सृष्टि खण्ड · अध्याय 23
वेश्याव्रत-कथन एवं कल्याणी-द्वादशी
श्लोक 1 (padma.1.23.1)
भीष्म उवाच। वैष्णवा ये तु वै धर्मा यान्रुद्रः प्रोक्तवानिह। तान्मे कथय विप्रेंद्र कीदृशास्ते फलं तु किम्।
bhīṣma uvāca vaiṣṇavā ye tu vai dharmā yānrudraḥ proktavāniha tānme kathaya vipreṁdra kīdṛśāste phalaṁ tu kim
भीष्म ने कहा — हे विप्रेंद्र, रुद्र ने यहाँ जो वैष्णव धर्म कहे हैं, वे मुझे बताइए — वे कैसे हैं और उनका फल क्या है?
श्लोक 2 (padma.1.23.2)
पुलस्त्य उवाच। पुरा रथन्तरे कल्पे परिपृष्टो महात्मना। मन्दरस्थो महादेवः पिनाकी ब्रह्मणा स्वयम्।
pulastya uvāca purā rathantare kalpe paripṛṣṭo mahātmanā mandarastho mahādevaḥ pinākī brahmaṇā svayam
पुलस्त्य ने कहा — प्राचीन काल में रथंतर कल्प में, मंदराचल पर स्थित पिनाकधारी महादेव से ब्रह्मा ने स्वयं पूछा—
श्लोक 3 (padma.1.23.3)
कथमारोग्यमैश्वर्यमनंतममरेश्वर। अल्पेन तपसा देव भवेन्मोक्षः सदा नृणां।
kathamārogyamaiśvaryamanaṁtamamareśvara alpena tapasā deva bhavenmokṣaḥ sadā nṛṇāṁ
'हे अमरेश्वर, अल्प तप से मनुष्यों को सदा आरोग्य, अनंत ऐश्वर्य और मोक्ष कैसे प्राप्त हो?'
श्लोक 4 (padma.1.23.4)
किं तज्ज्ञानं महादेव त्वत्प्रसादादधोक्षज। अल्पकेनापि तपसा महाफलमिहोच्यते।
kiṁ tajjñānaṁ mahādeva tvatprasādādadhokṣaja alpakenāpi tapasā mahāphalamihocyate
'हे महादेव, हे अधोक्षज, वह कौन-सा ज्ञान है जिससे आपकी कृपा से अल्प तप में भी महान फल कहा गया है?'
श्लोक 5 (padma.1.23.5)
इति पृष्टस्स विश्वात्मा ब्रह्मणा लोकभावनः। उमापतिरुवाचेदं मनसः प्रीतिकारकम्।
iti pṛṣṭassa viśvātmā brahmaṇā lokabhāvanaḥ umāpatiruvācedaṁ manasaḥ prītikārakam
इस प्रकार लोकों के रचयिता ब्रह्मा द्वारा पूछे जाने पर, विश्वात्मा उमापति ने मन को प्रसन्न करने वाला यह वचन कहा।
श्लोक 6 (padma.1.23.6)
ईश्वर उवाच। अस्माद्रथंतरात्कल्पाद्भूयो विञ्शतिमो यदा। वाराहो भविता कल्पस्तदा मन्वन्तरे शुभे।
īśvara uvāca asmādrathaṁtarātkalpādbhūyo viñśatimo yadā vārāho bhavitā kalpastadā manvantare śubhe
ईश्वर ने कहा — इस रथंतर कल्प से जब बीसवाँ कल्प, वाराह कल्प, उस शुभ मन्वंतर में होगा—
श्लोक 7 (padma.1.23.7)
वैवस्वताख्ये सम्प्राप्ते सप्तमे सप्तलोकधृक्। द्वापराख्यंयुगं तस्मिन्सप्तविंशतिमं यदा।
vaivasvatākhye samprāpte saptame saptalokadhṛk dvāparākhyaṁyugaṁ tasminsaptaviṁśatimaṁ yadā
—हे सप्तलोकधारक, वैवस्वत नामक सातवें मन्वंतर के प्राप्त होने पर, उसमें जब सत्ताईसवाँ द्वापर युग होगा—
श्लोक 8 (padma.1.23.8)
तस्यां ते तु महातेजा वासुदेवो जनार्दनः। भारावतरणार्थाय त्रिधा विष्णुर्भविष्यति।
tasyāṁ te tu mahātejā vāsudevo janārdanaḥ bhārāvataraṇārthāya tridhā viṣṇurbhaviṣyati
—तब उस समय महातेजस्वी वासुदेव जनार्दन, पृथ्वी का भार उतारने हेतु विष्णु तीन रूपों में प्रकट होंगे।
श्लोक 9 (padma.1.23.9)
द्वैपायन ऋषिस्तत्र रौहिणेयोथ केशवः। कंसारिः केशिमथनः केशवः क्लेशनाशनः।
dvaipāyana ṛṣistatra rauhiṇeyotha keśavaḥ kaṁsāriḥ keśimathanaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ
वहाँ द्वैपायन ऋषि, फिर रोहिणीपुत्र, और केशव — कंस के शत्रु, केशी के संहारक, क्लेशनाशक केशव।
श्लोक 10 (padma.1.23.10)
पुरीं द्वारवतीं नाम साम्प्रतं या कुशस्थली। दिव्यानुभावसंयुक्तामधिवासाय शार्ङ्गिणः।
purīṁ dvāravatīṁ nāma sāmprataṁ yā kuśasthalī divyānubhāvasaṁyuktāmadhivāsāya śārṅgiṇaḥ
द्वारवती नामक पुरी, जो अभी कुशस्थली है, दिव्य प्रभाव से युक्त, शार्ङ्गधारी विष्णु के निवास हेतु—
श्लोक 11 (padma.1.23.11)
त्वष्टा तदाज्ञया ब्रह्मन्करिष्यति जगत्पतेः। तस्यां कदाचिदासीनः सभायां सोऽमितद्युतिः।
tvaṣṭā tadājñayā brahmankariṣyati jagatpateḥ tasyāṁ kadācidāsīnaḥ sabhāyāṁ so'mitadyutiḥ
—हे ब्रह्मन्, जगत्पति की आज्ञा से त्वष्टा उसे बनाएँगे। एक बार वहाँ सभा में बैठे हुए वे अमित तेजस्वी—
श्लोक 12 (padma.1.23.12)
भार्याभिर्वृष्णिविद्वद्भिभूरिभिर्भूरिदक्षिणैः। कुरुभिर्देवगन्धर्वैरन्वितः कैटभार्दनः।
bhāryābhirvṛṣṇividvadbhibhūribhirbhūridakṣiṇaiḥ kurubhirdevagandharvairanvitaḥ kaiṭabhārdanaḥ
—वृष्णिवंश के विद्वान महाभाग्यशाली भार्याओं, कुरुओं, तथा देव-गंधर्वों से घिरे हुए, कैटभासुर के संहारक—
श्लोक 13 (padma.1.23.13)
प्रवृत्तासु पुराणासु धर्मसम्बन्धधिनीषु च। कथासु भीमसेनेन परिपृष्टः प्रतापवान्।
pravṛttāsu purāṇāsu dharmasambandhadhinīṣu ca kathāsu bhīmasenena paripṛṣṭaḥ pratāpavān
—धर्मसंबंधी पुराण-कथाओं के चलते हुए, प्रतापी भीमसेन ने प्रश्न किया।
श्लोक 14 (padma.1.23.14)
त्वया पृष्टस्य धर्मस्य वक्ष्यत्यस्य च भेददृक्। भविता स तदा ब्रह्मन्कर्ता चैव वृकोदरः।
tvayā pṛṣṭasya dharmasya vakṣyatyasya ca bhedadṛk bhavitā sa tadā brahmankartā caiva vṛkodaraḥ
[कृष्ण कहेंगे:] 'तुमने जो धर्म पूछा है, उसके भेद मैं कहूँगा; और हे ब्रह्मन्, उस समय वृकोदर ही इसके आचरणकर्ता होंगे।'
श्लोक 15 (padma.1.23.15)
प्रवर्तकोऽस्य धर्मस्य पाण्डुसूनुर्महाबलः। यस्य तीक्ष्णो वृको नाम जठरे हव्यवाहनः।
pravartako'sya dharmasya pāṇḍusūnurmahābalaḥ yasya tīkṣṇo vṛko nāma jaṭhare havyavāhanaḥ
पांडुपुत्र महाबली इस धर्म के प्रवर्तक होंगे — जिनके उदर में तीक्ष्ण हव्यवाहन (अग्नि) 'वृक' नाम से विराजमान है।
श्लोक 16 (padma.1.23.16)
सम्भाष्यते स धर्मात्मा तेन चासौ वृकोदरः। अतीव स्वादशीलश्च नागायुत बलो महान्।
sambhāṣyate sa dharmātmā tena cāsau vṛkodaraḥ atīva svādaśīlaśca nāgāyuta balo mahān
इसी कारण वह धर्मात्मा वृकोदर कहलाता है; वह अत्यंत भोजनप्रिय और दस हजार हाथियों के बल वाला महान है।
श्लोक 17 (padma.1.23.17)
धार्मिकस्याप्यशक्तस्य तीव्राग्नित्वादुपोषणे। इदं व्रतमशेषाणां व्रतानामधिकं यतः।
dhārmikasyāpyaśaktasya tīvrāgnitvādupoṣaṇe idaṁ vratamaśeṣāṇāṁ vratānāmadhikaṁ yataḥ
धार्मिक होते हुए भी तीव्र जठराग्नि के कारण उपवास में असमर्थ के लिए, यह व्रत सभी व्रतों में श्रेष्ठ है।
श्लोक 18 (padma.1.23.18)
कथयिष्यति विश्वात्मा वासुदेवो जगद्गुरुः। अशेषयज्ञफलदमशेषाघविनाशनम्।।
kathayiṣyati viśvātmā vāsudevo jagadguruḥ aśeṣayajñaphaladamaśeṣāghavināśanam
जगद्गुरु विश्वात्मा वासुदेव इसे कहेंगे — समस्त यज्ञों का फल देने वाला, समस्त पापों का नाश करने वाला।
श्लोक 19 (padma.1.23.19)
अशेषदुष्टशमनमशेषसुरपूजितम्। पवित्राणां पवित्रं यन्मगलानां च मङ्गलम्। भविष्यं च भविष्याणां पुराणानां पुरातनम्।
aśeṣaduṣṭaśamanamaśeṣasurapūjitam pavitrāṇāṁ pavitraṁ yanmagalānāṁ ca maṅgalam bhaviṣyaṁ ca bhaviṣyāṇāṁ purāṇānāṁ purātanam
