇī vā yadi vāprāṇī saṁskārādyajñamarhati na divā prasvapejjātu na pūrvāpararātrayoḥ

प्राणी हो या अप्राणी, संस्कार द्वारा ही वह यज्ञ के योग्य होता है। दिन में कभी न सोए, न रात्रि के पूर्व या अंतिम भाग में।

श्लोक 304 (padma.1.15.304)

न भुंजीतांतराकाले नानृतं तु वदेदिह। न चाप्यश्नन्वसेद्विप्रो गृहे कश्चिदपूजितः।

na bhuṁjītāṁtarākāle nānṛtaṁ tu vadediha na cāpyaśnanvasedvipro gṛhe kaścidapūjitaḥ

अनुचित समय पर भोजन न करे, और यहाँ कभी असत्य न बोले। और भोजन करते समय विप्र के घर में कोई भी अपूजित होकर न रहे,

श्लोक 305 (padma.1.15.305)

तथास्यातिथयः पूज्या हव्यकव्यवहाः स्मृताः। वेदविद्याव्रतस्नाता श्रोत्रिया वेदपारगाः।

tathāsyātithayaḥ pūjyā havyakavyavahāḥ smṛtāḥ vedavidyāvratasnātā śrotriyā vedapāragāḥ

इसी प्रकार अतिथि पूजनीय हैं, जो देव-पितरों की भेंट पहुँचाने वाले माने गए हैं - वेदविद्या-व्रत में स्नात, श्रोत्रिय, वेदपारंगत,

श्लोक 306 (padma.1.15.306)

स्वकर्मजीविनोदांताः क्रियावंतस्तपस्विनः। तेषां हव्यं च कव्यं चाप्यर्हणार्थं विधीयते।

svakarmajīvinodāṁtāḥ kriyāvaṁtastapasvinaḥ teṣāṁ havyaṁ ca kavyaṁ cāpyarhaṇārthaṁ vidhīyate

अपने ही धर्म से जीविका चलाने वाले, संयमी, क्रियाशील, तपस्वी - उनके लिए ही हव्य और कव्य सत्कार-प्रयोजन से विहित किए गए हैं।

श्लोक 307 (padma.1.15.307)

नश्वरैस्संप्रयातस्य स्वधर्मापगतस्य च। अपविद्धाग्निहोत्रस्य गुरोर्वालीककारिणः।

naśvaraissaṁprayātasya svadharmāpagatasya ca apaviddhāgnihotrasya gurorvālīkakāriṇaḥ

नाशवान (तुच्छ) संगति में गए हुए, अपने धर्म से भ्रष्ट, अग्निहोत्र त्याग देने वाले, गुरु के प्रति अपराध करने वाले,

श्लोक 308 (padma.1.15.308)

असत्याभिनिवेशस्य नाधिकारोस्ति कर्मणोः। संविभागोत्र भूतानां सर्वेषामेव शिष्यते।

asatyābhiniveśasya nādhikārosti karmaṇoḥ saṁvibhāgotra bhūtānāṁ sarveṣāmeva śiṣyate

और असत्य में आग्रह रखने वाले को इन दोनों कर्मों (आतिथ्य और यज्ञ) का अधिकार नहीं है। यहाँ सभी प्राणियों के साथ बँटवारा करना ही निर्धारित है।

श्लोक 309 (padma.1.15.309)

तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना। विघसाशी भवेन्नित्यं नित्यं चामृतभोजनः।

tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṁ gṛhamedhinā vighasāśī bhavennityaṁ nityaṁ cāmṛtabhojanaḥ

इसी प्रकार गृहस्थ को अपने लिए पकाने वालों को भी देना चाहिए। वह सदा 'विघसाशी' (शेष का भोजी) बने, और सदा अमृत-भोजन करे।

श्लोक 310 (padma.1.15.310)

अमृतं यज्ञशेषं स्याद्भोजनं हविषा समम्। संभुक्तशेषं योश्नाति तमाहुर्विघसाशिनम्।

amṛtaṁ yajñaśeṣaṁ syādbhojanaṁ haviṣā samam saṁbhuktaśeṣaṁ yośnāti tamāhurvighasāśinam

यज्ञ का शेष भाग ही 'अमृत' है, जो हविष्य के समान भोजन है। जो सबके खा चुकने के बाद शेष का भोजन करता है, उसे 'विघसाशी' कहा जाता है।

श्लोक 311 (padma.1.15.311)

स्वदारनिरतो दांतो दक्षोत्यर्थं जितेंद्रियः। ऋत्विक्पुरोहिताचार्यमातुलातिथिसंहतैः।

svadāranirato dāṁto dakṣotyarthaṁ jiteṁdriyaḥ ṛtvikpurohitācāryamātulātithisaṁhataiḥ

अपनी पत्नी में संतुष्ट, संयमी, अत्यंत कुशल, इंद्रियविजयी - ऋत्विक्, पुरोहित, आचार्य, मामा, अतिथिगण,

श्लोक 312 (padma.1.15.312)

वृद्धबालातुरैर्वैद्यैर्ज्ञातिसंबंधि बांधवैः। मात्रा पित्रा च जामात्रा भ्रात्रा पुत्रेण भार्यया।

vṛddhabālāturairvaidyairjñātisaṁbaṁdhi bāṁdhavaiḥ mātrā pitrā ca jāmātrā bhrātrā putreṇa bhāryayā

वृद्ध, बालक, रोगी, वैद्य, ज्ञातिजन, संबंधी, बांधव, माता, पिता, दामाद, भाई, पुत्र, पत्नी,

श्लोक 313 (padma.1.15.313)

दुहित्रा दासवर्गेण विवादं न समाचरेत्। एतान्विमुच्य संवादान्सर्वपापैः प्रमुच्यते।

duhitrā dāsavargeṇa vivādaṁ na samācaret etānvimucya saṁvādānsarvapāpaiḥ pramucyate

पुत्री, और सेवकवर्ग के साथ विवाद न करे। इन सबके साथ विवाद से बचकर मनुष्य समस्त पापों से मुक्त हो जाता है।

श्लोक 314 (padma.1.15.314)

एतैर्जितैस्तु जयति सर्वलोकान्न संशयः। आचार्यो ब्रह्मलोकेशः प्राजापत्य प्रभुः पिता।

etairjitaistu jayati sarvalokānna saṁśayaḥ ācāryo brahmalokeśaḥ prājāpatya prabhuḥ pitā

इनको (विवाद की इच्छा को) जीतकर वह निःसंदेह समस्त लोकों को जीत लेता है। आचार्य ब्रह्मलोक के स्वामी हैं, पिता प्रजापति-लोक के प्रबल स्वामी हैं,

श्लोक 315 (padma.1.15.315)

अतिथिः सर्वलोकेश ऋत्विग्वेदाश्रयः प्रभुः। जामाताप्सरसांलोके ज्ञातयो वैश्वदेविकाः।

atithiḥ sarvalokeśa ṛtvigvedāśrayaḥ prabhuḥ jāmātāpsarasāṁloke jñātayo vaiśvadevikāḥ

अतिथि समस्त लोकों के स्वामी हैं, ऋत्विक् वेद के आश्रय-स्वामी हैं; दामाद अप्सराओं के लोक में हैं, ज्ञातिजन वैश्वदेव-लोक में हैं,

श्लोक 316 (padma.1.15.316)

संबंधि बांधवा दिक्षु पृथिव्यां मातृमातुलौ। वृद्धबालातुराश्चैव आकाशे प्रभविष्णवः।

saṁbaṁdhi bāṁdhavā dikṣu pṛthivyāṁ mātṛmātulau vṛddhabālāturāścaiva ākāśe prabhaviṣṇavaḥ

संबंधी और बांधव दिशाओं में हैं, माता और मामा पृथ्वी में हैं; वृद्ध, बालक, रोगी - ये सब आकाश में प्रभावशाली हैं,

श्लोक 317 (padma.1.15.317)

पुरोधा ऋषिलोकेशः संश्रितास्साध्यलोकपाः। अश्विलोकपतिर्वैद्यो भ्राता तु वसुलोकपः।

purodhā ṛṣilokeśaḥ saṁśritāssādhyalokapāḥ aśvilokapatirvaidyo bhrātā tu vasulokapaḥ

पुरोहित ऋषिलोक के स्वामी हैं, आश्रित साध्यलोक-रक्षकों में हैं; वैद्य अश्विनीलोक के स्वामी हैं, भाई वसुलोक के रक्षक हैं,

श्लोक 318 (padma.1.15.318)

चंद्रलोकेश्वरी भार्या दुहिताप्सरसां गृहे। भ्राता ज्येष्ठः समः पित्रा भार्या पुत्र स्वकातनुः।

caṁdralokeśvarī bhāryā duhitāpsarasāṁ gṛhe bhrātā jyeṣṭhaḥ samaḥ pitrā bhāryā putra svakātanuḥ

पत्नी चंद्रलोक की स्वामिनी हैं, पुत्री घर में अप्सराओं के समान हैं। बड़ा भाई पिता के समान है, पत्नी और पुत्र अपना ही शरीर हैं,

श्लोक 319 (padma.1.15.319)

कायस्था दासवर्गाश्च दुहिता कृपणं परम्। तस्मादेतैरधिक्षिप्तः सहेन्नित्यमसंज्वरः।

kāyasthā dāsavargāśca duhitā kṛpaṇaṁ param tasmādetairadhikṣiptaḥ sahennityamasaṁjvaraḥ

घर के लोग और सेवकवर्ग, तथा पुत्री सर्वाधिक करुणा की पात्र हैं। इसलिए इनके द्वारा तिरस्कृत होने पर भी सदा शांत रहकर सहन करे,

श्लोक 320 (padma.1.15.320)

गृहधर्मरतो विद्वान्धर्मनिष्ठो जितक्लमः। नारभेद्बहुकार्याणि धर्मवान्किंचिदारभेत्।

gṛhadharmarato vidvāndharmaniṣṭho jitaklamaḥ nārabhedbahukāryāṇi dharmavānkiṁcidārabhet

गृहधर्म में तत्पर, विद्वान्, धर्मनिष्ठ, थकान को जीतने वाला। धर्मात्मा को अनेक कार्य आरंभ नहीं करने चाहिए, थोड़ा ही आरंभ करे।

श्लोक 321 (padma.1.15.321)

गृहस्थवृत्तयस्तिस्रस्तासां निश्रेयसं परं। परस्परं तथैवाहुश्चातुराश्रम्यमेव च।

gṛhasthavṛttayastisrastāsāṁ niśreyasaṁ paraṁ parasparaṁ tathaivāhuścāturāśramyameva ca

गृहस्थ की शेष तीन वृत्तियों में से उनका परम कल्याणकारी स्वरूप, तथा उनके परस्पर सम्बन्ध और चारों आश्रमों की व्यवस्था भी कही जाती है।

श्लोक 322 (padma.1.15.322)

ये चोक्तानि यमास्तेषां सर्वं कार्यं बुभूषुणा। कुंभधान्यैरुंच्छशिलैः कापोतीं वृत्तिमाश्रितैः।

ye coktāni yamāsteṣāṁ sarvaṁ kāryaṁ bubhūṣuṇā kuṁbhadhānyairuṁcchaśilaiḥ kāpotīṁ vṛttimāśritaiḥ

उनके लिए जो भी नियम कहे गए हैं, उन्नति चाहने वाले को वे सब पालन करने चाहिए - घड़े में संचित अन्न, बीना हुआ अन्न, और कापोती वृत्ति का आश्रय लेने वालों के लिए भी।

श्लोक 323 (padma.1.15.323)

यस्मिंश्चैते वसंत्यर्थास्तद्राष्ट्रमभिवर्धते। पूर्वापरान्दशपरान्पुनाति च पितामहान्।

yasmiṁścaite vasaṁtyarthāstadrāṣṭramabhivardhate pūrvāparāndaśaparānpunāti ca pitāmahān

जिस देश में ऐसे (धर्मपूर्वक अर्जित) धन के धारक निवास करते हैं, वह राष्ट्र समृद्ध होता है; और वह अपने दस पूर्व और उत्तर पितरों को भी पवित्र करता है।

श्लोक 324 (padma.1.15.324)

गृहस्थवृत्तिमप्येतां वर्तयेद्यो गतव्यथः। स चक्रधरलोकानां समानाम्प्राप्नुयाद्गतिम्।

gṛhasthavṛttimapyetāṁ vartayedyo gatavyathaḥ sa cakradharalokānāṁ samānāmprāpnuyādgatim

जो व्यथारहित होकर इस गृहस्थ-वृत्ति का पालन करता है, वह चक्रधारी (विष्णु) के लोकों के समान गति प्राप्त करता है।

श्लोक 325 (padma.1.15.325)

जितेंद्रियाणामथवा गतिरेषा विधीयते। स्वर्गलोको गृहस्थानां प्रतिष्ठा नियतात्मनां।

jiteṁdriyāṇāmathavā gatireṣā vidhīyate svargaloko gṛhasthānāṁ pratiṣṭhā niyatātmanāṁ

अथवा यह इंद्रियविजयी पुरुषों के लिए निर्धारित गति है। स्वर्गलोक ही नियमित आत्मा वाले गृहस्थों का आधार है।

श्लोक 326 (padma.1.15.326)