—समस्त दुष्टों का शमन करने वाला, समस्त देवों द्वारा पूजित; पवित्रों में पवित्र, मंगलों में मंगल; भविष्यों में भविष्य, पुराणों में पुरातन।
श्लोक 20 (padma.1.23.20)
वासुदेव उवाच। यद्यष्टमी चतुर्द्दश्योर्द्वादशीषु च भारत। अन्येष्वपि दिनर्क्षेषु नशक्तस्त्वमुपोषितुम्।
vāsudeva uvāca yadyaṣṭamī caturddaśyordvādaśīṣu ca bhārata anyeṣvapi dinarkṣeṣu naśaktastvamupoṣitum
वासुदेव ने कहा — हे भारत, यदि अष्टमी, दोनों चतुर्दशी, द्वादशी, या अन्य तिथि-नक्षत्रों में भी उपवास करने में असमर्थ हो—
श्लोक 21 (padma.1.23.21)
ततस्त्वग्र्यामिमां भीम तिथिं पापप्रणाशिनीम्। उपोष्य विधिनानेन गच्छ विष्णोः परं पदं।
tatastvagryāmimāṁ bhīma tithiṁ pāpapraṇāśinīm upoṣya vidhinānena gaccha viṣṇoḥ paraṁ padaṁ
—तो, हे भीम, इस पापनाशिनी श्रेष्ठ तिथि का इस विधि से उपवास कर विष्णु के परम पद को जाओ।
श्लोक 22 (padma.1.23.22)
माघमासस्य दशमी यदा शुक्ला भवेत्तदा। घृतेनाभ्यंजनं कृत्वा तिलैः स्नानं समाचरेत्।
māghamāsasya daśamī yadā śuklā bhavettadā ghṛtenābhyaṁjanaṁ kṛtvā tilaiḥ snānaṁ samācaret
जब माघ मास की शुक्ल दशमी हो, तब घी का उबटन लगाकर तिलों से स्नान करे।
श्लोक 23 (padma.1.23.23)
तथैव विष्णुमभ्यर्चेन्नमो नारायणाय च। कृष्णाय पादौ संपूज्य शिरःकृष्णात्मनेति च।
tathaiva viṣṇumabhyarcennamo nārāyaṇāya ca kṛṣṇāya pādau saṁpūjya śiraḥkṛṣṇātmaneti ca
उसी प्रकार विष्णु की अर्चना करे — 'नारायण को नमस्कार' कहते हुए, 'कृष्ण को' चरण पूजकर, 'कृष्णात्मा को' सिर।
श्लोक 24 (padma.1.23.24)
वैकुण्ठायेति वैकुण्ठमुरः श्रीवत्सधारिणे। शङ्खिने गदिने चैव चक्रिणे वरदाय वै।
vaikuṇṭhāyeti vaikuṇṭhamuraḥ śrīvatsadhāriṇe śaṅkhine gadine caiva cakriṇe varadāya vai
'वैकुंठ को' वक्षस्थल, 'श्रीवत्सधारी को'; 'शंखधारी को', 'गदाधारी को', और 'चक्रधारी वरदाता को'।
श्लोक 25 (padma.1.23.25)
सर्वं नारायणन्त्वेवं सम्पूज्यावाहनक्रमात्। दामोदरायेत्युदरं कटिं पञ्चजनाय वै।
sarvaṁ nārāyaṇantvevaṁ sampūjyāvāhanakramāt dāmodarāyetyudaraṁ kaṭiṁ pañcajanāya vai
इस प्रकार आवाहन-क्रम से संपूर्ण को नारायण रूप में पूजकर — 'दामोदर को' उदर, 'पंचजन्य को' कटि।
श्लोक 26 (padma.1.23.26)
ऊरूसौभाग्यनाथाय जानुनी भूतधारिणे। नमो नीलाय वै जङ्घे पादौ विश्वभुजे पुनः।
ūrūsaubhāgyanāthāya jānunī bhūtadhāriṇe namo nīlāya vai jaṅghe pādau viśvabhuje punaḥ
'सौभाग्यनाथ को' जांघें, 'भूतधारी को' घुटने; 'नील को नमस्कार' पिंडलियाँ, 'विश्वभुज को' पुनः चरण।
श्लोक 27 (padma.1.23.27)
नमो देव्यै नमः शांत्यै नमो लक्ष्म्यै नमः श्रियै। नमस्तुष्ट्यै नमः पुष्ट्यै धृत्यै व्युष्ट्यै नमो नमः।
namo devyai namaḥ śāṁtyai namo lakṣmyai namaḥ śriyai namastuṣṭyai namaḥ puṣṭyai dhṛtyai vyuṣṭyai namo namaḥ
देवी को नमस्कार, शांति को नमस्कार, लक्ष्मी को नमस्कार, श्री को नमस्कार; तुष्टि, पुष्टि, धृति, व्युष्टि को बारंबार नमस्कार।
श्लोक 28 (padma.1.23.28)
नमो विहङ्गनाथाय वायुवेगाय पक्षिणे। विषप्रमथनायेति गरुडं चाभिपूजयेत्।
namo vihaṅganāthāya vāyuvegāya pakṣiṇe viṣapramathanāyeti garuḍaṁ cābhipūjayet
'पक्षियों के स्वामी, वायु-वेगधारी, पंखधारी, विषनाशक को नमस्कार' — इस प्रकार गरुड़ की पूजा करे।
श्लोक 29 (padma.1.23.29)
एवं सम्पूज्य गोविन्दमुमापतिविनायकौ। गन्धैर्माल्यैस्तथा धूपैर्भक्ष्यैर्नानाविधैरपि।
evaṁ sampūjya govindamumāpativināyakau gandhairmālyaistathā dhūpairbhakṣyairnānāvidhairapi
इस प्रकार गोविंद, उमापति और विनायक की पूजा कर, गंध, माल्य, धूप तथा नाना प्रकार के भक्ष्यों से—
श्लोक 30 (padma.1.23.30)
गव्येन पयसा सिक्तां कृसरामथ पायसम्। सर्पिषा सह भुक्त्वा तु गत्वा स्थानांतरं पुनः।
gavyena payasā siktāṁ kṛsarāmatha pāyasam sarpiṣā saha bhuktvā tu gatvā sthānāṁtaraṁ punaḥ
—गोदुग्ध से सिंचित कृसर और खीर घी सहित भोजन कर, फिर अन्य स्थान पर जाकर—
श्लोक 31 (padma.1.23.31)
नैयग्रोधं दन्तकाष्ठमथवा खादिरं बुधः। गृहीत्वा धावयेद्दन्तानाचान्तः प्रागुदङ्मुखः।
naiyagrodhaṁ dantakāṣṭhamathavā khādiraṁ budhaḥ gṛhītvā dhāvayeddantānācāntaḥ prāgudaṅmukhaḥ
—बरगद या खदिर की दातुन लेकर, आचमन कर, पूर्व या उत्तर मुख होकर विद्वान दाँत साफ करे।
श्लोक 32 (padma.1.23.32)
ब्रूयात्सायन्तनीं कृत्वा सन्ध्यामस्तमिते रवौ। नमो नारायणायेति त्वामहं शरणं गतः।
brūyātsāyantanīṁ kṛtvā sandhyāmastamite ravau namo nārāyaṇāyeti tvāmahaṁ śaraṇaṁ gataḥ
सूर्यास्त होने पर सायं-संध्या करके कहे — 'नारायण को नमस्कार, मैं आपकी शरण में आया हूँ।'
श्लोक 33 (padma.1.23.33)
एकादश्यां निराहारः समभ्यर्च्य च केशवम्। तां रात्रिं सकलां स्थित्वा शेषपर्यंकशायिनम्।
ekādaśyāṁ nirāhāraḥ samabhyarcya ca keśavam tāṁ rātriṁ sakalāṁ sthitvā śeṣaparyaṁkaśāyinam
एकादशी को निराहार रहकर केशव की पूजा कर, शेषशायी की उस पूरी रात्रि जागरण कर—
श्लोक 34 (padma.1.23.34)
सर्पिषा विश्वदहनं हुत्वा ब्राह्मणपुङ्गवैः। सहैव पुण्डरीकाक्षं द्वादश्यां क्षीरभोजनम्।
sarpiṣā viśvadahanaṁ hutvā brāhmaṇapuṅgavaiḥ sahaiva puṇḍarīkākṣaṁ dvādaśyāṁ kṣīrabhojanam
—श्रेष्ठ ब्राह्मणों के साथ घी से अग्नि में हवन कर, पुंडरीकाक्ष को भी, द्वादशी को क्षीर-भोजन करे।
श्लोक 35 (padma.1.23.35)
करिष्यामि यथात्मानं निर्विघ्नेनास्तु तच्च मे। एवमुक्त्वा स्वपेद्भूमावितिहासकथां पुनः।
kariṣyāmi yathātmānaṁ nirvighnenāstu tacca me evamuktvā svapedbhūmāvitihāsakathāṁ punaḥ
'यह मैं निर्विघ्न रूप से पूर्ण करूँगा' — ऐसा कहकर पुनः इतिहास-कथा सुनकर भूमि पर सोए।
श्लोक 36 (padma.1.23.36)
श्रुत्वा प्रभाते सञ्जाते नदीं गत्वा विशाम्पते। स्नानं कृत्वा मुदा तद्वत्पाषण्डानभिवर्जयेत्।
śrutvā prabhāte sañjāte nadīṁ gatvā viśāmpate snānaṁ kṛtvā mudā tadvatpāṣaṇḍānabhivarjayet
प्रातःकाल होने पर, हे राजन्, नदी पर जाकर स्नान कर, हर्षपूर्वक पाखंडियों का त्याग करे।
श्लोक 37 (padma.1.23.37)
उपास्य सन्ध्यां विधिवत्कृत्वा च पितृतर्पणम्। प्रणम्य च हृषीकेशं शेषपर्यङ्कशायिनम्।
upāsya sandhyāṁ vidhivatkṛtvā ca pitṛtarpaṇam praṇamya ca hṛṣīkeśaṁ śeṣaparyaṅkaśāyinam
विधिपूर्वक संध्या-उपासना और पितृ-तर्पण कर, शेषशायी हृषीकेश को प्रणाम कर—
श्लोक 38 (padma.1.23.38)
गृहस्य पुरतो भक्त्या मण्डपं कारयेद्बुधः। चतुर्हस्तां शुभां कुर्याद्वेदीमरिनिषूदन।
gṛhasya purato bhaktyā maṇḍapaṁ kārayedbudhaḥ caturhastāṁ śubhāṁ kuryādvedīmariniṣūdana
—हे शत्रुनाशक, विद्वान घर के आगे भक्तिपूर्वक मंडप बनवाए तथा चार हाथ की शुभ वेदी बनाए।
श्लोक 39 (padma.1.23.39)
चतुर्हस्तप्रमाणं तु विन्यसेत्तत्र तोरणम्। मध्ये च कलशं तत्र माषमात्रेण सञ्युतम्।
caturhastapramāṇaṁ tu vinyasettatra toraṇam madhye ca kalaśaṁ tatra māṣamātreṇa sañyutam
वहाँ चार हाथ के प्रमाण का तोरण लगाए; मध्य में एक माषा-प्रमाण से युक्त कलश स्थापित करे।
श्लोक 40 (padma.1.23.40)
छिद्रेण जलसम्पूर्णमधः कृष्णाजिने स्थितः। तस्य धारां च शिरसा धारयेत्सकलां निशाम्।
chidreṇa jalasampūrṇamadhaḥ kṛṣṇājine sthitaḥ tasya dhārāṁ ca śirasā dhārayetsakalāṁ niśām
छिद्र से जलपूर्ण, नीचे कृष्णमृगचर्म पर स्थित उस कलश की धारा को सिर पर पूरी रात्रि धारण करे।
श्लोक 41 (padma.1.23.41)
धाराभिर्भूरिभिर्भूरि फलं वेदविदो विदुः। यस्मात्तस्मात्कुरुश्रेष्ठ कारयेत्प्रयतो द्विजः।
dhārābhirbhūribhirbhūri phalaṁ vedavido viduḥ yasmāttasmātkuruśreṣṭha kārayetprayato dvijaḥ
वेदज्ञ जानते हैं कि अधिक धाराओं से अधिक फल मिलता है; अतः हे कुरुश्रेष्ठ, यत्नशील ब्राह्मण इसे कराए।
श्लोक 42 (padma.1.23.42)
दक्षिणे चार्धचन्द्रं तु पश्चिमे वर्तुलं तथा। अश्वत्थपत्राकारं च उत्तरेण तु कारयेत्।
dakṣiṇe cārdhacandraṁ tu paścime vartulaṁ tathā aśvatthapatrākāraṁ ca uttareṇa tu kārayet
दक्षिण में अर्धचंद्राकार, पश्चिम में वृत्ताकार; उत्तर में पीपल-पत्र के आकार का बनाए।
श्लोक 43 (padma.1.23.43)
मध्ये तु पद्माकारं च कारयेद्वैष्णवो द्विजः। पूर्वतो वेदिकां स्थो न स्थो न याम्ये च कल्पयेत्।
madhye tu padmākāraṁ ca kārayedvaiṣṇavo dvijaḥ pūrvato vedikāṁ stho na stho na yāmye ca kalpayet
मध्य में वैष्णव ब्राह्मण कमल के आकार का बनाए। वेदी के पूर्व दिशा में खड़े होकर — दक्षिण में नहीं — यह करे।
श्लोक 44 (padma.1.23.44)
पानीयधारां शिरसि धारयेद्विष्णुतत्परः। द्वितीया वेदी देवस्य तत्र पद्मं सकर्णिकम्।
pānīyadhārāṁ śirasi dhārayedviṣṇutatparaḥ dvitīyā vedī devasya tatra padmaṁ sakarṇikam
विष्णुभक्त पानी की धारा को सिर पर धारण करे; देवता की दूसरी वेदी में कर्णिका सहित कमल हो।
श्लोक 45 (padma.1.23.45)
तस्य मध्ये स्थितं देवं कुर्याद्वै पुरुषोत्तमम्। हस्तमात्रं च तत्कुण्डं कृत्वा तत्र त्रिमेखलम्।
tasya madhye sthitaṁ devaṁ kuryādvai puruṣottamam hastamātraṁ ca tatkuṇḍaṁ kṛtvā tatra trimekhalam
उसके मध्य में स्थित पुरुषोत्तम देवता की स्थापना करे। एक हाथ का त्रिमेखलायुक्त कुंड बनाए।
श्लोक 46 (padma.1.23.46)
योनिवक्त्रं ततस्तस्मिन्ब्राह्मणैर्यवसर्पिषी। तिलाञ्श्च विष्णुदेवत्यैर्मंत्रैरेवानले हुनेत्।
yonivaktraṁ tatastasminbrāhmaṇairyavasarpiṣī tilāñśca viṣṇudevatyairmaṁtrairevānale hunet
योनि-आकार मुख वाले उस कुंड में ब्राह्मणों द्वारा जौ, घी और तिल विष्णु-देवता से संबंधित मंत्रों से अग्नि में हवन करे।
श्लोक 47 (padma.1.23.47)
कृत्वा तु वैष्णवं सम्यग्यागं तत्र प्रकल्पयेत्। आज्यधारा मध्यमे तु कुंडे दद्यात्तु यत्नतः।
kṛtvā tu vaiṣṇavaṁ samyagyāgaṁ tatra prakalpayet ājyadhārā madhyame tu kuṁḍe dadyāttu yatnataḥ
वैष्णव यज्ञ को भलीभाँति संपन्न कर, कुंड के मध्य में यत्नपूर्वक घृत-धारा अर्पित करे।
श्लोक 48 (padma.1.23.48)
क्षीरधारां देवदेवे वारिधारात्मनोपरि। निष्पावार्धप्रमाणां वै धारामाज्यस्य पातयेत्।
kṣīradhārāṁ devadeve vāridhārātmanopari niṣpāvārdhapramāṇāṁ vai dhārāmājyasya pātayet
देवाधिदेव को दूध की धारा, और स्वयं पर जल की धारा; निष्पाव के आधे प्रमाण की घी की धारा गिराए।
श्लोक 49 (padma.1.23.49)
स्वेच्छया क्षीरजलयोरविच्छिन्नां च शर्वरीं। जलकुम्भान्महावीर्य स्थापयित्वा त्रयोदश।
svecchayā kṣīrajalayoravicchinnāṁ ca śarvarīṁ jalakumbhānmahāvīrya sthāpayitvā trayodaśa
इच्छानुसार रात्रिभर दूध-जल की अविच्छिन्न धारा; हे महावीर्य, तेरह जलकलश स्थापित कर—
श्लोक 50 (padma.1.23.50)
भक्ष्यैर्नानाविधैर्युक्तान्सितवस्त्रैरलङ्कृतान्। प्रतानौदुम्बरैः पात्रैः पञ्चरत्नसमन्वितैः।
bhakṣyairnānāvidhairyuktānsitavastrairalaṅkṛtān pratānaudumbaraiḥ pātraiḥ pañcaratnasamanvitaiḥ
—नाना प्रकार के भक्ष्यों से युक्त, श्वेत वस्त्रों से सुसज्जित, गूलर की लकड़ी के फैले पात्रों में पंचरत्न सहित।
श्लोक 51 (padma.1.23.51)
चतुर्भिर्बह्वृचैर्होमः कार्यस्तत्र उदङ्मुखैः। रुद्रजाप्यश्चतुर्भिश्च यजुर्वेदपरायणैः।
caturbhirbahvṛcairhomaḥ kāryastatra udaṅmukhaiḥ rudrajāpyaścaturbhiśca yajurvedaparāyaṇaiḥ
वहाँ उत्तराभिमुख चार ऋग्वेदी ब्राह्मणों द्वारा होम कराए; और चार यजुर्वेद-परायण ब्राह्मणों द्वारा रुद्र-जप।
श्लोक 52 (padma.1.23.52)
वैष्णवानि च सामानि चतुर्भिः सामवेदिभिः। एवं द्वादश वै विप्रान्वस्त्रमाल्यानुलेपनैः।
vaiṣṇavāni ca sāmāni caturbhiḥ sāmavedibhiḥ evaṁ dvādaśa vai viprānvastramālyānulepanaiḥ
और चार सामवेदी ब्राह्मणों द्वारा वैष्णव साम-गान; इस प्रकार बारह ब्राह्मणों को वस्त्र, माल्य और अनुलेपन से—
श्लोक 53 (padma.1.23.53)
पूजयेदङ्गुलीयैश्च कटकैर्हेमसूत्रकैः। वासोभिः शयनीयैश्च वित्तशाठ्यविवर्जितः।
pūjayedaṅgulīyaiśca kaṭakairhemasūtrakaiḥ vāsobhiḥ śayanīyaiśca vittaśāṭhyavivarjitaḥ
—अंगूठियों, कड़ों, सुवर्ण-सूत्रों से पूजा करे; धन के प्रति कंजूसी रहित होकर वस्त्र और शय्या से भी।
श्लोक 54 (padma.1.23.54)
एवं क्षपातिवाह्या वै गीतमङ्गलनिःस्वनैः। उपाध्यायस्य च पुनर्द्विगुणं सर्वमेव तु।
evaṁ kṣapātivāhyā vai gītamaṅgalaniḥsvanaiḥ upādhyāyasya ca punardviguṇaṁ sarvameva tu
इस प्रकार रात्रि मंगल-गीतों की ध्वनि से बिताई जाए; और उपाध्याय को यह सब दुगुना दिया जाए।
श्लोक 55 (padma.1.23.55)
ततः प्रभाते विमले समुत्थाय त्रयोदश। गावो देयाः कुरुश्रेष्ठ सौवर्णशृङ्गसंवृताः।
tataḥ prabhāte vimale samutthāya trayodaśa gāvo deyāḥ kuruśreṣṭha sauvarṇaśṛṅgasaṁvṛtāḥ
फिर स्वच्छ प्रातःकाल उठकर, हे कुरुश्रेष्ठ, सुवर्ण-सींगों से सुसज्जित तेरह गायें दान करे।
श्लोक 56 (padma.1.23.56)
पयस्विन्यः शीलवत्यः कांस्यदोहसमन्विताः। रौप्यखुराः सवत्साश्च चन्दनेनाभिभूषिताः।
payasvinyaḥ śīlavatyaḥ kāṁsyadohasamanvitāḥ raupyakhurāḥ savatsāśca candanenābhibhūṣitāḥ
—दूध देने वाली, शीलवती, कांस्य-दोहन-पात्र सहित, रजत-खुर वाली, बछड़ों सहित, चंदन से अलंकृत।
श्लोक 57 (padma.1.23.57)
तास्तु तेषां ततो दत्वा भक्ष्यभोज्येन तर्पितान्। कृत्वा वै ब्राह्मणान्सर्वान्छत्रैर्नानाविधैस्तथा।
tāstu teṣāṁ tato datvā bhakṣyabhojyena tarpitān kṛtvā vai brāhmaṇānsarvānchatrairnānāvidhaistathā
उन्हें देकर, तथा सभी ब्राह्मणों को भक्ष्य-भोज्य से तृप्त कर, नाना प्रकार के छत्रों सहित भी—
श्लोक 58 (padma.1.23.58)