ब्रह्मणाभिहता श्रेणी ह्येषा यस्याः प्रमुच्यते। द्वितीयां क्रमशः प्राप्य स्वर्गलोके महीयते।

brahmaṇābhihatā śreṇī hyeṣā yasyāḥ pramucyate dvitīyāṁ kramaśaḥ prāpya svargaloke mahīyate

ब्रह्मा द्वारा कही गई यह सीढ़ी है; जो इससे मुक्त होता है, वह क्रमशः दूसरी सीढ़ी को प्राप्त कर स्वर्गलोक में सम्मानित होता है।

श्लोक 327 (padma.1.15.327)

तृतीयामपि वक्ष्यामि वानप्रस्थाश्रमं शृणु। गृहस्थस्तु यदा पश्येद्वलीपलितमात्मनः।

tṛtīyāmapi vakṣyāmi vānaprasthāśramaṁ śṛṇu gṛhasthastu yadā paśyedvalīpalitamātmanaḥ

अब मैं तीसरी अवस्था भी बताऊँगा, वानप्रस्थाश्रम को सुनो। गृहस्थ जब अपने में झुर्रियाँ और सफेद बाल देखे,

श्लोक 328 (padma.1.15.328)

अपत्यस्यैव चापत्यं वनमेव तदाश्रयेत्। गृहस्थव्रतखिन्नानां वानप्रस्थाश्रमौकसां।

apatyasyaiva cāpatyaṁ vanameva tadāśrayet gṛhasthavratakhinnānāṁ vānaprasthāśramaukasāṁ

और अपने ही पुत्रों की संतान को भी देख ले, तभी वह वन का आश्रय ले। हे भीष्म! गृहस्थ-व्रत से थके हुए, वानप्रस्थाश्रम में निवास करने वाले,

श्लोक 329 (padma.1.15.329)

श्रूयतां भीष्म भद्रं ते सर्वलोकाश्रयात्मनां। दीक्षापूर्वं निवृत्तानां पुण्यदेशनिवासिनां।

śrūyatāṁ bhīṣma bhadraṁ te sarvalokāśrayātmanāṁ dīkṣāpūrvaṁ nivṛttānāṁ puṇyadeśanivāsināṁ

हे भीष्म! आपका कल्याण हो, समस्त लोकों के आश्रयस्वरूप, दीक्षापूर्वक निवृत्त होकर पवित्र देशों में निवास करने वाले,

श्लोक 330 (padma.1.15.330)

प्रज्ञाबलयुजां पुंसां सत्यशौचक्षमावतां। तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसन्।

prajñābalayujāṁ puṁsāṁ satyaśaucakṣamāvatāṁ tṛtīyamāyuṣo bhāgaṁ vānaprasthāśrame vasan

प्रज्ञा-बल से युक्त, सत्य-शौच-क्षमा से सम्पन्न पुरुषों के विषय में सुनो, जो आयु के तीसरे भाग में वानप्रस्थाश्रम में निवास करते हुए,

श्लोक 331 (padma.1.15.331)

तानेवाग्नीन्परिचरेद्यजमानो दिवौकसः। नियतो नियताहारो विष्णुभक्तिप्रसक्तिमान्।

tānevāgnīnparicaredyajamāno divaukasaḥ niyato niyatāhāro viṣṇubhaktiprasaktimān

स्वर्गवासियों के लिए यजन करते हुए, वे उन्हीं अग्नियों की सेवा करते हैं - संयमी, नियमित आहार वाले, विष्णुभक्ति में अनुरक्त।

श्लोक 332 (padma.1.15.332)

तदाग्निहोत्रमात्राणि यज्ञांगानि च सर्वशः। अकृष्टं वै व्रीहियवं नीवारं विघसानि च।

tadāgnihotramātrāṇi yajñāṁgāni ca sarvaśaḥ akṛṣṭaṁ vai vrīhiyavaṁ nīvāraṁ vighasāni ca

फिर अग्निहोत्र की मात्राओं और यज्ञ के सभी अंगों के लिए, अकृष्ट (बिना जोते) चावल, जौ, नीवार तथा शेष अन्न से,

श्लोक 333 (padma.1.15.333)

ग्रीष्मे हविष्यं प्रायच्छेत्स माघेष्वपि पंचसु। वानप्रस्थाश्रमेप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः।

grīṣme haviṣyaṁ prāyacchetsa māgheṣvapi paṁcasu vānaprasthāśramepyetāścatasro vṛttayaḥ smṛtāḥ

ग्रीष्म में और माघ आदि पाँच महीनों में भी वे हविष्य प्रदान करते हैं। वानप्रस्थाश्रम में भी ये ही चार वृत्तियाँ मानी गई हैं।

श्लोक 334 (padma.1.15.334)

सद्यः प्रभक्षकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयान्। वार्षिकान्संचयान्केचित्केचिद्द्वादशवार्षिकान्।

sadyaḥ prabhakṣakāḥ kecitkecinmāsikasaṁcayān vārṣikānsaṁcayānkecitkeciddvādaśavārṣikān

कुछ उसी दिन का भोजन करते हैं, कुछ मासिक संचय करते हैं, कुछ वार्षिक संचय करते हैं, और कुछ बारह वर्षों का संचय करते हैं,

श्लोक 335 (padma.1.15.335)

कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव च। अभ्रावकाशा वर्षासु हेमंते जलसंश्रयाः।

kurvantyatithipūjārthaṁ yajñatantrārthameva ca abhrāvakāśā varṣāsu hemaṁte jalasaṁśrayāḥ

अतिथि-सत्कार और यज्ञ-कार्यों के लिए ऐसा करते हैं। वर्षा ऋतु में बादलों के नीचे खुले रहकर, हेमंत में जल में निवास करते हुए,

श्लोक 336 (padma.1.15.336)

ग्रीष्मे पंचाग्नितपसः शरद्यमृतभोजनाः। भूमौ विपरिवर्तंते तिष्ठंति प्रपदैरपि।

grīṣme paṁcāgnitapasaḥ śaradyamṛtabhojanāḥ bhūmau viparivartaṁte tiṣṭhaṁti prapadairapi

ग्रीष्म में पंचाग्नि तप करते हुए, शरद में स्वतः गिरे हुए अन्न से भोजन करते हुए - वे भूमि पर लोटते हैं, और पंजों के बल भी खड़े रहते हैं,

श्लोक 337 (padma.1.15.337)

स्थानासने च वर्तन्ते वसनेष्वपि संस्थिते। दंतोलूखलिनः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे।

sthānāsane ca vartante vasaneṣvapi saṁsthite daṁtolūkhalinaḥ kecidaśmakuṭṭāstathā pare

खड़े या बैठे रहकर स्थिति में रहते हैं, आवरणों से ढके स्थान में भी रहते हैं; कुछ दाँतों को ही ओखली बनाते हैं, अन्य पत्थर से अन्न पीसते हैं।

श्लोक 338 (padma.1.15.338)

शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां क्वचित्। कृष्णपक्षे पिबंत्येके भुंजते च यथागमम्।

śuklapakṣe pibantyeke yavāgūṁ kvathitāṁ kvacit kṛṣṇapakṣe pibaṁtyeke bhuṁjate ca yathāgamam

शुक्ल पक्ष में कुछ कभी उबली हुई जौ की लपसी पीते हैं; कृष्ण पक्ष में कुछ जैसा प्राप्त हो वैसा ही पीते और खाते हैं।

श्लोक 339 (padma.1.15.339)

मूलैरेके फलैरेके जलैरेके दृढव्रताः। वर्त्तयंति यथान्यायं वैखानस धृतव्रताः।

mūlaireke phalaireke jalaireke dṛḍhavratāḥ varttayaṁti yathānyāyaṁ vaikhānasa dhṛtavratāḥ

कुछ मूलों से, कुछ फलों से, कुछ केवल जल से, दृढ़ व्रतधारी होकर यथोचित जीवनयापन करते हैं - वैखानस व्रतधारी अपने व्रत के अनुसार आचरण करते हैं।

श्लोक 340 (padma.1.15.340)

एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनस्विनां। चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणो मतः।

etāścānyāśca vividhā dīkṣāsteṣāṁ manasvināṁ caturthaścaupaniṣado dharmaḥ sādhāraṇo mataḥ

इन मनस्वियों की ये और अन्य विविध प्रकार की दीक्षाएँ हैं। चौथा धर्म, औपनिषदिक धर्म, सबके लिए साधारण माना गया है।

श्लोक 341 (padma.1.15.341)

वानप्रस्थो गृहस्थश्च सततोन्यः प्रवर्त्तते। तस्मिन्नेव युगे तात विप्रैः सर्वार्थदर्शिभिः।

vānaprastho gṛhasthaśca satatonyaḥ pravarttate tasminneva yuge tāta vipraiḥ sarvārthadarśibhiḥ

वानप्रस्थ और गृहस्थ सदा भिन्न-भिन्न मार्गों से आगे बढ़ते हैं। हे तात! उसी युग में, समस्त अर्थों को देखने वाले विप्रों में,

श्लोक 342 (padma.1.15.342)

अगस्त्यश्च सप्तर्षयो मधुच्छंदो गवेषणः। सांकृतिः सदिवो भांडिर्यवप्रोथो ह्यथर्वणः।

agastyaśca saptarṣayo madhucchaṁdo gaveṣaṇaḥ sāṁkṛtiḥ sadivo bhāṁḍiryavaprotho hyatharvaṇaḥ

अगस्त्य और सप्तर्षिगण, मधुच्छंद, गवेषण, सांकृति, सदिव, भांडि, यवप्रोथ, अथर्वण,

श्लोक 343 (padma.1.15.343)

अहोवीर्यस्तथा काम्यः स्थाणुर्मेधातिथिर्बुधः। मनोवाकः शिनीवाकः शून्यपालो कृतव्रणः।

ahovīryastathā kāmyaḥ sthāṇurmedhātithirbudhaḥ manovākaḥ śinīvākaḥ śūnyapālo kṛtavraṇaḥ

अहोवीर्य, काम्य, स्थाणु, मेधातिथि, बुध, मनोवाक, शिनीवाक, शून्यपाल और कृतव्रण -

श्लोक 344 (padma.1.15.344)

एते कर्मसु विद्वांसस्ततः स्वर्गमुपागमन्। एते प्रत्यक्षधर्माणस्तथा यायावरागणाः।

ete karmasu vidvāṁsastataḥ svargamupāgaman ete pratyakṣadharmāṇastathā yāyāvarāgaṇāḥ

ये सब कर्मों में विद्वान् होकर स्वर्ग को प्राप्त हुए। ये प्रत्यक्ष धर्म का साक्षात्कार करने वाले, तथा यायावर मुनिगणों में से,

श्लोक 345 (padma.1.15.345)

ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुण्यदर्शिनाम्। सुरेश्वरं समाराध्य ब्राह्मणा वनमाश्रिताः।

ṛṣīṇāmugratapasāṁ dharmanaipuṇyadarśinām sureśvaraṁ samārādhya brāhmaṇā vanamāśritāḥ

उग्र तपस्वी, धर्म-नैपुण्य के द्रष्टा ऋषि थे; देवाधिदेव की सम्यक् आराधना कर ब्राह्मण वन का आश्रय लेते हैं,

श्लोक 346 (padma.1.15.346)

अपास्योपरता मायां ब्राह्मणा वनमाश्रिताः। अनक्षत्रास्तथा धृष्या दृश्यन्ते प्रोषिता गणाः।

apāsyoparatā māyāṁ brāhmaṇā vanamāśritāḥ anakṣatrāstathā dhṛṣyā dṛśyante proṣitā gaṇāḥ

माया को त्यागकर, उपरत होकर ब्राह्मण वन का आश्रय लेते हैं; बिना किसी चिह्न के, साहसी, वहाँ गए हुए समूह देखे जाते हैं,

श्लोक 347 (padma.1.15.347)

जरया तु परिद्यूना व्याधिना परिपीडिताः। चतुर्थं त्वाश्रमं शेषं वानप्रस्थाश्रमाद्ययुः।

jarayā tu paridyūnā vyādhinā paripīḍitāḥ caturthaṁ tvāśramaṁ śeṣaṁ vānaprasthāśramādyayuḥ

बुढ़ापे से जीर्ण, व्याधि से पीड़ित होकर, वे वानप्रस्थाश्रम से शेष चौथे आश्रम की ओर बढ़ते हैं।

श्लोक 348 (padma.1.15.348)

सद्यस्कारी सुनिर्वाप्य सर्ववेदसदक्षिणाम्। आत्मयाजी सौम्यमतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः।

sadyaskārī sunirvāpya sarvavedasadakṣiṇām ātmayājī saumyamatirātmakrīḍātmasaṁśrayaḥ

सद्यस्कारी होकर, सम्पूर्ण वेद के तुल्य दक्षिणा भलीभाँति देकर, आत्म-यजनकर्ता, सौम्य बुद्धिवाला, आत्म-क्रीड़ा में लीन,

श्लोक 349 (padma.1.15.349)

आत्मन्यग्निं समाधाय त्यक्त्वासर्वपरिग्रहम्। सद्यस्कश्च यजेद्यज्ञानिष्टिं चैवेह सर्वदा।

ātmanyagniṁ samādhāya tyaktvāsarvaparigraham sadyaskaśca yajedyajñāniṣṭiṁ caiveha sarvadā

अपने ही में अग्नि की स्थापना कर, सम्पूर्ण संग्रह त्यागकर, वह सद्यस्क सदा यहाँ यज्ञ और इष्टि का सम्पादन (आंतरिक रूप से) करता रहे।