भुक्त्वा चाक्षारलवणमात्मना च विसर्जयेत्। अनुगम्य पदान्यष्टौ पुत्रभार्यासमन्वितः।
bhuktvā cākṣāralavaṇamātmanā ca visarjayet anugamya padānyaṣṭau putrabhāryāsamanvitaḥ
—स्वयं क्षार-लवण रहित भोजन कर, पुत्र-पत्नी सहित आठ कदम पीछे चलकर विदा करे।
श्लोक 59 (padma.1.23.59)
प्रीयतामत्र देवेशः केशवः क्लेशनाशनः। एवं गुर्वाज्ञया कुम्भान्गाश्चैव शयनानि च।
prīyatāmatra deveśaḥ keśavaḥ kleśanāśanaḥ evaṁ gurvājñayā kumbhāngāścaiva śayanāni ca
'यहाँ क्लेशनाशक देवेश केशव प्रसन्न हों' — इस प्रकार गुरु की आज्ञा से कलश, गायें तथा शय्याएँ—
श्लोक 60 (padma.1.23.60)
वासांसि चैव सर्वेषां गृहाणि प्रापयेद्बुधः। अभावे बहुशय्यानामेकामपि सुसंस्कृताम्।
vāsāṁsi caiva sarveṣāṁ gṛhāṇi prāpayedbudhaḥ abhāve bahuśayyānāmekāmapi susaṁskṛtām
—और सबके वस्त्र विद्वान उनके घरों तक पहुँचाए। अनेक शय्याओं के अभाव में एक ही सुसज्जित शय्या—
श्लोक 61 (padma.1.23.61)
शय्यां दद्याद्गृही भीम सर्वोपस्करसंयुताम्। इतिहासपुराणानि वाचयित्वा तु वाहयेत्।
śayyāṁ dadyādgṛhī bhīma sarvopaskarasaṁyutām itihāsapurāṇāni vācayitvā tu vāhayet
—हे भीम, गृहस्थ सभी उपस्करों सहित दान करे। इतिहास-पुराण सुनाकर [रात्रि] बिताए।
श्लोक 62 (padma.1.23.62)
तद्दिनं कुरुशार्दूल य इच्छेद्विपुलां श्रियम्। तस्मात्त्वं सत्त्वमालंब्य भीमसेन विमत्सरः।
taddinaṁ kuruśārdūla ya icchedvipulāṁ śriyam tasmāttvaṁ sattvamālaṁbya bhīmasena vimatsaraḥ
हे कुरुशार्दूल, विपुल श्री की इच्छा रखने वाला वह दिन इस प्रकार बिताए। अतः, हे भीमसेन, धैर्य धारण कर, ईर्ष्यारहित होकर—
श्लोक 63 (padma.1.23.63)
कुरु व्रतमिदं सम्यक्स्नेहाद्गुह्यं मयोदितम्। त्वया कृतमिदं वीर त्वन्नाम्ना च भविष्यति।
kuru vratamidaṁ samyaksnehādguhyaṁ mayoditam tvayā kṛtamidaṁ vīra tvannāmnā ca bhaviṣyati
—इस व्रत का भलीभाँति आचरण करो; यह मैंने स्नेहवश गुह्य रूप से कहा है। हे वीर, तुम्हारे द्वारा किए जाने पर यह तुम्हारे नाम से प्रसिद्ध होगा।
श्लोक 64 (padma.1.23.64)
सा भीमद्वादशी ह्येषा सर्वपापहरा शुभा। या तु कल्याणिनी नाम पुरा कल्पेषु पठ्यते।
sā bhīmadvādaśī hyeṣā sarvapāpaharā śubhā yā tu kalyāṇinī nāma purā kalpeṣu paṭhyate
यह भीम-द्वादशी है, सर्वपापहारी और शुभ, जो पूर्वकल्पों में कल्याणी नाम से पढ़ी जाती है।
श्लोक 65 (padma.1.23.65)
त्वं चादिकर्ता भव सौकरेस्मिन्कल्पे महावीर वरप्रधान। यस्याः स्मृतेः कीर्तनतोप्यशेषं पापं प्रणष्टं त्रिदशाधिपस्य।
tvaṁ cādikartā bhava saukaresminkalpe mahāvīra varapradhāna yasyāḥ smṛteḥ kīrtanatopyaśeṣaṁ pāpaṁ praṇaṣṭaṁ tridaśādhipasya
हे महावीर, हे वरप्रधान, इस वाराह कल्प में तुम इसके आदि-आचरणकर्ता बनो — जिसके स्मरण-कीर्तन मात्र से इंद्र का भी संपूर्ण पाप नष्ट हो गया था।
श्लोक 66 (padma.1.23.66)
दृष्ट्वा च तामप्सरसामभीष्टां वेश्याकृतामन्यभवान्तरेषु। आभीरकन्या हि कुतूहलेन सैवोर्वशी सम्प्रति नाकपृष्ठे।
dṛṣṭvā ca tāmapsarasāmabhīṣṭāṁ veśyākṛtāmanyabhavāntareṣu ābhīrakanyā hi kutūhalena saivorvaśī samprati nākapṛṣṭhe
उस अभीष्ट अप्सरा को, जो अन्य जन्मों में वेश्या बनाई गई थी, देखकर — वह अहीर-कन्या कौतूहलवश, वही उर्वशी अब स्वर्ग में है।
श्लोक 67 (padma.1.23.67)
जाताऽथ सा वैश्यकुलोद्भवापि पुलोमकन्या पुरुहूतपत्नी।। तत्रापि तस्याः परिचारिकेयं मम प्रिया सम्प्रति सत्यभामा।
jātā'tha sā vaiśyakulodbhavāpi pulomakanyā puruhūtapatnī tatrāpi tasyāḥ paricārikeyaṁ mama priyā samprati satyabhāmā
फिर वह वैश्यकुल में उत्पन्न होकर भी पुलोमकन्या (शची), इंद्रपत्नी बनी; और वहाँ भी उसकी सेविका अभी मेरी प्रिय सत्यभामा है।
श्लोक 68 (padma.1.23.68)
कृतं पुरा मंगलमेतदेव द्विजात्मजा वेदवती बभूव।
kṛtaṁ purā maṁgalametadeva dvijātmajā vedavatī babhūva
यह मंगल-व्रत पहले भी किया गया था, तब वह ब्राह्मण-पुत्री वेदवती हुई।
श्लोक 69 (padma.1.23.69)
अस्यां च कल्याणतिथौ विवस्वान्सहस्रधारेण सहस्ररश्मिः। स्नातः पुरा मण्डलमेत्य तद्वत्तेजोमयं खेटपतिर्बभूव।
asyāṁ ca kalyāṇatithau vivasvānsahasradhāreṇa sahasraraśmiḥ snātaḥ purā maṇḍalametya tadvattejomayaṁ kheṭapatirbabhūva
इस कल्याण-तिथि पर सूर्य ने भी सहस्र धाराओं से स्नान कर, अपने मंडल को प्राप्त कर उसी प्रकार तेजोमय आकाश-स्वामी बने।
श्लोक 70 (padma.1.23.70)
इदमेवकृतं महेंद्रमुख्यैर्बहुभिर्देवसुरारिकोटिभिश्च। फलमस्येह न शक्यते हि वक्तुं यदि जिह्वायुतकोटयो मुखे स्युः।
idamevakṛtaṁ maheṁdramukhyairbahubhirdevasurārikoṭibhiśca phalamasyeha na śakyate hi vaktuṁ yadi jihvāyutakoṭayo mukhe syuḥ
यही व्रत महेंद्र आदि तथा करोड़ों देवों और असुरों द्वारा किया गया; इसका फल यहाँ कहा नहीं जा सकता, चाहे मुख में करोड़ों जिह्वाएँ हों।
श्लोक 71 (padma.1.23.71)
कलिकलुषविदारिणीमनन्तामपि कथयिष्यति यादवेंद्रसूनुः। अथ नरकगतान्पितॄनथैषा ह्यलमुद्धर्तुमिहैव यः करोति।
kalikaluṣavidāriṇīmanantāmapi kathayiṣyati yādaveṁdrasūnuḥ atha narakagatānpitṝnathaiṣā hyalamuddhartumihaiva yaḥ karoti
—कलियुग की मलिनता को नष्ट करने वाली इस अनंत व्रत को यादवेंद्र-पुत्र (कृष्ण) कहेंगे; और यह नरक में गए पितरों को भी उद्धार करने में समर्थ है, जो भी इसे करता है।
श्लोक 72 (padma.1.23.72)
इदमनघशृणोति वक्ति भक्त्या परिपठतीह परोपकारहेतोः। इह पंकजनाभभक्तिमान्भवेदथ शक्रस्य सपूज्यतामुपैति।
idamanaghaśṛṇoti vakti bhaktyā paripaṭhatīha paropakārahetoḥ iha paṁkajanābhabhaktimānbhavedatha śakrasya sapūjyatāmupaiti
जो निष्पाप होकर इसे भक्तिपूर्वक सुनता, कहता, या परोपकार हेतु पढ़ता है, वह यहाँ पंकजनाभ का भक्त बनकर इंद्र के तुल्य पूजा प्राप्त करता है।
श्लोक 73 (padma.1.23.73)
कल्याणिनी नाम पुरा विसर्गे या द्वादशी माघसितेभिपूज्या। सा पाण्डुपुत्रेण कृता भविष्यत्यंनतपुण्यानघभीमपूर्वा।
kalyāṇinī nāma purā visarge yā dvādaśī māghasitebhipūjyā sā pāṇḍuputreṇa kṛtā bhaviṣyatyaṁnatapuṇyānaghabhīmapūrvā
जो कल्याणी नाम से पूर्वकाल में सृष्टि के आरंभ में माघ शुक्ल द्वादशी को पूजित हुई, वह पांडुपुत्र द्वारा किए जाने पर निष्पाप, अनंत पुण्य वाली, भीम-पूर्व नाम से प्रसिद्ध होगी।
श्लोक 74 (padma.1.23.74)
ब्रह्मोवाच। वर्णाश्रमाणां प्रभवः पुराणेषु मया श्रुतः। सदाचारश्च भगवान्धर्मशास्त्रांगविस्तरैः।
brahmovāca varṇāśramāṇāṁ prabhavaḥ purāṇeṣu mayā śrutaḥ sadācāraśca bhagavāndharmaśāstrāṁgavistaraiḥ
ब्रह्मा ने कहा — वर्णाश्रमों की उत्पत्ति मैंने पुराणों में सुनी है, और धर्मशास्त्र के अंगों के विस्तार से सदाचार भी, हे भगवन्।
श्लोक 75 (padma.1.23.75)
पण्यस्त्रीणां समाचारं श्रोतुमिच्छामि तत्वतः। ईश्वर उवाच। तस्मिन्नेव पुरे ब्रह्मन्सहस्राणि तु षोडश।
paṇyastrīṇāṁ samācāraṁ śrotumicchāmi tatvataḥ īśvara uvāca tasminneva pure brahmansahasrāṇi tu ṣoḍaśa
मैं वेश्याओं के आचार को यथार्थ रूप से सुनना चाहता हूँ। ईश्वर ने कहा — हे ब्रह्मन्, उसी नगरी में सोलह हजार—
श्लोक 76 (padma.1.23.76)
वासुदेवस्य नारीणां भविष्यंत्यंबुजोद्भव। ताभिर्वसंतसमये कोकिलालिकुलाकुले।
vāsudevasya nārīṇāṁ bhaviṣyaṁtyaṁbujodbhava tābhirvasaṁtasamaye kokilālikulākule
—वासुदेव की स्त्रियाँ होंगी, हे कमलजन्मा। उनके साथ वसंत ऋतु में, कोकिल-भ्रमरों से गुंजायमान—
श्लोक 77 (padma.1.23.77)
पुष्पितोपवने फुल्लकल्हारसरसस्तटे। निर्भरं सहपत्नीभिः प्रशस्ताभिरलंकृतः।
puṣpitopavane phullakalhārasarasastaṭe nirbharaṁ sahapatnībhiḥ praśastābhiralaṁkṛtaḥ
—पुष्पित उपवन में, खिले कमलों वाले सरोवर के तट पर, अपनी पत्नियों सहित प्रशंसित और अलंकृत होकर, स्वच्छंदतापूर्वक—
श्लोक 78 (padma.1.23.78)
रमयिष्यति विश्वात्मा कृष्णो यदुकुलोद्वहः। कुरंगनयनः श्रीमान्मालतीकृतशेखरः।
ramayiṣyati viśvātmā kṛṣṇo yadukulodvahaḥ kuraṁganayanaḥ śrīmānmālatīkṛtaśekharaḥ
—विश्वात्मा, यदुकुल-प्रधान, मृगनयन, श्रीमान, मालती-पुष्पों से मुकुटधारी कृष्ण विहार करेंगे।
श्लोक 79 (padma.1.23.79)
गच्छन्समीपमार्गेण सांबो जांबवतीसुतः। साक्षात्कंदर्परूपेण सर्वाभरणभूषितः।
gacchansamīpamārgeṇa sāṁbo jāṁbavatīsutaḥ sākṣātkaṁdarparūpeṇa sarvābharaṇabhūṣitaḥ
समीप के मार्ग से जाते हुए जांबवती-पुत्र सांब, साक्षात् कामदेव के रूप में, समस्त आभूषणों से भूषित—
श्लोक 80 (padma.1.23.80)
अनंगशरतप्ताभिः साभिलाषमवेक्षितः। प्रबुद्धो मन्मथस्तासां भविष्यति यदात्मनि।
anaṁgaśarataptābhiḥ sābhilāṣamavekṣitaḥ prabuddho manmathastāsāṁ bhaviṣyati yadātmani
—अनंग के बाणों से संतप्त उन स्त्रियों द्वारा अभिलाषापूर्वक देखे जाएँगे; और जब उनके मन में काम-भाव जागेगा—
श्लोक 81 (padma.1.23.81)
तदवेक्ष्य जगन्नाथस्सर्वज्ञो ध्यानचक्षुषा। स्वयंप्रभुर्वक्ष्यति ता वो हरिष्यंति दस्यवः।
tadavekṣya jagannāthassarvajño dhyānacakṣuṣā svayaṁprabhurvakṣyati tā vo hariṣyaṁti dasyavaḥ
—यह देखकर, सर्वज्ञ जगन्नाथ अपनी ध्यान-दृष्टि से, स्वयं प्रभु कहेंगे — 'तुम्हें चोर हर लेंगे।'
श्लोक 82 (padma.1.23.82)
अपरोक्षं यतस्त्वेवं स्निग्धमेतद्विचिंतितम्। ततः प्रसादितो देव इदं वक्ष्यति शार्ङ्गभृत्।
aparokṣaṁ yatastvevaṁ snigdhametadviciṁtitam tataḥ prasādito deva idaṁ vakṣyati śārṅgabhṛt
'चूँकि यह तुम्हारा स्नेहपूर्ण चिंतन मेरे प्रत्यक्ष ही है—' फिर, प्रसन्न होकर शार्ङ्गधारी देव यह कहेंगे।
श्लोक 83 (padma.1.23.83)
ताभिः शापाभितप्ताभिर्भगवान्भूतभावनः। उत्तराश्रितदाशानामुद्धर्ता ब्राह्मणप्रियः।
tābhiḥ śāpābhitaptābhirbhagavānbhūtabhāvanaḥ uttarāśritadāśānāmuddhartā brāhmaṇapriyaḥ
—शाप से संतप्त उन स्त्रियों को, प्राणियों के रचयिता भगवान, उत्तर में शरण लिए मछुआरों के उद्धारक, ब्राह्मणप्रिय—
श्लोक 84 (padma.1.23.84)
उपदेक्ष्यत्यनंतात्मा भावि कल्याणकारकम्। भवतीनामृषिर्दाल्भ्यो यद्व्रतं कथयिष्यति।
upadekṣyatyanaṁtātmā bhāvi kalyāṇakārakam bhavatīnāmṛṣirdālbhyo yadvrataṁ kathayiṣyati
—अनंतात्मा तुम्हारे कल्याणकारी भविष्य का उपदेश देंगे: वह व्रत, जिसे ऋषि दाल्भ्य तुम्हें बताएँगे।
श्लोक 85 (padma.1.23.85)
इत्युक्त्वा ताः परित्यज्य गतोन्तर्धानमीश्वरः। ततः कालेन महता भारावतरणे कृते।
ityuktvā tāḥ parityajya gatontardhānamīśvaraḥ tataḥ kālena mahatā bhārāvataraṇe kṛte
ऐसा कहकर, उन्हें छोड़कर ईश्वर अंतर्ध्यान हो गए। फिर दीर्घकाल पश्चात्, पृथ्वी का भार उतारे जाने पर—
श्लोक 86 (padma.1.23.86)
निवृत्ते मौसले तद्वत्केशवे दिवमागते। शून्ये यदुकुले सर्वे चोरैरपि जितेर्जुने।
nivṛtte mausale tadvatkeśave divamāgate śūnye yadukule sarve corairapi jiterjune
—मौसल युद्ध समाप्त होने पर, केशव के स्वर्गारोहण के पश्चात्, यदुकुल के शून्य होने पर, अर्जुन भी चोरों से पराजित होने पर—
श्लोक 87 (padma.1.23.87)
हृतासु कृष्णपत्नीषु दाशभोग्यासु चार्बुदे। तिष्ठंतीषु च दौर्गत्यसंतप्तासु चतुर्मुख।
hṛtāsu kṛṣṇapatnīṣu dāśabhogyāsu cārbude tiṣṭhaṁtīṣu ca daurgatyasaṁtaptāsu caturmukha
—कृष्ण की पत्नियों के हरे जाने पर, तथा एक समूह में मछुआरों की भोग्या बनकर, हे चतुर्मुख, दुर्गति से संतप्त होकर वहाँ रहते हुए—
श्लोक 88 (padma.1.23.88)
आगमिष्यति योगात्मा दाल्भ्योनाम महातपाः। तास्तमर्घ्येण संपूज्य प्रणिपत्य पुनःपुनः।
āgamiṣyati yogātmā dālbhyonāma mahātapāḥ tāstamarghyeṇa saṁpūjya praṇipatya punaḥpunaḥ
—महातपस्वी योगात्मा दाल्भ्य नामक ऋषि वहाँ आएँगे। उन्हें अर्घ्य से पूजकर, बारंबार प्रणाम कर—
श्लोक 89 (padma.1.23.89)
लालप्यमाना बहुशो वाष्पपर्याकुलेक्षणाः। स्मरंत्यो विविधान्भोगान्दिव्यमाल्यानुलेपनान्।
lālapyamānā bahuśo vāṣpaparyākulekṣaṇāḥ smaraṁtyo vividhānbhogāndivyamālyānulepanān
—बारंबार विलाप करती, आँसुओं से भरे नेत्रों वाली, अपने विविध भोगों, दिव्य माल्य-अनुलेपनों को स्मरण करती हुई—
श्लोक 90 (padma.1.23.90)
भर्त्तारं जगतामीशमनंतमपराजितम्। दिव्यानुभावां च पुरींनानारत्नगृहाणि च।
bharttāraṁ jagatāmīśamanaṁtamaparājitam divyānubhāvāṁ ca purīṁnānāratnagṛhāṇi ca
—अपने पति, जगत्स्वामी, अनंत, अपराजित, और उनकी दिव्य प्रभावशाली पुरी तथा नाना रत्नों के भवनों को [स्मरण करती हुई]—
श्लोक 91 (padma.1.23.91)
द्वारकावासिनः सर्वान्देवरूपान्कुमारकान्। प्रश्नमेतं करिष्यंति मुनेरभिमुखंस्थिताः।
dvārakāvāsinaḥ sarvāndevarūpānkumārakān praśnametaṁ kariṣyaṁti munerabhimukhaṁsthitāḥ
—और द्वारका-निवासी सभी देवरूप कुमारों को स्मरण करती हुई — वे मुनि के सम्मुख खड़े होकर यह प्रश्न करेंगी।
श्लोक 92 (padma.1.23.92)
दस्युमिर्भगवन्सर्वाः परिभुक्ता वयं बलात्। स्वधर्मश्च्यावितोस्माकमस्मिन्नः शरणं भवान्।
dasyumirbhagavansarvāḥ paribhuktā vayaṁ balāt svadharmaścyāvitosmākamasminnaḥ śaraṇaṁ bhavān
'हे भगवन्, हम सब चोरों द्वारा बलपूर्वक भोगी गई हैं; हमारा स्वधर्म च्युत हो गया है — इस स्थिति में आप ही हमारी शरण हैं।'
श्लोक 93 (padma.1.23.93)
आदिष्टोसि पुरा ब्रह्मन्केशवेन च धीमता। कस्मादीशेन संयोगं प्राप्य वेश्यात्वमागताः।
ādiṣṭosi purā brahmankeśavena ca dhīmatā kasmādīśena saṁyogaṁ prāpya veśyātvamāgatāḥ
'हे ब्रह्मन्, आप पूर्वकाल में बुद्धिमान केशव द्वारा नियुक्त किए गए थे। ईश्वर से संयोग प्राप्त कर हम वेश्यात्व को कैसे प्राप्त हुईं?'