श्लोक 350 (padma.1.15.350)

सदैव याजिनां यज्ञानात्मनीज्या प्रवर्त्तते। त्रीनेवाग्नींस्त्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्मना क्षणात्।

sadaiva yājināṁ yajñānātmanījyā pravarttate trīnevāgnīṁstyajetsamyagātmanyevātmanā kṣaṇāt

ऐसे यजनकर्ताओं के लिए यज्ञ सदा आत्म-पूजा के रूप में ही प्रवृत्त होता है। वह तीनों अग्नियों को भली-भाँति, अपने द्वारा ही, क्षणभर में आत्मा में विलीन कर दे।

श्लोक 351 (padma.1.15.351)

प्राप्नुयाद्येन वा यच्च तत्प्राश्नीयादकुत्सयन्। केशलोमनखान्न्यस्येद्वानप्रस्थाश्रमे रतः।

prāpnuyādyena vā yacca tatprāśnīyādakutsayan keśalomanakhānnyasyedvānaprasthāśrame rataḥ

जो कुछ और जिस भी तरह प्राप्त हो, उसी को बिना घृणा किए खा ले। वानप्रस्थाश्रम में रत रहने वाला अपने केश, रोम और नाखून त्याग दे,

श्लोक 352 (padma.1.15.352)

आश्रमादाश्रमं सद्यः पूतो गच्छति कर्मभिः। अभयं सर्वभूतेभ्यो यो दत्वा प्रव्रजेद्द्विजः।

āśramādāśramaṁ sadyaḥ pūto gacchati karmabhiḥ abhayaṁ sarvabhūtebhyo yo datvā pravrajeddvijaḥ

और इस प्रकार अपने कर्मों से शुद्ध होकर वह एक आश्रम से दूसरे आश्रम में तुरंत चला जाता है। जो द्विज समस्त प्राणियों को अभयदान देकर प्रव्रज्या ग्रहण करता है,

श्लोक 353 (padma.1.15.353)

लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानंत्यमश्नुते। सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र चरन्तुमीहते।

lokāstejomayāstasya pretya cānaṁtyamaśnute suśīlavṛtto vyapanītakalmaṣo na ceha nāmutra carantumīhate

उसके लोक मरणोपरांत तेजोमय बन जाते हैं, और वह अनंतता को प्राप्त करता है। सदाचारी, दोषरहित, वह न यहाँ न परलोक में किसी और वस्तु की कामना करता है,

श्लोक 354 (padma.1.15.354)

अरोषमोहो गतसंधिविग्रहः स चेदुदासीनवदात्मचिंतया। यमेषु चैवान्यगतेषु न व्यथः स्वशास्त्रशून्यो हृदिनात्मविभ्रमः।

aroṣamoho gatasaṁdhivigrahaḥ sa cedudāsīnavadātmaciṁtayā yameṣu caivānyagateṣu na vyathaḥ svaśāstraśūnyo hṛdinātmavibhramaḥ

क्रोध और मोह से रहित, संधि-विग्रह से परे, मानो उदासीन के समान आत्म-चिंतन में लीन; यमों में और अन्य मार्गों में स्थित लोगों के प्रति भी अव्यथित, बिना शास्त्र के आग्रह के, हृदय में आत्म-भ्रम रहित -

श्लोक 355 (padma.1.15.355)

भवेद्यथेष्टागतिरात्मयाजिनी निस्संशये धर्मपरे जितेन्द्रिये। अतःपरं श्रेष्ठमतीवसद्गुणैरधिष्ठितं त्रीनतिवर्त्य चाश्रमान्।

bhavedyatheṣṭāgatirātmayājinī nissaṁśaye dharmapare jitendriye ataḥparaṁ śreṣṭhamatīvasadguṇairadhiṣṭhitaṁ trīnativartya cāśramān

आत्म-यजनकर्ता की गति इच्छानुसार होती है, यदि वह संदेहरहित, धर्मपरायण, इंद्रियविजयी हो। इससे आगे, उत्कृष्ट सद्गुणों से युक्त एक श्रेष्ठतर स्थिति है, जो तीनों आश्रमों को लाँघकर प्राप्त होती है -

श्लोक 356 (padma.1.15.356)

चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्। प्राप्य संस्कारमेताभ्यामाश्रमाभ्यां ततः परम्।

caturthamuktaṁ paramāśramaṁ śṛṇu prakīrtyamānaṁ paramaṁ parāyaṇam prāpya saṁskārametābhyāmāśramābhyāṁ tataḥ param

उस परम आश्रम को, जिसे चौथा कहा गया है, सुनो, जो सर्वोच्च शरण के रूप में वर्णित है। इन दो पूर्ववर्ती आश्रमों के द्वारा संस्कार प्राप्त कर, उससे भी आगे,

श्लोक 357 (padma.1.15.357)

यत्कार्यं परमात्मार्थं तत्त्वमेकमनाः शृणु। काषायं धारयित्वा तु श्रेणीस्थानेषु च त्रिषु।

yatkāryaṁ paramātmārthaṁ tattvamekamanāḥ śṛṇu kāṣāyaṁ dhārayitvā tu śreṇīsthāneṣu ca triṣu

परमात्मा के हित के लिए जो कर्तव्य है, वह तत्त्व एकाग्रचित्त होकर सुनो। गेरुआ वस्त्र धारण कर, और तीनों आश्रम-स्थितियों को पार कर,

श्लोक 358 (padma.1.15.358)

यो व्रजेच्च परं स्थानं पारिव्राज्यमनुत्तमम्। तद्भावनेन संन्यस्य वर्तनं श्रूयतां तथा।

yo vrajecca paraṁ sthānaṁ pārivrājyamanuttamam tadbhāvanena saṁnyasya vartanaṁ śrūyatāṁ tathā

जो उस परम स्थान, अनुपम परिव्राज्य-पद की ओर जाता है, उस भावना के साथ संन्यास लेकर - उसका आचरण भी इसी प्रकार सुना जाए।

श्लोक 359 (padma.1.15.359)

एक एव चरेद्धर्मं सिध्यर्थमसहायवान्। एकश्चरति यः पश्यन्न जहाति न हीयते।

eka eva careddharmaṁ sidhyarthamasahāyavān ekaścarati yaḥ paśyanna jahāti na hīyate

वह सिद्धि के लिए अकेला ही, बिना किसी सहायक के, धर्म का आचरण करे। जो अकेला (सत्य को) देखते हुए विचरता है, वह न त्यागता है, न क्षीण होता है।

श्लोक 360 (padma.1.15.360)

अनग्निरनिकेतस्तु ग्रामं भिक्षार्थमाश्रयेत्। अश्वस्तनविधानः स्यान्मुनिर्भावसमन्वितः।

anagniraniketastu grāmaṁ bhikṣārthamāśrayet aśvastanavidhānaḥ syānmunirbhāvasamanvitaḥ