श्लोक 94 (padma.1.23.94)
वेश्यानामपि यो धर्मस्तं नो ब्रूहि तपोधन। कथयिष्ये वदत्तासां यद्दाल्भ्यश्चैकितायनः।
veśyānāmapi yo dharmastaṁ no brūhi tapodhana kathayiṣye vadattāsāṁ yaddālbhyaścaikitāyanaḥ
'हे तपोधन, हमें वेश्याओं का धर्म भी बताइए।' [दाल्भ्य ने कहा:] 'तुमने पूछा है, अतः मैं वही कहूँगा जो चैकितायन दाल्भ्य ने उनसे कहा था।'
श्लोक 95 (padma.1.23.95)
दाल्भ्य उवाच। जलक्रीडाविहारेषु पुरा सरसि मानसे। भवतीनां सगर्वाणां नारदोभ्याशमागतः।
dālbhya uvāca jalakrīḍāvihāreṣu purā sarasi mānase bhavatīnāṁ sagarvāṇāṁ nāradobhyāśamāgataḥ
दाल्भ्य ने कहा — पूर्वकाल में मानसरोवर में जलक्रीड़ा के समय, अभिमानयुक्त तुम्हारे पास नारद आए थे।
श्लोक 96 (padma.1.23.96)
हुताशनसुताः सर्वा भवत्योप्सरसः पुरा। अप्रणम्यावलेपेन परिपृष्टः स योगवित्।
hutāśanasutāḥ sarvā bhavatyopsarasaḥ purā apraṇamyāvalepena paripṛṣṭaḥ sa yogavit
तुम सब पूर्वकाल में अग्नि की पुत्रियाँ अप्सराएँ थीं। अभिमानवश उन्हें प्रणाम न करते हुए, उस योगज्ञ से तुमने पूछा—
श्लोक 97 (padma.1.23.97)
कथं नारायणोस्माकं भर्त्ता स्यादित्युपादिश। तस्माद्वरप्रदानं च शापश्चायमभूत्पुरा।
kathaṁ nārāyaṇosmākaṁ bharttā syādityupādiśa tasmādvarapradānaṁ ca śāpaścāyamabhūtpurā
—'नारायण हमारे पति कैसे हो सकते हैं? यह बताइए।' इसी कारण यह वर और शाप दोनों पूर्वकाल में हुए।
श्लोक 98 (padma.1.23.98)
शय्याद्वयप्रदानेन मधुमाधवमासयोः। सुवर्णोपस्करोत्संगं द्वादश्यां शुक्लपक्षतः।
śayyādvayapradānena madhumādhavamāsayoḥ suvarṇopaskarotsaṁgaṁ dvādaśyāṁ śuklapakṣataḥ
'मधु और माधव मास (चैत्र-वैशाख) में सुवर्ण-सामग्री से युक्त दो शय्याएँ देने से, शुक्ल द्वादशी को—
श्लोक 99 (padma.1.23.99)
भर्ता नारायणो नूनं भविष्यत्यन्यजन्मनि। यदकृत्वा प्रणामं मे रूपसौभाग्यमत्सरात्।
bhartā nārāyaṇo nūnaṁ bhaviṣyatyanyajanmani yadakṛtvā praṇāmaṁ me rūpasaubhāgyamatsarāt
'—नारायण निश्चय ही अगले जन्म में तुम्हारे पति होंगे। किंतु चूँकि रूप और सौभाग्य के मद में तुमने मुझे प्रणाम नहीं किया—'
श्लोक 100 (padma.1.23.100)
परिपृष्टोस्मि तेनाशु वियोगो वो भविष्यति। चोरैरपहृताः सर्वा वेश्यात्वं समवाप्स्यथ।
paripṛṣṭosmi tenāśu viyogo vo bhaviṣyati corairapahṛtāḥ sarvā veśyātvaṁ samavāpsyatha
'—और मुझसे [अनादरपूर्वक] प्रश्न किया गया, इसलिए शीघ्र ही तुम्हारा वियोग होगा; चोरों द्वारा हरी जाकर तुम सब वेश्यात्व को प्राप्त होगी।'
श्लोक 101 (padma.1.23.101)
एवं नारदशापेन केशवस्य च शापतः। वेश्यात्वमागताः सर्वा भवत्यः काममोहिताः।
evaṁ nāradaśāpena keśavasya ca śāpataḥ veśyātvamāgatāḥ sarvā bhavatyaḥ kāmamohitāḥ
इस प्रकार नारद के शाप से, और केशव के [कथित] शाप से भी, तुम सब काम-मोहित होकर वेश्यात्व को प्राप्त हुई हो।
श्लोक 102 (padma.1.23.102)
इदानीमपि यद्वक्ष्ये तच्छ्रणुध्वं वरांगनाः। पुरा दैवासुरे युद्धे हतेषु शतशः सुरैः।
idānīmapi yadvakṣye tacchraṇudhvaṁ varāṁganāḥ purā daivāsure yuddhe hateṣu śataśaḥ suraiḥ
अब भी जो मैं कहूँगा, वह सुनो, हे सुंदरियों। पूर्वकाल में देव-असुर युद्ध में जब सैकड़ों देवगण मारे गए थे—
श्लोक 103 (padma.1.23.103)
दानवासुरदैत्येषु राक्षसेषु ततस्ततः। तेषां दारसहस्राणि शतशोथ सहस्रशः।
dānavāsuradaityeṣu rākṣaseṣu tatastataḥ teṣāṁ dārasahasrāṇi śataśotha sahasraśaḥ
—और दानव, असुर, दैत्य, राक्षसों में भी वहाँ-वहाँ मारे जाने पर, उनकी सैकड़ों-हज़ारों पत्नियाँ—
श्लोक 104 (padma.1.23.104)
परिणीतानि यानि स्युर्बलाद्भुक्तानि यानि वै। तानि सर्वाणि देवेशः प्रोवाच वदतां वरः।
pariṇītāni yāni syurbalādbhuktāni yāni vai tāni sarvāṇi deveśaḥ provāca vadatāṁ varaḥ
—जो विवाहित थीं, और जो बलपूर्वक भोगी गई थीं — उन सभी से वाणी-कुशलों में श्रेष्ठ देवेश ने कहा—
श्लोक 105 (padma.1.23.105)
वेश्याधर्मेण वर्तध्वमधुना नृपमंदिरे। भक्तिमत्यो वरारोहास्तथा देवकुलेषु च।
veśyādharmeṇa vartadhvamadhunā nṛpamaṁdire bhaktimatyo varārohāstathā devakuleṣu ca
'अब से तुम राजमहलों में तथा देवमंदिरों में भी भक्तिमती, सुंदर रूप वाली वेश्या-धर्म से आचरण करो।'
श्लोक 106 (padma.1.23.106)
राजतः स्वामिनश्चापि जीविकां च प्रलप्स्यथ। भविष्यति च सौभाग्यं सर्वासामपि शक्तितः।
rājataḥ svāminaścāpi jīvikāṁ ca pralapsyatha bhaviṣyati ca saubhāgyaṁ sarvāsāmapi śaktitaḥ
'राजा से, और स्वामी से भी, तुम अपनी जीविका प्राप्त करोगी; और अपनी-अपनी शक्ति के अनुसार सबका सौभाग्य होगा।'
श्लोक 107 (padma.1.23.107)
यः कश्चिच्छुल्कमादाय गृहमेष्यति वः सदा। निश्छद्मनैवोपचर्यः प्रीतिभावैरदांभिकैः।
yaḥ kaścicchulkamādāya gṛhameṣyati vaḥ sadā niśchadmanaivopacaryaḥ prītibhāvairadāṁbhikaiḥ
'जो भी शुल्क देकर तुम्हारे घर सदा आएगा, उसकी सेवा बिना छल के, निष्कपट प्रेमभाव से करनी चाहिए।'
श्लोक 108 (padma.1.23.108)
देवतानां पितॄणां च पुण्येह्नि समुपस्थिते। गोभूहिरण्यधान्यानि प्रदेयानि च शक्तितः।
devatānāṁ pitṝṇāṁ ca puṇyehni samupasthite gobhūhiraṇyadhānyāni pradeyāni ca śaktitaḥ
'देवताओं और पितरों का पुण्य-दिन आने पर, गौ, भूमि, सुवर्ण, धान्य अपनी शक्ति अनुसार देने चाहिए।'
श्लोक 109 (padma.1.23.109)
यद्व्रतं चोपदेक्ष्यामि तत्कुरुध्वं च सर्वशः। संसारोत्तारणायालमेतद्वेदविदो विदुः।
yadvrataṁ copadekṣyāmi tatkurudhvaṁ ca sarvaśaḥ saṁsārottāraṇāyālametadvedavido viduḥ
'और जो व्रत मैं अब बताऊँगा, उसे सब प्रकार से करो; वेदज्ञ जानते हैं कि यह संसार से पार जाने के लिए पर्याप्त है।'
श्लोक 110 (padma.1.23.110)
यदा सूर्यदिने हस्तः पुष्यो वाथ पुनर्वसुः। भवेत्सर्वौषधिस्नानं सम्यक्नारी समाचरेत्।
yadā sūryadine hastaḥ puṣyo vātha punarvasuḥ bhavetsarvauṣadhisnānaṁ samyaknārī samācaret
'जब रविवार को हस्त, पुष्य अथवा पुनर्वसु नक्षत्र हो, तब स्त्री सर्वौषधियों से भलीभाँति स्नान करे।'
श्लोक 111 (padma.1.23.111)
तदा पंचशरात्मा तु हरिस्सन्निधिमेष्यति। अर्चयेत्पुंडरीकाक्षमनंगस्यानुकीर्तनैः।
tadā paṁcaśarātmā tu harissannidhimeṣyati arcayetpuṁḍarīkākṣamanaṁgasyānukīrtanaiḥ
'तब पंचशरात्मा हरि स्वयं समीप आएँगे। अनंग के गुणगान के मंत्रों से पुंडरीकाक्ष की अर्चना करे।'
श्लोक 112 (padma.1.23.112)
कामाय पादौ संपूज्य जंघे वै मोहकारिणे। मेढ्रं कंदर्पनिधये कटिं प्रीतिमते नमः।
kāmāya pādau saṁpūjya jaṁghe vai mohakāriṇe meḍhraṁ kaṁdarpanidhaye kaṭiṁ prītimate namaḥ
'काम को' चरण, 'मोहकारी को' पिंडलियाँ; 'कंदर्पनिधि को' मेढ्र, 'प्रीतिमान को नमस्कार' कटि।
श्लोक 113 (padma.1.23.113)
नाभिं सौख्यसमुद्राय वामनाय तथोदरम्। हृदयं हृदयेशाय स्तनावाह्लादकारिणे।
nābhiṁ saukhyasamudrāya vāmanāya tathodaram hṛdayaṁ hṛdayeśāya stanāvāhlādakāriṇe
'सौख्यसमुद्र को' नाभि, 'वामन को' उसी प्रकार उदर; 'हृदयेश को' हृदय, 'आह्लादकारी को' वक्षस्थल।
श्लोक 114 (padma.1.23.114)
उत्कंठायेति वै कंठमास्यमानंदकारिणे। वामांसं पुष्पचापाय पुष्पबाणाय दक्षिणम्।
utkaṁṭhāyeti vai kaṁṭhamāsyamānaṁdakāriṇe vāmāṁsaṁ puṣpacāpāya puṣpabāṇāya dakṣiṇam
'उत्कंठा को' कंठ, 'आनंदकारी को' मुख; 'पुष्पचाप को' बायाँ कंधा, 'पुष्पबाण को' दायाँ।
श्लोक 115 (padma.1.23.115)
मानसायेति वै मालि विलोलायेति मूर्द्धजम्। सर्वात्मने शिरस्तद्वद्देवदेवस्य पूजयेत्।
mānasāyeti vai māli vilolāyeti mūrddhajam sarvātmane śirastadvaddevadevasya pūjayet
'मानसा को' माला, 'विलोला को' केश; और इसी प्रकार 'सर्वात्मा को' सिर — इस प्रकार देवाधिदेव की पूजा करे।
श्लोक 116 (padma.1.23.116)
नमः शिवाय शांताय पाशांकुशधराय च। गदिने पीतवस्त्राय शंखचक्रधराय च।
namaḥ śivāya śāṁtāya pāśāṁkuśadharāya ca gadine pītavastrāya śaṁkhacakradharāya ca
शांत, पाश-अंकुशधारी शिव को नमस्कार; तथा गदाधारी, पीतवस्त्रधारी, शंख-चक्रधारी को नमस्कार।
श्लोक 117 (padma.1.23.117)
नमो नारायणायेति कामदेवात्मने नमः। नमः शांत्यै नमः प्रीत्यै नमारेत्यै नमः श्रियै।
namo nārāyaṇāyeti kāmadevātmane namaḥ namaḥ śāṁtyai namaḥ prītyai namāretyai namaḥ śriyai
नारायण को नमस्कार, कामदेवात्मा को नमस्कार; शांति को नमस्कार, प्रीति को नमस्कार, रति को नमस्कार, श्री को नमस्कार।
श्लोक 118 (padma.1.23.118)
नमः पुष्ट्यै नमस्तुष्ट्यै नमः सर्वार्थसंपदे। एवं संपूज्य गोविंदमनंगात्मकमीश्वरम्।
namaḥ puṣṭyai namastuṣṭyai namaḥ sarvārthasaṁpade evaṁ saṁpūjya goviṁdamanaṁgātmakamīśvaram
पुष्टि को नमस्कार, तुष्टि को नमस्कार, सर्वार्थ-संपदा को नमस्कार। इस प्रकार अनंगात्मा ईश्वर गोविंद की पूजा कर—
श्लोक 119 (padma.1.23.119)
गंधमाल्यैस्तथा धूपैर्नैवेद्येन च भामिनी। तत आहूय धर्मज्ञं ब्राह्मणं वेदपारगम्।
gaṁdhamālyaistathā dhūpairnaivedyena ca bhāminī tata āhūya dharmajñaṁ brāhmaṇaṁ vedapāragam
—गंध, माल्य, धूप तथा नैवेद्य से वह स्त्री [पूजा करे]; फिर धर्मज्ञ, वेदपारंगत ब्राह्मण को बुलाकर—
श्लोक 120 (padma.1.23.120)
अव्यंगमथ संपूज्य गंधपुष्पार्चनादिभिः। शालेयतंडुलप्रस्थं घृतपात्रेण संयुतम्।
avyaṁgamatha saṁpūjya gaṁdhapuṣpārcanādibhiḥ śāleyataṁḍulaprasthaṁ ghṛtapātreṇa saṁyutam
—निर्दोष उस ब्राह्मण को गंध-पुष्प आदि से पूजकर, शालि-चावल का एक प्रस्थ घृतपात्र सहित—
श्लोक 121 (padma.1.23.121)
तस्मै विप्राय वै दद्यान्माधवः प्रीयतामिति। यथेष्टाहारसंभुक्तमेनं द्विजमनुत्तमम्।
tasmai viprāya vai dadyānmādhavaḥ prīyatāmiti yatheṣṭāhārasaṁbhuktamenaṁ dvijamanuttamam
—उस ब्राह्मण को 'माधव प्रसन्न हों' कहते हुए दे। उस सर्वश्रेष्ठ ब्राह्मण को यथेच्छ भोजन कराकर—
श्लोक 122 (padma.1.23.122)
रत्यर्थं कामदेवोयमिति चित्ते च धारयेत्। यद्यदिच्छति विप्रेंद्रस्तत्तत्कुर्याद्विलासिनी।
ratyarthaṁ kāmadevoyamiti citte ca dhārayet yadyadicchati vipreṁdrastattatkuryādvilāsinī
—'यह साक्षात् कामदेव है' ऐसा मन में धारण कर संगम हेतु [उसकी सेवा करे]। श्रेष्ठ ब्राह्मण जो-जो चाहे, वह-वह विलासिनी स्त्री करे।
श्लोक 123 (padma.1.23.123)
सर्वभावेन चात्मानमर्पयेत्स्मितभाषिणी। एवमादित्यवारेण सर्वमेतत्समाचरेत्।
sarvabhāvena cātmānamarpayetsmitabhāṣiṇī evamādityavāreṇa sarvametatsamācaret
मुस्कुराती, मधुरभाषिणी वह अपने संपूर्ण भाव से स्वयं को अर्पित करे। इस प्रकार रविवार को यह सब आचरण करे।
श्लोक 124 (padma.1.23.124)
तंडुलप्रस्थदानं च यावन्मासास्त्रयोदश। ततस्त्रयोदशे मासि संप्राप्ते चास्य भामिनी।
taṁḍulaprasthadānaṁ ca yāvanmāsāstrayodaśa tatastrayodaśe māsi saṁprāpte cāsya bhāminī
और तेरह मास तक चावल के प्रस्थ का दान करती रहे। फिर तेरहवाँ मास आने पर वह स्त्री—
श्लोक 125 (padma.1.23.125)
विप्रस्योपस्करैर्युक्तां शय्यां दद्याद्विचक्षणा। सोपधानां सविन्यासां स्वास्तरावरणां शुभाम्।
viprasyopaskarairyuktāṁ śayyāṁ dadyādvicakṣaṇā sopadhānāṁ savinyāsāṁ svāstarāvaraṇāṁ śubhām
—बुद्धिमती होकर ब्राह्मण को उपस्करों सहित शय्या दान करे — तकिया सहित, सुव्यवस्थित, सुंदर आवरण वाली, शुभ—
श्लोक 126 (padma.1.23.126)
दीपिकोपानहच्छत्र पादुकासनसंयुताम्। सपत्नीकमलंकृत्य हेमसूत्रांगुलीयकैः।
dīpikopānahacchatra pādukāsanasaṁyutām sapatnīkamalaṁkṛtya hemasūtrāṁgulīyakaiḥ
—दीपक, जूते, छाता, चप्पल-आसन सहित। पत्नी सहित उस ब्राह्मण को सुवर्ण-सूत्र और अंगूठियों से अलंकृत कर—
श्लोक 127 (padma.1.23.127)
सूक्ष्मवस्त्रैः सकटकैर्धूपमाल्यानुलेपनैः। कामदेवं सपत्नीकं गुडकुम्भोपरिस्थितम्।