अग्निरहित, आवासरहित, वह भिक्षा के लिए ही ग्राम का आश्रय ले। वह मुनि, कल के लिए संग्रह न करते हुए, भावसम्पन्न रहे,

श्लोक 361 (padma.1.15.361)

लघ्वाशी नियताहारः सकृदन्नं निषेवयेत्। कपालं वृक्षमूलानि कुचेलमसहायता।

laghvāśī niyatāhāraḥ sakṛdannaṁ niṣevayet kapālaṁ vṛkṣamūlāni kucelamasahāyatā

अल्पाहारी, नियमित भोजन वाला, दिन में एक ही बार अन्न ग्रहण करे। भिक्षापात्र, वृक्षों की जड़ों में निवास, फटे-पुराने वस्त्र, तथा किसी साथी का न होना -

श्लोक 362 (padma.1.15.362)

उपेक्षा सर्वभूतानामेतावद्भिक्षु लक्षणम्। यस्मिन्वाचः प्रविशंति कूपे प्राप्ता मृता इव।

upekṣā sarvabhūtānāmetāvadbhikṣu lakṣaṇam yasminvācaḥ praviśaṁti kūpe prāptā mṛtā iva

और समस्त प्राणियों के प्रति उपेक्षा-भाव - यही भिक्षु के लक्षण हैं। जिसमें वचन इस प्रकार प्रवेश करते हैं जैसे किसी कुएँ में गिरकर मानो मर गए हों,

श्लोक 363 (padma.1.15.363)

न वक्तारं पुनर्यांति स कैवल्याश्रमे वसेत्। नैव पश्येन्न शृणुयादवाच्यं जातु कस्यचित्।

na vaktāraṁ punaryāṁti sa kaivalyāśrame vaset naiva paśyenna śṛṇuyādavācyaṁ jātu kasyacit

और फिर बोलने वाले के पास कभी नहीं लौटते, वह कैवल्य-आश्रम में निवास करता है। वह कभी किसी के विषय में अकथनीय बात न देखे, न सुने,

श्लोक 364 (padma.1.15.364)

ब्राह्मणानां विशेषेण नैतद्भूयात्कथंचन। यद्ब्राह्मणस्यानुकूलं तदेव सततं वदेत्।

brāhmaṇānāṁ viśeṣeṇa naitadbhūyātkathaṁcana yadbrāhmaṇasyānukūlaṁ tadeva satataṁ vadet

विशेषतः ब्राह्मणों के विषय में यह कभी न हो। जो ब्राह्मण के अनुकूल हो, वही सदा बोले।

श्लोक 365 (padma.1.15.365)

तूष्णीमासीत निंदायां कुर्वन्भैषज्यमात्मनः। येन पूर्णमिवाकाशं भवत्येकेन सर्वदा।

tūṣṇīmāsīta niṁdāyāṁ kurvanbhaiṣajyamātmanaḥ yena pūrṇamivākāśaṁ bhavatyekena sarvadā

निंदा होने पर मौन धारण करे, इसे अपना औषध बनाते हुए। जिससे मानो सर्वदा आकाश के समान वह एकाकी होते हुए भी पूर्ण बना रहता है,

श्लोक 366 (padma.1.15.366)

शून्यं येन समाकीर्णं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।

śūnyaṁ yena samākīrṇaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ

और जिससे शून्य भी परिपूर्ण-सा प्रतीत होता है, उसे देवता 'ब्राह्मण' मानते हैं।

श्लोक 367 (padma.1.15.367)

येनकेन चिदाछिन्नो येनकेन चिदाशितः। यत्र क्वचन शायी च तं देवा ब्राह्मणं विदुः।

yenakena cidāchinno yenakena cidāśitaḥ yatra kvacana śāyī ca taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ

जो कुछ भी वस्त्र से ढका हो, जो कुछ भी खाया गया हो, और जहाँ कहीं भी सोया गया हो - उसे देवता 'ब्राह्मण' मानते हैं।

श्लोक 368 (padma.1.15.368)

अहेरिव जनाद्भीतः सुहृदो नरकादिव। कृपणादिव नारीभ्यस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः।

aheriva janādbhītaḥ suhṛdo narakādiva kṛpaṇādiva nārībhyastaṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ

जो लोगों से सर्प के समान डरता है, मित्रों से नरक के समान डरता है, स्त्रियों से कृपण के समान डरता है - उसे देवता 'ब्राह्मण' मानते हैं।

श्लोक 369 (padma.1.15.369)

न हृष्येत विषीदेत मानितो मानितस्तथा। सर्वभूतेष्वभयदस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः।

na hṛṣyeta viṣīdeta mānito mānitastathā sarvabhūteṣvabhayadastaṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ

जो सम्मानित होने पर हर्षित नहीं होता, अपमानित होने पर विषाद नहीं करता, और समस्त प्राणियों को अभय देता है - उसे देवता 'ब्राह्मण' मानते हैं।

श्लोक 370 (padma.1.15.370)

नाभिनंदेत मरणं नाभिनंदेत जीवितम्। कालमेव निरीक्षेत निर्देशं कृषको यथा।

nābhinaṁdeta maraṇaṁ nābhinaṁdeta jīvitam kālameva nirīkṣeta nirdeśaṁ kṛṣako yathā

जो मृत्यु का स्वागत नहीं करता, जीवन का भी स्वागत नहीं करता, बल्कि किसान की भाँति उचित काल की ही प्रतीक्षा करता है -

श्लोक 371 (padma.1.15.371)

अनभ्याहतचित्तश्च दांतश्चाहतधीस्तथा। विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नरो गच्छेत्ततो दिवम्।

anabhyāhatacittaśca dāṁtaścāhatadhīstathā vimuktaḥ sarvapāpebhyo naro gacchettato divam

अविचलित चित्त वाला, संयमी, अखंडित बुद्धि वाला - ऐसा समस्त पापों से मुक्त मनुष्य फिर स्वर्ग को जाता है।

श्लोक 372 (padma.1.15.372)

अभयं सर्वभूतेभ्यो भूतानामभयं यतः। तस्य देहविमुक्तस्य भयं नास्ति कुतश्चन।

abhayaṁ sarvabhūtebhyo bhūtānāmabhayaṁ yataḥ tasya dehavimuktasya bhayaṁ nāsti kutaścana

समस्त प्राणियों को अभयदान देने वाले, तथा प्राणियों से भी अभय पाने वाले उस देहमुक्त पुरुष को कहीं से भी कोई भय नहीं रहता।

श्लोक 373 (padma.1.15.373)