sūkṣmavastraiḥ sakaṭakairdhūpamālyānulepanaiḥ kāmadevaṁ sapatnīkaṁ guḍakumbhoparisthitam
—सूक्ष्म वस्त्रों, कड़ों, धूप-माल्य-अनुलेपन से — कामदेव को उनकी पत्नी सहित, गुड़ के घट पर स्थापित—
श्लोक 128 (padma.1.23.128)
ताम्रपात्रासनगतं हेमनेत्रपटावृतम्। सुकांस्यभाजनोपेतमिक्षुदंडसमन्वितम्।
tāmrapātrāsanagataṁ hemanetrapaṭāvṛtam sukāṁsyabhājanopetamikṣudaṁḍasamanvitam
—ताम्रपात्र-आसन पर स्थित, सुवर्ण-पट से नेत्र आच्छादित, सुंदर कांस्य-पात्र सहित, गन्ने के डंडे सहित [कामदेव को पूजे]।
श्लोक 129 (padma.1.23.129)
दद्यादनेन मन्त्रेण तथैकां गां पयस्विनीम्। यथांतरं न पश्यामि कामकेशवयोः सदा।
dadyādanena mantreṇa tathaikāṁ gāṁ payasvinīm yathāṁtaraṁ na paśyāmi kāmakeśavayoḥ sadā
इस मंत्र से एक दुधारू गाय सहित दान करे — 'जैसे मैं काम और केशव में कभी अंतर नहीं देखती—'
श्लोक 130 (padma.1.23.130)
तथैव सर्वकामाप्तिरस्तु विप्र सदा मम। तथा च कांचनं देवं प्रतिगृह्य द्विजोत्तमः।
tathaiva sarvakāmāptirastu vipra sadā mama tathā ca kāṁcanaṁ devaṁ pratigṛhya dvijottamaḥ
'—वैसे ही, हे विप्र, मेरी सभी कामनाओं की प्राप्ति सदा हो।' और इस प्रकार सुवर्ण-देवता को स्वीकार कर वह श्रेष्ठ ब्राह्मण—
श्लोक 131 (padma.1.23.131)
कोदात्कामोदादिति वैदिकं मंत्रमुदीरयेत्। ततः प्रदक्षिणीकृत्य विसृज्य द्विजपुंगवम्।
kodātkāmodāditi vaidikaṁ maṁtramudīrayet tataḥ pradakṣiṇīkṛtya visṛjya dvijapuṁgavam
—'को ददात् कामो ददात्' यह वैदिक मंत्र उच्चारण करे। फिर प्रदक्षिणा कर, श्रेष्ठ ब्राह्मण को विदा कर—
श्लोक 132 (padma.1.23.132)
शय्यासनादिकं सर्वं ब्राह्मणस्य गृहं नयेत्। ततः प्रभृति योऽन्योपि रत्यर्थं गेहमागतः।
śayyāsanādikaṁ sarvaṁ brāhmaṇasya gṛhaṁ nayet tataḥ prabhṛti yo'nyopi ratyarthaṁ gehamāgataḥ
—शय्या-आसन आदि सब ब्राह्मण के घर पहुँचाए। तब से जो अन्य पुरुष भी संगम हेतु घर आए—
श्लोक 133 (padma.1.23.133)
सम्मान्य सूर्यवारेण स संपूज्यो भवेत्सदा। एवं त्रयोदशं यावन्मासमेकं द्विजोत्तमम्।
sammānya sūryavāreṇa sa saṁpūjyo bhavetsadā evaṁ trayodaśaṁ yāvanmāsamekaṁ dvijottamam
—उसे सम्मानित कर, रविवार को उसकी सदा पूजा करनी चाहिए। इस प्रकार तेरह मास तक श्रेष्ठ ब्राह्मण को—
श्लोक 134 (padma.1.23.134)
तर्पयित्वा यथाकामं प्रेषयेच्चैव मंदिरम्। तदनुज्ञया रूपवंतं यावदस्यागमो भवेत्।
tarpayitvā yathākāmaṁ preṣayeccaiva maṁdiram tadanujñayā rūpavaṁtaṁ yāvadasyāgamo bhavet
—यथेच्छ तृप्त कर उसे उसके घर भेज दे। उसकी अनुमति से रूपवान पुरुष को, जब तक वह [ब्राह्मण] लौटे—
श्लोक 135 (padma.1.23.135)
आत्मनोपि यदा विघ्नं गर्भसूतकराजकम्। दैवं वा मानुषं वा स्यादुपरागेण वा ततः।
ātmanopi yadā vighnaṁ garbhasūtakarājakam daivaṁ vā mānuṣaṁ vā syāduparāgeṇa vā tataḥ
जब स्वयं को कोई विघ्न — गर्भ, प्रसव, राजकीय कार्य, दैव अथवा मानवीय, अथवा ग्रहण के कारण हो—
श्लोक 136 (padma.1.23.136)
सावारा नष्टपंचाशद्यथाशक्ति समर्पयेत्। एतद्धि कथितं सम्यग्भवतीनां विशेषतः।
sāvārā naṣṭapaṁcāśadyathāśakti samarpayet etaddhi kathitaṁ samyagbhavatīnāṁ viśeṣataḥ
—तब सामर्थ्यानुसार पचास [मुद्राएँ] क्षतिपूर्ति स्वरूप अर्पित करे। यह भलीभाँति तुम्हारे लिए विशेष रूप से कहा गया है।
श्लोक 137 (padma.1.23.137)
स्वधर्मोयं यतो भाव्यो वेश्यानामिह सर्वदा। शय्यया त्यज्यते देव न कदाचिद्यथा भवान्।
svadharmoyaṁ yato bhāvyo veśyānāmiha sarvadā śayyayā tyajyate deva na kadācidyathā bhavān
यह तुम्हारा स्वधर्म सदा होना चाहिए, क्योंकि वेश्याओं का धर्म यही है — 'हे देव, शय्या से [भक्त] कभी नहीं त्यागा जाता, जैसे आप कभी नहीं त्यागते—'
श्लोक 138 (padma.1.23.138)
शय्या ममाप्यशून्येयं तथास्तु मधुसूदन। गीतवादित्रनिर्घोषं देवदेवस्य कारयेत्।
śayyā mamāpyaśūnyeyaṁ tathāstu madhusūdana gītavāditranirghoṣaṁ devadevasya kārayet
'—वैसे ही मेरी यह शय्या भी कभी शून्य न हो, हे मधुसूदन।' देवाधिदेव के लिए गीत-वाद्य की ध्वनि कराए।
श्लोक 139 (padma.1.23.139)
एतद्वः कथितं सर्वं वेश्याधर्ममशेषतः। पुरुहूतेन यत्प्रोक्तं दानवीषु पुरा मया।
etadvaḥ kathitaṁ sarvaṁ veśyādharmamaśeṣataḥ puruhūtena yatproktaṁ dānavīṣu purā mayā
यह सब तुम्हें वेश्या-धर्म संपूर्ण रूप से बताया गया — जो पहले पुरंदर द्वारा तथा मेरे द्वारा दानव-स्त्रियों से कहा गया था।
श्लोक 140 (padma.1.23.140)
तदिदं सांप्रतं सर्वं भवतीष्वपि युज्यते। सर्वपापप्रशमनमनंतफलदायकम्।
tadidaṁ sāṁprataṁ sarvaṁ bhavatīṣvapi yujyate sarvapāpapraśamanamanaṁtaphaladāyakam
वही अब यह सब तुम पर भी लागू होता है — समस्त पापों का शमन करने वाला, अनंत फल देने वाला।
श्लोक 141 (padma.1.23.141)
कल्याणिनीनां कथितं तदेतद्दुश्चरं व्रतम्। करोति याऽशेषमुदग्रमेतत्कल्याणिनी माधवलोकसंस्था।
kalyāṇinīnāṁ kathitaṁ tadetadduścaraṁ vratam karoti yā'śeṣamudagrametatkalyāṇinī mādhavalokasaṁsthā
यह कल्याणी स्त्रियों का दुष्कर व्रत कहा गया है। जो इसे पूर्णतः और उत्साहपूर्वक करती है, वह कल्याणी होकर माधव-लोक में स्थान पाती है।
श्लोक 142 (padma.1.23.142)
सा पूजिता देवगणैरशेषैरानंदकृत्स्थानमुपैति विष्णोः। तपोधनः सोप्यभिधाय चैतदनंगदानव्रतमंगनानाम्।
sā pūjitā devagaṇairaśeṣairānaṁdakṛtsthānamupaiti viṣṇoḥ tapodhanaḥ sopyabhidhāya caitadanaṁgadānavratamaṁganānām
सभी देवगणों द्वारा पूजित वह आनंदकारी विष्णु-धाम को प्राप्त होती है। वह तपोधन [दाल्भ्य] भी स्त्रियों के लिए यह अनंग-दान-व्रत बताकर—
श्लोक 143 (padma.1.23.143)
स्वस्थानमेष्यंति समस्तमित्थं व्रतं करिष्यंति च देवयोने।
svasthānameṣyaṁti samastamitthaṁ vrataṁ kariṣyaṁti ca devayone
—हे देवयोनि, वे सब इस प्रकार अपने स्वस्थान को प्राप्त होंगी, और यह व्रत करेंगी।