यथा नागपदेऽन्यानि पदानि पदगामिनाम्। सर्वाण्येवावलीयंते तथा ज्ञानानि चेतसि।

yathā nāgapade'nyāni padāni padagāminām sarvāṇyevāvalīyaṁte tathā jñānāni cetasi

जैसे हाथी के पदचिह्न में चलने वाले अन्य सभी प्राणियों के पदचिह्न समा जाते हैं, वैसे ही समस्त ज्ञान चित्त में विलीन हो जाते हैं।

श्लोक 374 (padma.1.15.374)

एवं सर्वमहिंसायां धर्मोऽर्थश्च महीयते। मृतः स नित्यं भवति यो हिंसां प्रतिपद्यते।

evaṁ sarvamahiṁsāyāṁ dharmo'rthaśca mahīyate mṛtaḥ sa nityaṁ bhavati yo hiṁsāṁ pratipadyate

इस प्रकार अहिंसा में ही सम्पूर्ण धर्म और अर्थ प्रतिष्ठित होते हैं। जो हिंसा का सहारा लेता है, वह सदा के लिए मृत के समान है।

श्लोक 375 (padma.1.15.375)

अहिंसकस्ततः सम्यग्धृतिमान्नियतेंद्रियः। शरण्यस्सर्वभूतानां गतिमाप्नोत्यनुत्तमाम्।

ahiṁsakastataḥ samyagdhṛtimānniyateṁdriyaḥ śaraṇyassarvabhūtānāṁ gatimāpnotyanuttamām

अहिंसक, धैर्यवान्, संयमी, समस्त प्राणियों का आश्रयस्थल बनकर, अंततः सर्वोत्तम गति प्राप्त करता है।

श्लोक 376 (padma.1.15.376)

एवं प्रज्ञानतृप्तस्य निर्भयस्य मनीषिणः। न मृत्युरधिकोभावः सोमृतत्वं च गच्छति।

evaṁ prajñānatṛptasya nirbhayasya manīṣiṇaḥ na mṛtyuradhikobhāvaḥ somṛtatvaṁ ca gacchati

इस प्रकार सच्चे ज्ञान से तृप्त, निर्भय, बुद्धिमान् पुरुष के लिए मृत्यु कोई अतिरिक्त अवस्था नहीं रह जाती - वह अमरत्व को ही प्राप्त हो जाता है।

श्लोक 377 (padma.1.15.377)

विमुक्तः सर्वसंगेभ्यो मुनिराकाशवत्स्थितः। विष्णुप्रियकरः शांतस्तं देवा ब्राह्मणं विदुः।

vimuktaḥ sarvasaṁgebhyo munirākāśavatsthitaḥ viṣṇupriyakaraḥ śāṁtastaṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ

समस्त आसक्तियों से मुक्त, आकाश के समान स्थिर मुनि, विष्णु को प्रिय करने वाला, शांत - उसे देवता 'ब्राह्मण' मानते हैं।

श्लोक 378 (padma.1.15.378)

जीवितं यस्य धर्मार्थं धर्मोरत्यर्थमेव च। अहोरात्रादि पुण्यार्थं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।

jīvitaṁ yasya dharmārthaṁ dharmoratyarthameva ca ahorātrādi puṇyārthaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ

जिसका जीवन धर्म के लिए है, और धर्म स्वयं में ही पूर्ण साध्य है; जिसका दिन-रात पुण्य के लिए ही व्यतीत होता है - उसे देवता 'ब्राह्मण' मानते हैं।

श्लोक 379 (padma.1.15.379)

निवारितसमारंभं निर्नमस्कारमस्तुतिम्। अक्षीणं क्षीणकर्माणं तं देवा ब्राह्मणं विदुः।

nivāritasamāraṁbhaṁ nirnamaskāramastutim akṣīṇaṁ kṣīṇakarmāṇaṁ taṁ devā brāhmaṇaṁ viduḥ

जिसने नए कार्य आरंभ करना छोड़ दिया है, जो न प्रणाम चाहता है न स्तुति; अक्षीण होते हुए भी जिसके कर्म क्षीण हो चुके हैं - उसे देवता 'ब्राह्मण' मानते हैं।

श्लोक 380 (padma.1.15.380)

सर्वाणि भूतानि सुखं रमंते सर्वाणि दुःखानि भृशं भवंति। तेषां भवोत्पादनजातखेदः कुर्यात्तु कर्माणि च श्रद्दधानः।

sarvāṇi bhūtāni sukhaṁ ramaṁte sarvāṇi duḥkhāni bhṛśaṁ bhavaṁti teṣāṁ bhavotpādanajātakhedaḥ kuryāttu karmāṇi ca śraddadhānaḥ

समस्त प्राणी सुख में रमण करते हैं, और समस्त प्राणी दुःखों से अत्यंत ग्रस्त भी होते हैं। उनके जन्म-उत्पत्ति से उत्पन्न खेद को जानते हुए भी, श्रद्धावान् पुरुष को कर्म करने चाहिए,

श्लोक 381 (padma.1.15.381)

दानं हि भूताभयदक्षिणायाः सर्वाणि दानान्यधितिष्ठतीह। तीक्ष्णे तनुं यः प्रथमं जुहोति सोनंतमाप्नोत्यभयं प्रजाभ्यः।

dānaṁ hi bhūtābhayadakṣiṇāyāḥ sarvāṇi dānānyadhitiṣṭhatīha tīkṣṇe tanuṁ yaḥ prathamaṁ juhoti sonaṁtamāpnotyabhayaṁ prajābhyaḥ

क्योंकि प्राणियों को अभयदान की दक्षिणा ही यहाँ समस्त दानों में श्रेष्ठ है। जो पहले अपने शरीर को तीक्ष्ण अग्नि में हवन करता है, वह प्रजाओं के लिए अनंत अभय प्राप्त करता है।

श्लोक 382 (padma.1.15.382)

उत्तानमास्येन हविर्जुहोति अनंतमाप्नोत्यभितः प्रतिष्ठाम्। तस्यांगसंगादभिनिष्कृतं च वैश्वानरं सर्वमिदं प्रपेदे।

uttānamāsyena havirjuhoti anaṁtamāpnotyabhitaḥ pratiṣṭhām tasyāṁgasaṁgādabhiniṣkṛtaṁ ca vaiśvānaraṁ sarvamidaṁ prapede

जो मुख ऊपर उठाकर हविष्य का हवन करता है, वह चारों ओर अनंत प्रतिष्ठा प्राप्त करता है। उसके अंगों के संसर्ग से शुद्ध हुआ यह सम्पूर्ण जगत् वैश्वानर अग्नि को प्राप्त हो जाता है।

श्लोक 383 (padma.1.15.383)

प्रादेशमात्रं हृदभिस्रुतं यत्तस्मिन्प्राणेनात्मयाजी जुहोति। तस्याग्निहोत्रे हुतमात्मसंस्थं सर्वेषु लोकेषु सदैव तेषु।

prādeśamātraṁ hṛdabhisrutaṁ yattasminprāṇenātmayājī juhoti tasyāgnihotre hutamātmasaṁsthaṁ sarveṣu lokeṣu sadaiva teṣu

जो हृदय से प्रादेश-मात्र (बित्ते भर) प्रवाहित होता है, उसमें आत्म-यजनकर्ता अपने प्राण द्वारा हवन करता है। उसके अग्निहोत्र में हुत, आत्मा में स्थित वह आहुति, सदैव उन समस्त लोकों में पहुँच जाती है।

श्लोक 384 (padma.1.15.384)

देवं विधातुं त्रिवृतं सुवर्णं ये वै विदुस्तं परमार्थभूतम्। ते सर्वभूतेषु महीयमाना देवाः समर्था अमृतं व्रजंति।

devaṁ vidhātuṁ trivṛtaṁ suvarṇaṁ ye vai vidustaṁ paramārthabhūtam te sarvabhūteṣu mahīyamānā devāḥ samarthā amṛtaṁ vrajaṁti

जो लोग उस विधाता, त्रिविध, स्वर्णिम, परमार्थस्वरूप देव को सचमुच जानते हैं, वे समस्त प्राणियों में सम्मानित समर्थ देवता बनकर अमृतत्व को प्राप्त करते हैं।

श्लोक 385 (padma.1.15.385)

वेदांश्च वेद्यं च विधिं च कृत्स्नमथो निरुक्तं परमार्थतां च। सर्वं शरीरात्मनि यः प्रवेद तस्याभिसर्वे प्रचरंति नित्यम्।

vedāṁśca vedyaṁ ca vidhiṁ ca kṛtsnamatho niruktaṁ paramārthatāṁ ca sarvaṁ śarīrātmani yaḥ praveda tasyābhisarve pracaraṁti nityam

जो अपने ही शरीर-आत्मा में वेदों को, वेद्य को, सम्पूर्ण विधि को, निरुक्त को, तथा परमार्थ-तत्त्व को जान लेता है, उसकी ओर समस्त प्राणी सदा उन्मुख रहते हैं।

श्लोक 386 (padma.1.15.386)

भूमावसक्तं दिवि चाप्रमेयं हिरण्मयं तं च समंडलांते। प्रदक्षिणं दक्षिणमंतरिक्षे यो वेदनाप्यात्मनि दीप्तरश्मिः।

bhūmāvasaktaṁ divi cāprameyaṁ hiraṇmayaṁ taṁ ca samaṁḍalāṁte pradakṣiṇaṁ dakṣiṇamaṁtarikṣe yo vedanāpyātmani dīptaraśmiḥ

जो पृथ्वी से संलग्न किन्तु आकाश में अप्रमेय, स्वर्णमय उस देव को अपने ही भीतर, अपने मंडल के छोर पर, अंतरिक्ष में दक्षिण की ओर प्रदक्षिणा करते हुए, देदीप्यमान किरणों वाला जानता है -

श्लोक 387 (padma.1.15.387)

आवर्तमानं च विवर्तमानं षण्नेमि यद्द्वादशारं त्रिपर्व। यस्येदमास्यं परिपाति विश्वं तत्कालचक्रं निहितं गुहायाम्।

āvartamānaṁ ca vivartamānaṁ ṣaṇnemi yaddvādaśāraṁ triparva yasyedamāsyaṁ paripāti viśvaṁ tatkālacakraṁ nihitaṁ guhāyām

उस काल-चक्र को, जो घूमता और पुनः घूमता है, छह नेमियों वाला, बारह अरों वाला, तीन पर्वों वाला - जिसका यह मुख सम्पूर्ण विश्व की रक्षा करता है, हृदय-गुहा में स्थापित है।

श्लोक 388 (padma.1.15.388)

यतः प्रसादं जगतः शरीरं सर्वांश्च लोकानधिगच्छतीह। तस्मिन्हि संतर्पयतीह देवान्स वै विमुक्तो भवतीह नित्यम्।

yataḥ prasādaṁ jagataḥ śarīraṁ sarvāṁśca lokānadhigacchatīha tasminhi saṁtarpayatīha devānsa vai vimukto bhavatīha nityam

जिसकी कृपा से जगत् का यह शरीर और समस्त लोक प्राप्त होते हैं, उसी में देवताओं को तृप्त करने वाला पुरुष यहीं सदा के लिए विमुक्त हो जाता है।

श्लोक 389 (padma.1.15.389)

तेजोमयो नित्यमतः पुराणो लोके भवत्यर्थभयादुपैति। भूतानि यस्मान्नभयं व्रजंति भूतेभ्यो यो नो द्विजते कदाचित्।

tejomayo nityamataḥ purāṇo loke bhavatyarthabhayādupaiti bhūtāni yasmānnabhayaṁ vrajaṁti bhūtebhyo yo no dvijate kadācit

सदा तेजोमय, इसी कारण पुरातन, वह संसार में स्थित होकर भय से मुक्त होकर अपने लक्ष्य को प्राप्त करता है। जिससे प्राणियों को कोई भय नहीं होता, और जो स्वयं भी किसी प्राणी से कभी विचलित नहीं होता,

श्लोक 390 (padma.1.15.390)

अगर्हणीयो न च गर्हतेन्यान्स वै विप्रः प्रवरं स्वात्मनीक्षेत्। विनीतमोहोप्यपनीतकल्मषो न चेह नामुत्र च योर्थमृच्छति।

agarhaṇīyo na ca garhatenyānsa vai vipraḥ pravaraṁ svātmanīkṣet vinītamohopyapanītakalmaṣo na ceha nāmutra ca yorthamṛcchati

निंदा के अयोग्य, और स्वयं किसी अन्य की निंदा न करने वाला, वह विप्र अपने ही आत्मा में परम तत्त्व को देखता है। मोह से मुक्त और दोषरहित होकर भी वह न इस लोक में, न परलोक में किसी और अर्थ की खोज करता है।

श्लोक 391 (padma.1.15.391)

अरोषमोहः समलोष्टकांचनः प्रहीणशोको गतसंधिविग्रहः। अपेतनिंदास्तुतिरप्रियाप्रियश्चरन्नुदासीनवदेव भिक्षुः।

aroṣamohaḥ samaloṣṭakāṁcanaḥ prahīṇaśoko gatasaṁdhivigrahaḥ apetaniṁdāstutirapriyāpriyaścarannudāsīnavadeva bhikṣuḥ

क्रोध और मोह से रहित, मिट्टी के ढेले और स्वर्ण को समान मानने वाला, शोक से पूर्णतः मुक्त, संधि-विग्रह से परे, निंदा-स्तुति से अतीत, प्रिय-अप्रिय से परे - ऐसा भिक्षु मानो उदासीन के समान ही विचरण करता है।

अध्याय 14अध्याय-सूचीअध्याय 16